๙. นปุํสกลิงฺคนามิกปทมาลา

อถ ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา นิคฺคหีตนฺตนปุํสกลิงฺคานํ ‘‘ภูตํ’’อิจฺจาทิกสฺส ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลํ วกฺขาม –

จิตฺตํ, จิตฺตานิ. จิตฺตํ, จิตฺตานิ. จิตฺเตน, จิตฺเตหิ, จิตฺเตภิ. จิตฺตสฺส, จิตฺตานํ. จิตฺตา, จิตฺตสฺมา, จิตฺตมฺหา, จิตฺเตหิ, จิตฺเตภิ. จิตฺตสฺส, จิตฺตานํ. จิตฺเต, จิตฺตสฺมึ, จิตฺตมฺหิ, จิตฺเตสุ. โภ จิตฺต, โภ จิตฺตา, ภวนฺโต จิตฺตานิ. ยมกมหาเถรมตํ.

เอตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘จิตฺตา’’ติ ปจฺจตฺตพหุวจนํ ‘‘จิตฺเต’’ติ อุปโยคพหุวจนญฺจ อนาคตํ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ อญฺเญสมฺปิ ตาทิสานํ นิคฺคหีตนฺตนปุํสกรูปานํ ทสฺสนโต วิภงฺคปาฬิยญฺจ ‘‘ฉ จิตฺตา อพฺยากตา’’ติอาทิทสฺสนโต คเหตพฺพเมว, ตสฺมา ‘‘จิตฺตํ, จิตฺตานิ, จิตฺตา. จิตฺตํ, จิตฺตานิ, จิตฺเต’’ติ กโม เวทิตพฺโพ. นิคฺคหีตนฺตานญฺหิ นปุํสกลิงฺคานํ กตฺถจิ โอการนฺตปุลฺลิงฺคานํ วิย ปจฺจตฺโตปโยคพหุวจนานิ ภวนฺติ. ตานิ จ ปุลฺลิงฺเคน วา สลิงฺเคน วา อลิงฺเคน วา สทฺธึ สมานาธิกรณานิ หุตฺวา เกวลานิ วา ปาวจเน สญฺจรนฺติ. อตฺร ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา. สพฺเพ มาลา อุเปนฺติมํ. ยสฺส เอเต ธนา อตฺถิ. จตฺตาโร มหาภูตา. ตีณินฺทฺริยา. เทฺว อินฺทฺริยา. ทสินฺทฺริยา. เทฺว มหาภูเต นิสฺสาย เทฺว มหาภูตา, ปญฺจ วิญฺญาณา, จตุโร องฺเค อธิฏฺฐาย, เสมิ วมฺมิกมตฺถเก, รูปา สทฺทา รสา คนฺธา. รูเป จ สทฺเท จ อโถ รเส จ. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ เอวมาทโย อเนกสตา ปาฬิปฺปเทสา ทฏฺฐพฺพา.

เอตฺถ ปน ‘‘สติปฏฺฐานา’’ติอาทีนิ ปทานิ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตานีติ น คเหตพฺพานิ สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ ปฐเมกวจนฏฺฐาเน โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาเวน ฐิตภาวสฺส อทสฺสนโต. ‘‘จตฺตาโร’’ติอาทีนิเยว ปน ปทานิ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตานีติ คเหตพฺพานิ นิโยคา นิคฺคหีตนฺเตหิ นปุํสกลิงฺเคหิ สติปฏฺฐานสทฺทาทีหิ สทฺธึ เตสํ สมานาธิกรณภาวสฺส ทสฺสนโตติ.

เกเจตฺถ วเทยฺยุํ – นนุ ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทิปฺปโยคทสฺสนโต สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาโว ลพฺภติ. เอวํ สนฺเต กสฺมา ตุเมฺหหิ ‘‘สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ ปฐเมกวจนฏฺฐาเน โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาเวน ฐิตภาวสฺส อทสฺสนโต’’ติ วุตฺตํ, กสฺมา จ เอกนฺตโต สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ นิคฺคหีตนฺตนปุํสกลิงฺคตา อนุมตา, นนุ ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทิทสฺสนโต ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทีสุปิ ‘‘สติปฏฺฐานสทฺทาทโย ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตา’’ติ วตฺตพฺพาติ? น วตฺตพฺพา, กสฺมาติ เจ? ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทีสุปิ สติปฏฺฐานจิตฺตสทฺทาทีนํ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน อนิจฺฉิตพฺพโต. ตตฺถ หิ ปุลฺลิงฺเคน ธมฺมสทฺเทน โยเชตุํ ธมฺมิสฺสโร ภควา ธมฺมาเปกฺขํ กตฺวา ‘‘สติปฏฺฐาโน, จิตฺโต, จิตฺตา’’ติ จ อภาสิ. เกวลา หิ สติปฏฺฐาน จิตฺตสทฺทาทโย โอการนฺตปุลฺลิงฺคภาเวน กตฺถจิปิ โยชิตา น สนฺติ, นิคฺคหีตนฺตนปุํสกภาเวน ปน โยชิตา สนฺติ.

ตถา หิ ‘‘จิตฺโต คหปตี’’ติ เอตฺถาปิ ปุลฺลิงฺคคหปติสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา วิญฺญาเณ ปวตฺตํ จิตฺตนามํ ปณฺณตฺติวเสน ปุคฺคเล อาโรเปตฺวา ปุคฺคลวาจกํ กตฺวา ‘‘จิตฺโต’’ติ วุตฺตํ. ยทิ ปน วิญฺญาณสงฺขาตํ จิตฺตมธิปฺเปตํ สิยา, ‘‘จิตฺต’’มิจฺเจว วุจฺเจยฺย. ตสฺมา ‘‘จิตฺโต คหปติ, จิตฺตา อิตฺถี’’ติอาทีสุ ลิงฺควิปลฺลาโส น อิจฺฉิตพฺโพ สาเปกฺขตฺตา จิตฺตสทฺทาทีนํ. ยถา จ เอตฺถ, เอวํ ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทีสุปิ ลิงฺควิปลฺลาโส น อิจฺฉิตพฺโพ. ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทีสุ ปน สติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ อเปกฺขิตพฺพานิ ปทานิ น สนฺติ, เยหิ เต ปุลฺลิงฺคานิ สิยุํ, ตสฺมา ‘‘จตฺตาโร’’ติอาทีนิเยว ปทานิ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘จตฺตาริ, สพฺพานิ, เอตานี’’ติ นปุํสกลิงฺควเสน คเหตฺวา ‘‘สติปฏฺฐานา, สมฺมปฺปธานา’’ติอาทีหิ ปเทหิ โยเชตพฺพานิ. อีทิเสสุ ฐาเนสุ เกจิ อฏฺฐกถาจริยา นิการโลปํ อิจฺฉนฺติ ‘‘ยา ปุพฺเพ โพธิสตฺตานํ, ปลฺลงฺกวรมาภุเช, นิมิตฺตานิ ปทิสฺสนฺตี’’ติ เอตฺถ วิย. อทสฺสนญฺหิ โลโป, ตสฺมา ‘‘จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ, จตฺตาริ สมฺมปฺปธานานิ, สพฺพานิ มาลานี’ติอาทิกา โยชนา กาตพฺพา.

เกจิ ปน ‘‘สพฺเพ มาลา อุเปนฺติ ม’’นฺติ เอตฺถ มาลาสทฺทํ อิตฺถิลิงฺคนฺติ มญฺญิตฺวา ปุลฺลิงฺคภูตํ สพฺเพสทฺทํ อิตฺถิลิงฺควเสน ปริวตฺเตตฺวา ‘‘สพฺพา มาลา’’ติ อตฺถํ กเถนฺติ. ตํ กิญฺจาปิ ยุตฺตตรํ วิย ทิสฺสติ, ตถาปิ น คเหตพฺพํ. น หิ โส ภควา ลิงฺคํ นญฺญาสิ, น จ ‘‘สพฺพา มาลา อุเปนฺติ ม’’นฺติ เทฺว ปทานิ อิตฺถิลิงฺคานิ กตฺวา วตฺตุํ น สกฺขิ. โย เอวํ วิสทิสลิงฺคานิ ปทานิ อุจฺจาเรสิ. ชานนฺโตเยว ปน ภควา วตฺตุํ สกฺโกนฺโตเยว จ ‘‘สพฺเพ มาลา อุเปนฺติ ม’’นฺติ วิสทิสลิงฺคานิ ปทานิ อุจฺจาเรสิ, ตสฺมา ปุลฺลิงฺคภูตํ สพฺเพสทฺทํ ‘‘สพฺพานี’’ติ นปุํสกลิงฺควเสน ปริวตฺเตตฺวา วิภงฺคปาฬิยํ ‘‘ตีณินฺทฺริยา’’ติ ปทํ วิย ลุตฺตนิกาเรน นปุํสกลิงฺเคน มาลาสทฺเทน โยเชตฺวา ‘‘สพฺพานิ มาลานี’’ติ อตฺโถ คเหตพฺโพ กตฺถจิ ‘‘ยสฺส เอเต ธนา อตฺถี’’ติ เอตฺถ วิย. เอตฺถ หิ ยสฺส เอตานิ ธนานีติ อตฺโถ. อิทมฺเปตฺถ สลฺลกฺขิตพฺพํ. มาลาสทฺโท ทฺวิลิงฺโค อิตฺถินปุํสกวเสน. ติฏฺฐตุ ตสฺสิตฺถิลิงฺคตฺตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตา, นปุํสกตฺเต ปน ตีณิ มาลานิ. ‘‘มาเลหิ จ คนฺเธหิ จ ภควโต สรีรํ ปูเชนฺตี’’ติอาทโย นปุํสกปฺปโยคานิปิ พหู สนฺทิสฺสนฺตีติ.

ยทิ ปน โภ มาลสทฺโท อิตฺถินปุํสกวเสน ทฺวิลิงฺโค, ‘‘สพฺเพ มาลา อุเปนฺติ ม’’นฺติ เอตฺถ มาลาสทฺทสฺส อิตฺถิลิงฺคภาวปริกปฺปเน โก โทโส อตฺถีติ? อตฺเถว อิตฺถิลิงฺคสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคภูเตน สพฺพนามิกปเทน สทฺธึ สมานาธิกรณภาวสฺสาภาวโต, นปุํสกลิงฺคสฺส ปน ปุลฺลิงฺคภูเตน สพฺพนามิกปเทน สทฺธึ สมานาธิกรณภาวสฺส อุปลพฺภนโต. เตเนว จ ‘‘เอเต ธนา’’ติอาทโย ปโยคา ปาวจเน พหุธา ทิฏฺฐา. เอตฺถาปิ ปน วเทยฺยุํ ‘‘ธนาติอาทีนิ วิปลฺลาสวเสน ปุลฺลิงฺคานิเยว ‘‘เอเต’’ติอาทีหิ สมานาธิกรณปเทหิ โยชิตตฺตา’’ติ. น, นปุํสกานิเยเวตานิ. ยทิ หิ ‘‘ธนา’’ติอาทีนิ ปุลฺลิงฺคานิ สิยุํ, กตฺถจิ ปจฺจตฺเตกวจนฏฺฐาเน ‘‘เอโส’’ติอาทีหิ โอการนฺตสมานาธิกรณปเทหิ โยชิตา โอการนฺตธนสทฺทาทโย สิยุํ. ตถารูปานํ อภาวโต ปน ‘‘ธนา อินฺทฺริยา วิญฺญาณา’’ติอาทโย สทฺทา นปุํสกลิงฺคานิเยว โหนฺติ. อยํ นโย ปจฺจตฺตพหุวจนฏฺฐาเนเยว ลพฺภติ. นปุํสกลิงฺคานิ หิ วิสทาการานิ ปุลฺลิงฺครูปานิ วิย หุตฺวา ปุลฺลิงฺเคหิปิ สทฺธึ จรนฺติ, นปุํสกา วิย ปุริสเวสธาริโน ปุริเสหีติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ.

อถาปิ เต ปุพฺเพ วุตฺตวจนํ ปุน ปริวตฺเตตฺวา เอวํ วเทยฺยุํ ‘‘จิตฺโต คหปติ, จิตฺตา อิตฺถี’’ติอาทีสุ จิตฺตํ เอตสฺส อตฺถีติ จิตฺโต, จิตฺตํ เอติสฺสา อตฺถีติ จิตฺตา ยถา ‘‘สทฺโธ, สทฺธา’’ติ เอวํ อสฺสตฺถีติ อตฺถวเสน คเหตพฺพโต ลิงฺควิปลฺลาโส นิจฺฉิตพฺโพ, ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทีนิ ปน เอวรูปสฺส อตฺถสฺส อคฺคเหตพฺพโต ‘‘สติปฏฺฐานํ ธมฺโม, จิตฺตํ ธมฺโม, จิตฺตานิ ธมฺมา’’ติ วตฺตพฺเพ ลิงฺควิปลฺลาเสน ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ลิงฺควิปลฺลาโส อิจฺฉิตพฺโพ’’ติ? ตนฺน, ‘‘จิตฺโต คหปตี’’ติอาทีสุ ปน ‘‘สติปฏฺฐาโน ธมฺโม’’ติอาทีสุ จ จิตฺตสติปฏฺฐานสทฺทาทีนํ คหปติ ธมฺมาทีนํ อเปกฺขนวเสน นิจฺจํ ปุลฺลิงฺคภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา.

ตถา หิ เอกนฺตนปุํสกลิงฺโคปิ ปุญฺญสทฺโท อภิสงฺขาราเปกฺขนวเสน ‘‘ปุญฺโญ อภิสงฺขาโร’’ติ ปุลฺลิงฺโค ชาโต, ตถา เอกนฺตนปุํสกลิงฺคาปิ ปทุม มงฺคลสทฺทาทโย อญฺญสฺสตฺถสฺสาเปกฺขนวเสน ‘‘ปทุโม ภควา, ปทุมา เทวี, มงฺคโล ภควา, มงฺคลา อิตฺถี’’ติ จ ปุมิตฺถิลิงฺคา ชาตา. เอกนฺตปุลฺลิงฺคาปิ หตฺถิวิเสสวาจกา กาลาวก คงฺเคยฺยสทฺทาทโย กุลาเปกฺขนวเสน ‘‘กาลาวกญฺจ คงฺเคยฺย’’นฺติอาทินา นปุํสกลิงฺคา ชาตา. ตทเปกฺขนวเสน หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘กาลาวโก จ คงฺเคยฺโย’’ติอาทิ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส ทิสฺสติ. เอวํ ตํตทตฺถานมเปกฺขนวเสน ตํตํปกติลิงฺคํ นาเสตฺวา อปรํ ลิงฺคํ ปติฏฺฐาเปตฺวา นิทฺเทโส ทิสฺสติ, น จ ตานิ สพฺพานิปิ ลิงฺคานิ ตทฺธิตวเสน อญฺญลิงฺคานิ ชาตานิ, อถ โข คหปติธมฺมาทีนํ อเปกฺขนวเสเนว อญฺญลิงฺคานิ ชาตานิ, ตสฺมา ‘‘เปตานิ โภติ ปุตฺตานิ, ขาทมานา ตุวํ ปุเร. สิวิปุตฺตานิ จวฺหย. เอวํ ธมฺมานิ สุตฺวาน, วิปฺปสีทนฺติ ปณฺฑิตา’’ติอาทีสุเยว ลิงฺควิปลฺลาโส อิจฺฉิตพฺโพ อนญฺญาเปกฺขกตฺตา วุตฺตธมฺมสทฺทาทีนํ, น ปน ‘‘จิตฺโต คหปติ, จิตฺตา อิตฺถี, สติปฏฺฐาโน ธมฺโม, จิตฺโต ธมฺโม, จิตฺตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ จิตฺตสทฺทาทีนํ วิปลฺลาโส อิจฺฉิตพฺโพ คหปติ ธมฺมาทีนํ อเปกฺขกตฺตา เตสนฺติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ, อิทญฺจ เอกจฺจานํ สมฺโมหฏฺฐานํ, ตสฺมา สทฺธมฺมฏฺฐิติยา อยํ นีติ สทฺธาสมฺปนฺเนหิ กุลปุตฺเตหิ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพา.

พทรติตฺถวิหารวาสี อาจริยธมฺมปาโล ปน ‘‘อปริมาณา ปทา อปริมาณา อกฺขรา อปริมาณา พฺยญฺชนาติ ปาฬิปฺปเทเส ‘ปทา อกฺขรา พฺยญฺชนา’ติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโตติ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. เอตฺถาปิ มยํ ‘‘ปทา’’ติ อิทํ ‘‘อินฺทฺริยา รูปา’’ติอาทีนิ วิย นปุํสกลิงฺคเมวาติ วทาม โอการนฺตวเสน ปฐเมกวจนนฺตภาวาภาวโต, อิตรทฺวยํ ปน นปุํสกลิงฺคนฺติปิ ปุลฺลิงฺคนฺติปิ คเหตพฺพํ นิคฺคหีตนฺโตการนฺตวเสน ปฐเมกวจนนฺตภาวสฺสูปลพฺภนโต. ตถา หิ ‘‘ปุตฺตานิ ลตานิ ปพฺพตานิ ธมฺมานี’’ติอาทีนํเยว ลิงฺควิปลฺลาสานิ อิจฺฉิตพฺพานิ นิคฺคหีตนฺตวเสน ปฐเมกวจนนฺตตาย อนุปลทฺธิโต, เตสญฺโจการนฺตาการนฺตวเสน ปฐเมกวจนนฺตตาทสฺสนโต. ‘‘ชราธมฺมํ มา ชีรี’’ติ อิทํ ปน อญฺญปทตฺถวเสน นปุํสกํ ชาตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ภูตํ, ภูตานิ, ภูตา. ภูตํ, ภูตานิ, ภูเต. ภูเตน, ภูเตหิ, ภูเตภิ. ภูตสฺส, ภูตานํ. ภูตา, ภูตสฺมา, ภูตมฺหา, ภูเตหิ, ภูเตภิ. ภูตสฺส, ภูตานํ. ภูเต, ภูตสฺมึ, ภูตมฺหิ, ภูเตสุ. โภ ภูต, ภวนฺโต ภูตานิ, ภวนฺโต ภูตา. เอวํ จิตฺตนเยน นามิกปทมาลา ภวติ.

อิมินา นเยน ‘‘มหาภูตํ ภวิตฺตํ ภูนํ ภวน’’มิจฺจาทีนํ ภูธาตุมยานํ นิคฺคหีตนฺตปทานํ อญฺเญสญฺจ ‘‘วตฺต’’มิจฺจาทีนํ นิคฺคหีตนฺตปทานํ นามิกปทมาลา เวทิตพฺพา.

วตฺตํ รูปํ โสตํ ฆานํ, ทุกฺขํ ปุปฺผํ ฌานํ ญาณํ;

ทานํ สีลํ ปุญฺญํ ปาปํ, วชฺชํ สจฺจํ ยานํ ฉตฺตํ.

สกฏํ กนกํ ตครํ นครํ, ตรณํ จรณํ ธรณํ มรณํ;

นยนํ วทนํ กรณํ ลวนํ, วสนํ ปวนํ ภวนํ คคนํ.

อมตํ ปุฬินํ มาลํ, อาสนํ สวนํ มุขํ;

ปทุมํ อุปฺปลํ วสฺสํ, โลจนํ สาธนํ สุขํ.

ตาณํ มูลํ ธนํ กูลํ, มงฺคลํ นฬินํ ผลํ;

หิรญฺญํ อมฺพุชํ ธญฺญํ, ชาลํ ลิงฺคํ ปทํ ชลํ.

องฺคํ ปณฺณํ สุสานํ สํ, อาวุธํ หทยํ วนํ;

โสปานํ จีวรํ ปาณํ, อลาตํ อินฺทฺริยํ กุลํ.

โลหํ กณํ พลํ ปีฐํ, อณฺฑํ อารมฺมณํ ปุรํ;

อรญฺญํ ตีรมสฺสตฺถ-มิจฺจาทีนิ สมุทฺธเร.

อิมานิ จิตฺตสทฺเทน สพฺพถาปิ สทิสานิ, อิมานิ ปน วิสทิสานิ. เสยฺยถิทํ –

‘‘จมฺมํ เวสฺม’’นฺติอาทีนิ, เอกธาเยว ภิชฺชเร;

‘‘กมฺมํ ถามํ คุณว’’นฺติ-อาทีนิ ตุ อเนกธา.

กถํ?

จมฺเม, จมฺมสฺมึ, จมฺมมฺหิ, จมฺมนิ, เวเสฺม, เวสฺมสฺมึ, เวสฺมมฺหิ, เวสฺมนิ, ฆมฺเม, ฆมฺมสฺมึ, ฆมฺมมฺหิ, ฆมฺมนิ. เอวํ อญฺญานิปิ โยเชตพฺพานิ.

กมฺมํ, กมฺมานิ, กมฺมา. กมฺมํ, กมฺมานิ, กมฺเม. กมฺเมน, กมฺมุนา, กมฺมนา, กมฺเมหิ, กมฺเมภิ. กมฺมสฺส, กมฺมุโน, กมฺมานํ. กมฺมสฺมา, กมฺมมฺหา, กมฺมุนา, กมฺเมหิ, กมฺเมภิ. กมฺมสฺส, กมฺมุโน, กมฺมานํ. กมฺเม, กมฺมสฺมึ, กมฺมมฺหิ, กมฺมนิ, กมฺเมสุ. โภ กมฺม, ภวนฺโต กมฺมานิ, ภวนฺโต กมฺมา.

ถามสทฺทสฺส ปน ตติเยกวจนฏฺฐานาทีสุ ‘‘ถาเมน, ถามุนา, ถามสฺส, ถามุโน’’ติ จ, ‘‘ถามา, ถามสฺมา, ถามมฺหา, ถามุนา’’ติ จ โยเชตพฺพํ.

วนฺตุ มนฺตุ อิมนฺตุปจฺจยวตํ ปน นิคฺคหีตนฺตสทฺทานํ ‘‘คุณวํ จิตฺตํ, รุจิมํ ปุปฺผํ, ปาปิมํ กุลํ’’ อิจฺจาทิปโยควเสน –

คุณวํ, คุณวนฺตานิ, คุณวนฺตา, คุณวนฺติ. คุณวนฺตํ, คุณวนฺตานิ, คุณวนฺเต คุณวนฺติ. คุณวตา, คุณวนฺเตน, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ. คุณวโต, คุณวนฺตสฺส, คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. คุณวตา, คุณวนฺตา, คุณวนฺตสฺมา, คุณวนฺตมฺหา, คุณวนฺเตหิ, คุณวนฺเตภิ. คุณวโต, คุณวนฺตสฺส, คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. คุณวติ, คุณวนฺเต, คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺตมฺหิ, คุณวนฺเตสุ. โภ คุณว, ภวนฺโต คุณวนฺตานิ, คุณวนฺติ.

เอวํ ‘‘รุจิมํ, รุจิมนฺตานิ, รุจิม’’นฺติอิจฺจาทินา, ‘‘ปาปิมํ, ปาปิมนฺตานิ, ปาปิม’’นฺติ อิจฺจาทินา จ โยเชตพฺพํ. อปิเจตฺถ ‘‘คุณวํ พลวํ ยสวํ สติมํ คติมํ’’อิจฺจาทินา ปโยคา วิตฺถาเรตพฺพา.

กโรนฺตสทฺทสฺส ‘‘กโรนฺตํ จิตฺตํ, กโรนฺตํ กุล’’นฺติ ปโยควเสน –

กโรนฺตํ, กโรนฺตานิ, กโรนฺตา, กโรนฺติ. กโรนฺตํ, กโรนฺตานิ, กโรนฺเต, กโรนฺติ. กโรตา, กโรนฺเตน, กโรนฺเตหิ, กโรนฺเตภิ. กโรโต, กรโต, กโรนฺตสฺส, กโรนฺตานํ, กโรตํ. กโรตา, กโรนฺตา, กโรนฺตสฺมา, กโรนฺตมฺหา, กโรนฺเตหิ, กโรนฺเตภิ. กโรโต, กรโต, กโรนฺตสฺส, กโรนฺตานํ, กโรตํ. กโรติ, กโรนฺเต, กโรนฺตสฺมึ, กโรนฺตมฺหิ, กโรนฺเตสุ. โภ กโรนฺต, ภวนฺโต, กโรนฺตานิ, กโรนฺตา, กโรนฺตีติ โยเชตพฺพํ.

คจฺฉนฺตสทฺทสฺส ตุ ‘‘คจฺฉนฺตํ จิตฺตํ, คจฺฉนฺตํ กุล’’นฺติ ปโยควเสน –

คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตานิ, คจฺฉนฺตา. คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตานิ, คจฺฉนฺเต. คจฺฉตา, คจฺฉนฺเตน, คจฺฉนฺเตหิ, คจฺฉนฺเตภิ. คจฺฉโต, คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉตํ. คจฺฉตา, คจฺฉนฺตา, คจฺฉนฺตสฺมา, คจฺฉนฺตมฺหา, คจฺฉนฺเตหิ, คจฺฉนฺเตภิ. คจฺฉโต, คจฺฉนฺตสฺส, คจฺฉนฺตานํ, คจฺฉตํ. คจฺฉติ, คจฺฉนฺเต, คจฺฉนฺตสฺมึ, คจฺฉนฺตมฺหิ, คจฺฉนฺเตสุ. โภ คจฺฉํ, โภ คจฺฉนฺตา, ภวนฺโต คจฺฉนฺตานิ, คจฺฉนฺตาติ โยเชตพฺพํ.

เอวํ ‘‘จรนฺตํ ททนฺตํ ติฏฺฐนฺตํ จินฺตยนฺต’’นฺติอาทีสุปิ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา.

มหนฺตสทฺทสฺส ปน โกจิ เภโท, ตถา หิ ‘‘พาราณสิรชฺชํ นาม มหา’’ติ เอวํ ‘‘มหา’’อิติ นปุํสกปโยคทสฺสนโต ‘‘มหนฺตํ, มหา, มหนฺตานิ, มหนฺตา. มหนฺตํ, มหนฺตานิ, มหนฺเต. มหตา’’ติ กโม เวทิตพฺโพ. สพฺพาเนตานิ จิตฺตสทฺเทน วิสทิสานิ.

สวินิจฺฉโยยํ นิคฺคหีตนฺตนปุํสกลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

อวณฺณุการนฺตตาปกติกํ นิคฺคหีตนฺตํ

นปุํสกลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

อิทานิ ตสฺสีลตฺถสฺส กตรสฺสสฺส อตฺถวิภาวิ อิจฺเจตสฺส สทฺทสฺส นามิกปทมาลํ วกฺขาม ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา –

อฏฺฐิ, อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ. อฏฺฐึ, อฏฺฐี, อฏฺฐีนิ. อฏฺฐินา, อฏฺฐีหิ, อฏฺฐีภิ. อฏฺฐิสฺส, อฏฺฐิโน, อฏฺฐีนํ. อฏฺฐินา, อฏฺฐีหิ, อฏฺฐีภิ. อฏฺฐิสฺส, อฏฺฐิโน, อฏฺฐีนํ. อฏฺฐิสฺมึ, อฏฺฐิมฺหิ, อฏฺฐีสุ. โภ อฏฺฐิ, ภวนฺโต อฏฺฐี, ภวนฺโต อฏฺฐีนิ. ยมกมหาเถรมตํ.

กิญฺจาเปตฺถ นิสฺสกฺกวจนฏฺฐาเน ‘‘อฏฺฐิสฺมา, อฏฺฐิมฺหา’’ติ ปทานิ อนาคตานิ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ตํสทิสปฺปโยคทสฺสนา คเหตพฺพานิ. ยถา ปน อฏฺฐิสทฺทสฺส, เอวํ ‘‘สตฺถิ ทธิ วาริ อกฺขิ อจฺฉิ’’อิจฺจาทีนมฺปิ รูปานิ ภวนฺติ.

อตฺถวิภาวิ, อตฺถวิภาวี, อตฺถวิภาวีนิ. อตฺถวิภาวึ, อตฺถวิภาวี, อตฺถวิภาวีนิ. อตฺถวิภาวินา, อตฺถวิภาวีหิ, อตฺถวิภาวีภิ. อตฺถวิภาวิสฺส, อตฺถวิภาวิโน, อตฺถวิภาวีนํ. อตฺถวิภาวินา, อตฺถวิภาวิสฺมา อตฺถวิภาวิมฺหา, อตฺถวิภาวีหิ, อตฺถวิภาวีภิ. อตฺถวิภาวิสฺส, อตฺถวิภาวิโน, อตฺถวิภาวีนํ. อตฺถวิภาวิสฺมึ, อตฺถวิภาวิมฺหิ, อตฺถวิภาวีสุ. โภ อตฺถวิภาวิ, ภวนฺโต อตฺถวิภาวี, ภวนฺโต อตฺถวิภาวีนิ.

เอวํ ‘‘ธมฺมวิภาวิ, จิตฺตานุปริวตฺติ, สุขการิ’’อิจฺจาทีนิปิ. ตตฺถ อฏฺฐิ สตฺถิอาทีนิ ปธานลิงฺคานิ อนญฺญาเปกฺขกตฺตา, อตฺถวิภาวิ ธมฺมวิภาวิอาทีนิ อปฺปธานลิงฺคานิ อญฺญาเปกฺขกตฺตา.

สวินิจฺฉโยยํ อิการนฺตนปุํสกลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

อิวณฺณนฺตตาปกติกํ อิการนฺตนปุํสกลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

อิทานิ กตรสฺสสฺส โคตฺรภุ อิจฺเจตสฺส สทฺทสฺส นามิกปทมาลํ วกฺขาม ปุพฺพาจริยมตํ ปุเรจรํ กตฺวา –

อายุ, อายู, อายูนิ. อายุํ, อายู, อายูนิ. อายุนา, อายูหิ, อายูภิ. อายุสฺส, อายุโน, อายูนํ. อายุนา, อายูหิ, อายูภิ. อายุสฺส, อายุโน, อายูนํ. อายุสฺมึ, อายุมฺหิ, อายูสุ. โภ อายุ, ภวนฺโต อายู, ภวนฺโต อายูนิ. ยมกมหาเถรมตํ.

กิญฺจาเปตฺถ นิสฺสกฺกวจนฏฺฐาเน ‘‘อายุสฺมา, อายุมฺหา’’ติ ปทานิ อนาคตานิ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ตํสทิสปฺปโยคทสฺสนโต คเหตพฺพานิ. เอตฺถ จ อายุสทฺโท ปุํนปุํสกลิงฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ปาฬิยํ อฏฺฐกถาสุ จ ตสฺส ทฺวิลิงฺคตา ทิสฺสติ. ‘‘ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริส. อายุ จสฺสา ปริกฺขีโณ อโหสี’’ติอาทีสุ หิ อายุสทฺโท ปุลฺลิงฺโค, ตพฺพเสน ‘‘อายุ, อายู, อายโว’’ติอาทินา ภิกฺขุนเยน ยถาสมฺภวํ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. ‘‘อคฺคํ อายุ จ วณฺโณ จ. กิตฺตกํ ปนสฺส อายู’’ติอาทีสุ ปน นปุํสกลิงฺโค, ตพฺพเสน ‘‘อายุ, อายู, อายูนี’’ติ โยชิตา.

โคตฺรภุ, โคตฺรภู, โคตฺรภูนิ. โคตฺรภุํ, โคตฺรภู, โคตฺรภูนิ. โคตฺรภุนา, โคตฺรภูหิ, โคตฺรภูภิ. โคตฺรภุสฺส, โคตฺรภุโน, โคตฺรภูนํ. โคตฺรภุนา, โคตฺรภุสฺมา, โคตฺรภุมฺหา, โคตฺรภูหิ, โคตฺรภูภิ. โคตฺรภุสฺส, โคตฺรภุโน, โคตฺรภูนํ. โคตฺรภุสฺมึ, โคตฺรภุมฺหิ, โคตฺรภูสุ. โภ โคตฺรภุ, ภวนฺโต โคตฺรภู, ภวนฺโต โคตฺรภูนิ. โภ โคตฺรภู, โภ โคตฺรภูนิ, เอวํ พหุวจนํ วา. อยมมฺหากํ มตํ, เอวํ ‘‘จิตฺตสหภุ’’อิจฺจาทีนํ ภูธาตุมยานํ อุการนฺตสทฺทานํ อญฺเญสมฺปิ ตํสทิสานํ นามิกปทมาลา โยเชตพฺพา. ปุคฺคลวาจโก ปน อูการนฺโต โคตฺรภูสทฺโท ปุลฺลิงฺคปริยาปนฺนตฺตา สพฺพญฺญูนเย ปวิฏฺโฐ. ตตฺรญฺเญ สทฺทา นาม ‘‘จกฺขุ วสุ ธนุ ทารุ ติปุ มธุ สิงฺคุ หิงฺคุ จิตฺตคุ’’อิจฺจาทโย.

สวินิจฺฉโยยํ อุการนฺตนปุํสกลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค.

อุวณฺโณการนฺตตาปกติกํ

อุการนฺตนปุํสกลิงฺคํ นิฏฺฐิตํ.

เอวํ นิคฺคหีตนฺต อิการนฺต อุการนฺตวเสน ติวิธานิ นปุํสกลิงฺคานิ นิรวเสสโต คหิตาเนว โหนฺติ. เตสุ เกสญฺจิ นิคฺคหีตนฺตานํ กฺวจิ ปจฺจตฺเตกวจนสฺส พหุวจนสฺส เอการาเทสวเสน เภโท ทิสฺสติ. เสยฺยถิทํ? ‘‘สุเข ทุกฺเข. เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเต เอกูนปญฺญาส ปริพฺพาชกสเต’’อิจฺเจวมาทิ. นนุ โภ เอวํวิธานํ รูปานํ ปาฬิยํ ทสฺสนโต ‘‘เอการนฺตมฺปิ นปุํสกลิงฺคํ อตฺถี’’ติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพํ นิคฺคหีตนฺโตคธรูปวิเสสตฺตา เตสํ รูปานํ. อาเทสวเสน หิ สิทฺธตฺตา วิสุํ เอการนฺตํ นปุํสกลิงฺคํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา นปุํสกลิงฺคานํ ยถาวุตฺตา ติวิธตาเยว คเหตพฺพาติ.

นปุํสกานมิจฺเจวํ, ลิงฺคานํ นยสาลินี;

ปทมาลา วิภตฺตา เม, สาสนตฺถํ มเหสิโน.

ยสฺเสสา ปคุณา สทฺท-นีติเรสา สุภาวิตา;

สาสเน กุลปุตฺตานํ, สรณํ โส ปรายณํ.

อิติ นวงฺเค สาฏฺฐกเถ ปิฏกตฺตเย พฺยปฺปถคตีสุ วิญฺญูนํ

โกสลฺลตฺถาย กเต สทฺทนีติปฺปกรเณ

นปุํสกลิงฺคานํ ปกติรูปสฺส นามิกปทมาลาวิภาโค

นวโม ปริจฺเฉโท.