๒. ภวติกฺริยาปทมาลาวิภาค

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, โสตูนํ มติวฑฺฒนํ;

กฺริยาปทกฺกมํ นาม, วิภตฺตาทีนิ ทีปยํ.

ตตฺร อาขฺยาติกสฺส กฺริยาลกฺขณตฺตสูจิกา ตฺยาทโย วิภตฺติโย, ตา อฏฺฐวิธา วตฺตมานาปญฺจมีสตฺตมีปโรกฺขาหิยฺยตฺตนชฺชตนีภวิสฺสนฺตี กาลาติปตฺติวเสน.

ตตฺถติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม, เต อนฺเต, เส เวฺห, เอ เมฺห อิจฺเจตา วตฺตมานาวิภตฺติโย นาม.

ตุ อนฺตุ, หิ ถ, มิ ม, ตํ อนฺตํ, สุ โวฺห, เอ อามเส อิจฺเจตา ปญฺจมีวิภตฺติโย นาม.

เอยฺย เอยฺยุํ, เอยฺยาสิ เอยฺยาถ, เอยฺยามิ เอยฺยาม, เอถ เอรํ, เอโถ เอยฺยาโวฺห, เอยฺยํ เอยฺยาเมฺห อิจฺเจตา สตฺตมีวิภตฺติโย นาม.

อ อุ, เอ ตฺถ, อํ มฺห, ตฺถ เร, ตฺโถ โวฺห, อึ เมฺห อิจฺเจตา ปโรกฺขาวิภตฺติโย นาม.

อา อู, โอ ตฺถ, อํ มฺหา, ตฺถ ตฺถุํ, เส วฺหํ, อึ มฺหเส อิจฺเจตา หิยฺยตฺตนีวิภตฺติโย นาม.

อี อุํ, โอ ตฺถ, อึ มฺหา, อา อู, เส วฺหํ, อํ เมฺห อิจฺเจตา อชฺชตนีวิภตฺติโย นาม.

สฺสติ สฺสนฺติ, สฺสสิ สฺสถ, สฺสามิ สฺสาม, สฺสเต สฺสนฺเต, สฺสเส สฺสเวฺห, สฺสํ สฺสาเมฺห อิจฺเจตา ภวิสฺสนฺตีวิภตฺติโย นาม.

สฺสา สฺสํสุ, สฺเส สฺสถ, สฺสํ สฺสามฺหา, สฺสถ สฺสิสุ, สฺสเส สฺสเวฺห, สฺสึ สฺสามฺหเส อิจฺเจตา กาลาติปตฺติวิภตฺติโย นาม.

สพฺพาสเมตาสํ วิภตฺตีนํ ยานิ ยานิ ปุพฺพกานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ ปรสฺสปทานิ นาม. ยานิ ยานิ ปน ปรานิ ฉ ปทานิ, ตานิ ตานิ อตฺตโนปทานิ นาม. ตตฺถ ปรสฺสปทานิ วตฺตมานา ฉ, ปญฺจมิโย ฉ, สตฺตมิโย ฉ, ปโรกฺขา ฉ, หิยฺยตฺตนิโย ฉ, อชฺชตนิโย ฉ, ภวิสฺสนฺติโย ฉ, กาลาติปตฺติโย ฉาติ อฏฺฐจตฺตาลีสวิธานิ โหนฺติ, ตถา อิตรานิ, สพฺพานิ ตานิ ปิณฺฑิตานิ ฉนฺนวุติวิธานิ.

ปรสฺสปทานมตฺตโนปทานญฺจ เทฺว เทฺว ปทานิ ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา นาม. เต วตฺตมานาทีสุ จตฺตาโร จตฺตาโร, อฏฺฐนฺนํ วิภตฺตีนํ วเสน ทฺวตฺตึส, ปิณฺฑิตานิ ปริมาณาเนว.

ทฺวีสุ ทฺวีสุ ปเทสุ ปฐมํ ปฐมํ เอกวจนํ, ทุติยํ ทุติยํ พหุวจนํ.

ตตฺร วตฺตมานวิภตฺตีนนฺติ อนฺติ, สิ ถ, มิ ม อิจฺเจตานิ ปรสฺสปทานิ. เต อนฺเต, เส เวฺห, เอ เมฺห อิจฺเจตานิ อตฺตโนปทานิ. ปรสฺสปทตฺตโนปเทสุปิติ อนฺติ อิติ ปฐมปุริสา, สิถ อิติ มชฺฌิมปุริสา, มิ ม อิติ อุตฺตมปุริสา, เต อนฺเต อิติ ปฐมปุริสา, เส เวฺห อิติ มชฺฌิมปุริสา, เอ เมฺห อิติ อุตฺตมปุริสา.

ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริเสสุปิ ติ-อิติ เอกวจนํ, อนฺติ-อิติ พหุวจนนฺติ เอวํ เอกวจนพหุวจนานิ กมโต เญยฺยานิ. เอวํ เสสาสุ วิภตฺตีสุ ปรสฺสปทตฺตโนปทปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริเสกวจนพหุวจนานิ เญยฺยานิ.

ตตฺถ วิภตฺตีติ เกนฏฺเฐน วิภตฺติ? กาลาทิวเสน ธาตฺวตฺถํ วิภชตีติ วิภตฺติ, สฺยาทีหิ นามิกวิภตฺตีหิ สห สพฺพสงฺคาหกวเสน ปน สกตฺถปรตฺถาทิเภเท อตฺเถ วิภชตีติ วิภตฺติ, กมฺมาทโย วา การเก เอกวจนพหุวจนวเสน วิภชตีติ วิภตฺติ, วิภชิตพฺพา ญาเณนาติปิ วิภตฺติ, วิภชนฺติ อตฺเถ เอตายาติปิ วิภตฺติ, อถ วา สติปิ ชินสาสเน อวิภตฺติกนิทฺเทเส สพฺเพน สพฺพํ วิภตฺตีหิ วินา อตฺถสฺสา’นิทฺทิสิตพฺพโต วิเสเสน วิวิเธน วา อากาเรน ภชนฺติ เสวนฺติ นํ ปณฺฑิตาติปิ วิภตฺติ. ตตฺถ อวิภตฺติกนิทฺเทสลกฺขณํ วทาม สห ปโยคนิทสฺสนาทีหิ.

อวิภตฺติกนิทฺเทโส, นามิเกสุปลพฺภติ;

นาขฺยาเตสูติ วิญฺเญยฺย-มิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

นิโคฺรโธว มหารุกฺโข, เถร วาทานมุตฺตโม;

อนูนํ อนธิกญฺจ, เกวลํ ชินสาสนํ.

ตตฺร เถร-อิติ อวิภตฺติโก นิทฺเทโส, เถรานํ อยนฺติ เถโร. โก โส? วาโท. เถรวาโท อญฺเญสํ วาทานํ อุตฺตโมติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

‘‘กาโย เต สพฺพ โสวณฺโณ’’, อิจฺจาทิมฺหิปิ นามิเก;

อวิภตฺติกนิทฺเทโส, คเหตพฺโพ นยญฺญุนา.

อวิภตฺติกนิทฺเทโส, นนฺวาขฺยาเตปิ ทิสฺสติ;

‘‘โภ ขาท ปิว’’อิจฺจตฺร, วเท โย โกจิ โจทโก.

ยทิ เอวํ มเตนสฺส, ภเวยฺย อวิภตฺติกํ;

‘‘ภิกฺขุ, โภ ปุริสิ’’จฺจาทิ, ปทมฺปิ, น หิทํ ตถา.

‘‘ภิกฺขุ, โภ ปุริสิ’’จฺจาทิ, สิ ค โลเปน วุจฺจติ;

ตถา ‘‘ขาทา’’ติอาทีนิ, หิ โลเปน ปวุจฺจเร.

เอวํ อวิภตฺติกนิทฺเทโส อาขฺยาเตสุ น ลพฺภติ, นาเมสุเยว ลพฺภติ. ตตฺราปิ ‘‘อฏฺฐ จ ปุคฺคล ธมฺมทสา เต’’ติ เอตฺถ ฉนฺทวเสน ปุคฺคล อิติ รสฺสกรณํ ทฏฺฐพฺพํ, น ‘‘กกุสนฺธ โกณาคมโน จ กสฺสโป’’ติ เอตฺถ กกุสนฺธ อิติ อวิภตฺติกนิทฺเทโส วิย อวิภตฺติกนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ภิกฺขุ นิสินฺเน มาตุคาโม อุปนิสินฺโน วา โหติ อุปนิปนฺโน วา’’ติ เอตฺถ ปน ภิกฺขูติ อิทํ ภิกฺขุมฺหีติ วตฺตพฺพตฺถตฺตา ภุมฺเม ปจฺจตฺตนฺติปิ อทิฏฺฐวิภตฺติกนิทฺเทโสติปิ วตฺตุํ ยุชฺชติ. ตตฺถ ปน ฉนฺทวเสน กตรสฺสตฺตา ตานิ ปทานิ อวิภตฺติกนิทฺเทสปกฺขมฺปิ ภชนฺตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ.

ตตฺถ ปรสฺสปทานีติ ปรสฺส อตฺถภูตานิ ปทานิ ปรสฺสปทานิ. เอตฺถุตฺตมปุริเสสุ อตฺตโน อตฺเถสุปิ อตฺตโนปทโวหาโร น กริยติ.

กิญฺจาปิ อตฺตโน อตฺถา, ปุริสา อุตฺตมวฺหยา;

ตถาปิ อิตเรสาน-มุสฺสนฺนตฺตาว ตพฺพสา;

ตพฺโพหาโร อิเมสานํ, โปราเณหิ นิโรปิโต.

อตฺตโนปทานีติ อตฺตโน อตฺถภูตานิ ปทานิ อตฺตโนปทานิ. เอตฺถ ปน ปฐมมชฺฌิมปุริเสสุ ปรสฺสตฺเถสุปิ ปรสฺสปทโวหาโร น กริยติ.

ปฐมมชฺฌิมา เจเต, ปรสฺสตฺถา ตถาปิ จ;

อิตเรสํ นิรูฬฺหตฺตา, ตพฺโพหารสฺส สจฺจโต.

อิมสฺส ปนิเมสานํ, ปุพฺพโวหารตาย จ;

ตถา สงฺกรโทสสฺส, หรณตฺถาย โส อยํ;

อตฺตโนปทโวหาโร, เอสมาโรปิโต ธุวํ.

ปรสฺสปทสญฺญาทิ-สญฺญาโย พหุกา อิธ;

โปราเณหิ กตตฺตาตา, สญฺญา โปราณิกา มตา.

ตสฺมา อิธ ปฐมปุริสาทีนํ ติณฺณํ ปุริสานํ วจนตฺถํ น ปริเยสาม. รูฬฺหิยา หิ โปราเณหิ ตฺยาทีนํ ปุริสสญฺญา วิหิตา.

เอกวจนพหุวจเนสุ ปน เอกสฺสตฺถสฺส วจนํ เอกวจนํ. พหูนมตฺถานํ วจนํ พหุวจนํ. อถ วา พหุตฺเตปิ สติ สมุทายวเสน ชาติวเสน วา จิตฺเตน สมฺปิณฺเฑตฺวา เอกีกตสฺสตฺถสฺส เอกสฺส วิย วจนมฺปิ เอกวจนํ, พหุตฺเต นิสฺสิตสฺส นิสฺสยโวหาเรน วุตฺตสฺส นิสฺสยวเสน เอกสฺส วิย วจนมฺปิ เอกวจนํ, เอกตฺตลกฺขเณน พวฺหตฺถานํ เอกวจนํ วิย วจนมฺปิ เอกวจนํ. อพหุตฺเตปิ สติ อตฺตครุการาปริจฺเฉทมาติกานุสนฺธินยปุจฺฉาสภาคปุถุจิตฺต- สมาโยคปุถุอารมฺมณวเสน เอกตฺถสฺส พหูนํ วิย วจนํ พหุวจนํ, ตถา เย เย พหโว ตนฺนิวาสตํปุตฺตสงฺขาตสฺเสกสฺสตฺถสฺส รูฬฺหีวเสน พหูนํ วิย วจนมฺปิ พหุวจนํ, เอกสฺสตฺถสฺส อญฺเญนตฺเถน เอกาภิธานวเสน พหูนํ วิย วจนมฺปิ พหุวจนํ, เอกสฺสตฺถสฺส นิสฺสิตวเสน พหูนํ วิย วจนมฺปิ พหุวจนํ, เอกสฺสตฺถสฺส อารมฺมณเภทกิจฺจเภทวเสน พหูนํ วิย วจนมฺปิ พหุวจนํ. เอวมิเมหิ อากาเรหิ เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ, เอกมฺหิ วิย จ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ, พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ, พหุมฺหิ วิย จ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุถุวจนํ, อเนกวจนนฺติ จ อิมสฺเสว นามํ.

วจเนสุ อยํ อตฺโถ, นามาขฺยาตวิภตฺตินํ;

วเสน อธิคนฺตพฺโพ, สาสนตฺถคเวสินา.

ตสฺมา ตทตฺถวิญฺญาปนตฺถํ อิธ นามิกปโยเคหิ สเหวาขฺยาตปโยเค ปวกฺขาม – ‘‘ราชา อาคจฺฉติ, สหาโย เม อาคจฺฉติ, เอกํ จิตฺต’’ มิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส เอกวจนปโยคา. ‘‘ราชาโน อาคจฺฉนฺติ, สหายา เม อาคจฺฉนฺติ, น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา, เทฺว ตีณิ’’ อิจฺเจวมาทโย พวฺหตฺถานํ พหุวจนปโยคา.

‘‘สา เสนา มหตี อาสิ, พหุชฺชโน ปสนฺโนสิ, สพฺโพ ตํ ชโน โอชินายตุ, อิตฺถิคุมฺพสฺส ปวรา, พุทฺธสฺสาหํ วตฺถยุคํ อทาสึ, ทฺวยํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ, เปมํ มหนฺตํ รตนตฺตยสฺส, กเร ปสาทญฺจ นโร อวสฺสํ, ภิกฺขุสงฺโฆ, พลกาโย, เทวนิกาโย, อริยคโณ’’- อิจฺเจวมาทโย, ‘‘ทฺวิกํ ติก’’มิจฺจาทโย จ สมุทายวเสน พวฺหตฺถานํ เอกวจนปโยคา.

กตฺถจิ ปน อีทิเสสุ ฐาเนสุ พหุวจนปโยคาปิ ทิสฺสนฺติ. ตถา หิ ‘‘ปูชิตา ญาติสงฺเฆหิ, เทวกายา สมาคตา, สพฺเพเต เทวนิกายา, เทฺว เทวสงฺฆา, ตีณิ ทุกานิ, จตฺตาริ นวกานิ’’ อิจฺเจวมาทโย ปโยคาปิ ทิสฺสนฺติ. อิเม เอกวจนวเสน วตฺตพฺพสฺส สมุทายสฺส พหุสมุทายวเสน พหุวจนปโยคาติ คเหตพฺพา, สงฺคยฺหมานา จ พวฺหตฺถพหุวจเน สงฺคหํ คจฺฉนฺติ วิสุํเยว วา, ตสฺมา พหุสมุทายาเปกฺขพหุวจนนฺติ เอเตสํ นามํ เวทิตพฺพํ.

‘‘ปาณํ น หเน, สสฺโส สมฺปชฺชติ’’ อิจฺเจวมาทโย ชาติวเสน พวฺหตฺถานํ เอกวจนปโยคา, ตพฺภาวสามญฺเญน พวฺหตฺถานํ เอกวจนปโยคาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

‘‘นาคํ รฏฺฐสฺส ปูชิตํ, สาวตฺถี สทฺธา อโหสิ ปสนฺนา’’ อิจฺเจวมาทโย นิสฺสยวเสน ปวตฺตานํ นิสฺสยโวหาเรน วุตฺตานเมกวจนปโยคา.

‘‘ติลกฺขณํ, กุสลากุสลํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, ธมฺมวินโย, จิตฺตเสโน จ คนฺธพฺโพ, นติยา อสติ อาคติคติ น โหติ, อาคติคติยา อสติ จุตูปปาโต น โหติ’’ อิจฺเจวมาทโย เอกตฺตลกฺขเณ พวฺหตฺถานํ เอกวจนปโยคา.

‘‘เอวํ มยํ คณฺหาม, อมฺหากํ ปกติ, ปธานนฺติ โข เมฆิย วทมานํ กินฺติ วเทยฺยาม’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส อตฺตวเสน พหุวจนปโยคา.

‘‘เต มนุสฺสา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ ‘ภุญฺชถ ภนฺเต’ติ, อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานา’สนกํ อทาสึ’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส ครุการวเสน พหุวจนปโยคา.

‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา, อสงฺขตา ธมฺมา’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส อปริจฺเฉทวเสน พหุวจนปโยคา, อนิยมิตสงฺขาวเสน พหุวจนปโยคา วา.

เกจิ ปน ‘‘เทสนาโสตปาตวเสน พหุวจนปโยคา’’ติปิ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. น หิ ตถาคโต สติสมฺปชญฺญรหิโต ธมฺมํ เทเสติ, ยุตฺติ จ น ทิสฺสติ ‘‘มาติกายํ ปุจฺฉายํ วิสฺสชฺชเน จาติ ตีสุปิ ฐาเนสุ อปฺปจฺจยาทิธมฺเม เทเสนฺโต สตฺถา ปุนปฺปุนํ พหุวจนวเสน เทสนาโสเต ปติตฺวา ธมฺมํ เทเสตี’’ติ.

‘‘กตเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส มาติกานุสนฺธินเยน พหุวจนปโยคา.

‘‘อิเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส ปุจฺฉานุสนฺธินเยน พหุวจนปโยคา.

‘‘กตเม ธมฺมา โน ปรามาสา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส ปุจฺฉาสภาเคน พหุวจนปโยคา.

‘‘อตฺถิ ภิกฺขเว อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตี’’ติ อยเมกสฺสตฺถสฺส ปุถุจิตฺตสมาโยคปุถุอารมฺมณวเสน พหุวจนปโยโค.

‘‘เอกํ สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ กปิลวตฺถุสฺมึ มหาวเน,

สนฺติ ปุตฺตา วิเทหานํ, ทีฆาวุ รฏฺฐวฑฺฒโน;

เต รชฺชํ การยิสฺสนฺติ, มิถิลายํ ปชาปติ’’ –

อิจฺเจวมาทโย สทฺทา เย เย พหโว, ตนฺนิวาสตํปุตฺตสงฺขาตสฺเสกตฺถสฺส รูฬฺหีวเสน พหุวจนปโยคา.

‘‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน อามนฺเตสิ ‘คจฺฉถ ตุเมฺห สาริปุตฺตา กีฏาคิรึ คนฺตฺวา อสฺสชิปุนพฺพสุกานํ ภิกฺขูนํ กีฏาคิริสฺมา ปพฺพาชนียกมฺมํ กโรถ, ตุมฺหากํ เอเต สทฺธิวิหาริโน’ติ’’, ‘‘กจฺจิ โว กุลปุตฺตา, เอถ พฺยคฺฆา นิวตฺตโวฺห’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส อญฺเญนตฺเถน เอกาภิธานวเสน พหุวจนปโยคา.

‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺติ’’ อิจฺเจวมาทโย เอกสฺสตฺถสฺส นิสฺสิตวเสน พหุวจนปโยคา.

‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ อยมารมฺมณเภเทน เอกสฺสตฺถสฺส พหุวจนปโยโค.

‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ติ อยํ ปน กิจฺจเภเทน เอกสฺสตฺถสฺส พหุวจนปโยโค.

ตตฺถ เอกตฺเถกวจนํ, สมุทายาเปกฺเขกวจนํ, ชาตฺยาเปกฺเขกวจนํ, ตนฺนิสฺสยาเปกฺเขกวจนํ, เอกตฺตลกฺขเณกวจนนฺติ ปญฺจวิธํ เอกวจนํ ภวติ. เอตฺถ ปน ชาตฺยาเปกฺเขกวจนํ อตฺถโต สามญฺญาเปกฺเขกวจนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

พวฺหตฺถพหุวจนํ, พหุสมุทายาเปกฺขพหุวจนํ, อตฺตพหุวจนํ, ครุการพหุวจนํ, อปริจฺเฉทพหุวจนํ, มาติกานุสนฺธินยพหุวจนํ, ปุจฺฉานุสนฺธินยพหุวจนํ, ปุจฺฉาสภาคพหุวจนํ, ปุถุจิตฺตสมาโยคปุถุอารมฺมณพหุวจนํ, ตนฺนิวาสพหุวจนํ, ตํปุตฺตพหุวจนํ, เอกาภิธานพหุวจนํ, ตนฺนิสฺสิตาเปกฺขพหุวจนํ, อารมฺมณเภทพหุวจนํ, กิจฺจเภทพหุวจนนฺติ ปนฺนรสวิธํ พหุวจนํ ภวติ. อิจฺเจวํ วีสธา สพฺพานิ เอกวจนพหุวจนานิ สงฺคหิตานิ. อตฺริทํ ปาฬิววตฺถานํ –

เอกตฺเถ เทกวจน-ญฺจิตรสฺมิตรมฺปิ จ;

สมุทายชาติเอกตฺต-ลกฺขเณกวโจปิ จ;

สาฏฺฐกเถ ปิฏกมฺหิ, ปาเฐ ปาเยน ทิสฺสเร.

ครุมฺหิ จตฺตเนกสฺมึ, พหุวจนกํ ปน;

ปาฬิยํ อปฺปกํ อฏฺฐ-กถาฏีกาสุ ตํ พหุํ.

ตถา หิ พหุกํ เทก-วจนํเยว ปาฬิยํ;

ครุมฺหิ จตฺตเนกสฺมึ, อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ.

‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

ตว สาสนมาคมฺม, ปตฺโตมฺหิ อมตํ ปทํ’’.

อิจฺเจวมาทโย ปาฐา, พหุธา ชินสาสเน;

ทิสฺสนฺตีติ วิชาเนยฺย, วิทฺวา อกฺขรจินฺตโก.

สาติสยํ ครุการา-รหสฺสาปิ มเหสิโน;

เอกวจนโยเคน, นิทฺเทโส ทิสฺสเต ยโต.

ตโต โวหารกุสโล, กเรยฺยตฺถานุรูปโต;

เอกวจนโยคํ วา, อิตรํ วา สุเมธโส.

ปาเยน ตนฺนิวาสมฺหิ, พหุวจนกํ ฐิตํ;

ตํปุตฺเต อปฺปกํ ตนฺนิ-สฺสเยกวจนมฺปิ จ.

ปุถุจิตฺตาปริจฺเฉท-มาติกาสนฺธิอาทิสุ;

พหุวจนกญฺจาปิ, อปฺปกนฺติ ปกาสเย.

เอกาภิธานโต กิจฺจา, ตถา โคจรโตปิ จ;

พหุวจนกํ ตนฺนิ-สฺสิตาเปกฺขญฺจ อปฺปกํ.

อิจฺเจวํ สปฺปโยคํ ตุ, ญตฺวาน วจนทฺวยํ;

กาตพฺโพ ปน โวหาโร, ยถาปาฬิ วิภาวินา.

อิทานิ กาลาทิวเสน อาขฺยาตปฺปวตฺตึ ทีปยิสฺสาม – กาลการกปุริสปริทีปกํ กฺริยาลกฺขณํ อาขฺยาติกํ. ตตฺร กาลนฺติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนวเสน ตโย กาลา, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาณตฺติปริกปฺปกาลาติปตฺติวเสน ปน ฉ, เต เอเกกา ติปุริสกา.

วุตฺตปฺปการกาเลสุ, ยทิทํ วตฺตเต ยโต;

อาขฺยาติกํ ตโต ตสฺส, กาลทีปนตา มตา.

การกนฺติ กมฺมกตฺตุภาวา. เต หิ อุปจารมุขฺยสภาววเสน กโรนฺติ กรณนฺติ จ ‘‘การกา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตว ยถากฺกมํ กฺริยานิมิตฺต ตํสาธก ตํสภาวาติ เวทิตพฺพา.

กมฺมํ กตฺตา จ ภาโว จ, อิจฺเจวํ การกา ติธา;

วิภตฺติปจฺจยา เอตฺถ, วุตฺตา นาญฺญตฺร สจฺจโต.

‘‘ปริภวิยฺยติ’’จฺจาที, กมฺเม สิชฺฌนฺติ การเก;

‘‘สมฺภวตี’’ติอาทีนิ, สิชฺฌเร กตฺตุการเก.

‘‘วิภวิยฺยติ’’อิจฺจาที, ภาเว สิชฺฌนฺติ การเก;

ติวิเธเสฺววเมเตสุ, วิภตฺติปจฺจยา มตา.

การกตฺตยมุตฺตํ ยํ, อาขฺยาตํ นตฺถิ สพฺพโส;

ตสฺมา ตทฺทีปนตฺตมฺปิ, ตสฺสาขฺยาตสฺส ภาสิตํ.

การกตฺตํ ตุ ภาวสฺส, สเจปิ น สมีริตํ;

การกลกฺขเณ เตน, ภาเวน จ อวตฺถุนา.

กฺริยานิปฺผตฺติ นตฺถีติ, ยุตฺติโตปิ จ นตฺถิ ตํ;

ตถาปาขฺยาติเก ตสฺส, ตพฺโพหาโร นิรุตฺติยํ;

ปติฏฺฐิตนโยวาติ, มนฺตฺวา อเมฺหหิ ภาสิโต.

ปุริโสติ เอกวจนพหุวจนกา ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา. ตตฺถ ปฐมปุริโส อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรเณ สาธกวาจเก วา กมฺมวาจเก วา ตุมฺหา’มฺหสทฺทวชฺชิเต ปจฺจตฺตวจนภูเต นามมฺหิ ‘‘อภินีหาโร สมิชฺฌติ, โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุญาณ’’นฺติอาทีสุ วิย ปยุชฺชมาเนปิ, ตฏฺฐานิยตฺเต สติ ‘‘ภาสติ วา กโรติ วา, ปีฬิยกฺโขติ มํ วิทู, วุจฺจตีติ วจน’’นฺติอาทีสุ วิย อปฺปยุชฺชมาเนปิ สพฺพธาตูหิ ปโร โหติ. กตฺถจิ ปน ปาฬิปฺปเทเส นามสฺส อปฺปยุตฺตตฺตา ปฐมปุริสปโยคตฺโถ ทุรนุโพโธ ภวติ, ยถา ‘‘ทุกฺขํ เต เวทยิสฺสามิ, ตตฺถ อสฺสาสยนฺตุ ม’’นฺติ. ตถา หิ เอตฺถ ‘‘ปาทา’’ติ ปาฐเสโส, ตสฺมึ ทุกฺขสาสนาโรจเน วตฺตุํ อวิสหนวเสน กิลมนฺตํ มํ เทวสฺส อุโภ ปาทา อสฺสาเสนฺตุ, วิสฺสฏฺโฐ กเถหีติ มํ วทถาติ อธิปฺปาโย จ ภวติ.

อธิปฺปาโย สุทุพฺโพโธ, ยสฺมา วิชฺชติ ปาฬิยํ;

ตสฺมา อุปฏฺฐหํ คเณฺห, ครุํ ครุมตํ วิทู.

ตตฺริมานิ ภูธาตาธิการตฺตา ภูธาตุวเสน นิทสฺสนปทานิ. โส ปริภวติ, เต ปริภวนฺติ, ปริภวติ, ปริภวนฺติ. สปตฺโต อภิภวิยเต, สพฺพา วิตฺยา’นุภูยเต, อภิภวิยเต, อนุภูยเตติ. ยตฺถ สติปิ นามสฺส สาธกวาจกตฺเต อปจฺจตฺตวจนตฺตา อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณตา น ลพฺภติ, ตตฺถ กมฺมวาจกํ ปจฺจตฺตวจนภูตํ ตุลฺยาธิกรณปทํ ปฏิจฺจ ปฐมปุริสาทโย ตโย ลพฺภนฺติ. ตํ ยถา? ปริภวิยฺยเต ปุริโส เทวทตฺเตน, ปริภวิยฺยเส ตฺวํ เทวทตฺเตน, ปริภวิยฺยเมฺห มยํ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ. เอตฺถ ปนิทํ วจนํ น วตฺตพฺพํ ‘‘นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสิน’นฺติอาทีสุ สติปิ นามสฺส กมฺมวาจกตฺเต อปจฺจตฺตวจนตฺตา อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณตา น ลพฺภตีติ ปฐมปุริสุปฺปตฺติ น สิยา’’ติ. กสฺมาติ เจ? ‘‘นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสิน’’นฺติอาทีสุ ‘‘ชนา’’ติ อชฺฌาหริตพฺพสฺส สาธกวาจกสฺส นามสฺส สทฺธิมาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เอวมุตฺตรตฺราปิ นโย.

มชฺฌิมปุริโส อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรเณ สาธกวาจเก วา กมฺมวาจเก วา ปจฺจตฺตวจนภูเต ตุมฺหสทฺเท ปยุชฺชมาเนปิ, ตฏฺฐานิยตฺเต สติ อปฺปยุชฺชมาเนปิ สพฺพธาตูหิ ปโร โหติ. ตฺวํ อติภวสิ, ตุเมฺห อติภวถ, อติภวสิ, อติภวถ. ตฺวํ ปริภวิยเส เทวทตฺเตน, ตุเมฺห ปริภวิยเวฺห. ยตฺถ สติปิ ตุมฺหสทฺทสฺส สาธกวาจกตฺเต อปจฺจตฺตวจนตฺตา อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณตา น ลพฺภติ, น ตตฺถ มชฺฌิมปุริโส โหติ. อิตเร ปน เทฺว โหนฺติ กมฺมวาจกํ ปจฺจตฺตวจนภูตํ ตุลฺยาธิกรณปทํ ปฏิจฺจ. ตํ ยถา? ตยา อภิภวิยเต สปตฺโต, ตยา อภิภวิเย อหํ.

อุตฺตมปุริโส อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรเณ สาธกวาจเก วา กมฺมวาจเก วา ปจฺจตฺตวจนภูเต อมฺหสทฺเท ปยุชฺชมาเนปิ, ตฏฺฐานิยตฺเต สติ อปฺปยุชฺชมาเนปิ สพฺพธาตูหิ ปโร โหติ. อหํ ปริภวามิ, มยํ ปริภวาม, ปริภวามิ, ปริภวาม. อหํ ปริภวิยฺยามิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, มยํ ปริภวิยฺยาม, ปริภวิยฺยามิ, ปริภวิยฺยาม. ยตฺถ สติปิ อมฺหสทฺทสฺส สาธกวาจกตฺเต อปจฺจตฺตวจนตฺตา อาขฺยาตปเทน ตุลฺยาธิกรณตา น ลพฺภติ, น ตตฺถ อุตฺตมปุริโส โหติ. อิตเร ปน เทฺว โหนฺติ กมฺมวาจกํ ปจฺจตฺตวจนภูตํ ตุลฺยาธิกรณปทํ ปฏิจฺจ. ตํ ยถา? มยา อนุภวิยเต สมฺปตฺติ, มยา อภิภวิยเส ตฺวํ. เอวํ ยตฺถ ยตฺถ สาธกวาจกานํ วา กมฺมวาจกานํ วา นามาทีนํ ปจฺจตฺตวจนภูตานํ อาขฺยาตปเทหิ ตุลฺยาธิกรณตฺเต ลทฺเธ ตตฺถ ตตฺถ ปฐมปุริสาทโย ลพฺภนฺติ, ตสฺมา นามาทีนํ ปจฺจตฺตวจนภูตานํ ตุลฺยาธิกรณภาโวเยว ปฐมปุริสาทีนมุปฺปตฺติยา การณํ.

ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปุริสานเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ. เอตฺถ เอกาภิธานํ นาม เอกโต อภิธานํ เอกกาลาภิธานญฺจ. ตญฺจ โข จสทฺทปโยเคเยว, อจสทฺทปโยเค ภินฺนกาลาภิธาเน ตคฺคหณาภาวโต. ‘‘ตุเมฺห อตฺถกุสลา ภวถ, มยมตฺถกุสลา ภวาม’’ อิจฺเจวมาทโย ตปฺปโยคา. ตตฺถ ตุเมฺห อตฺถกุสลา ภวถ – อิจฺเจตสฺมึ โวหาเร ‘‘โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, ตุเมฺห อตฺถกุสลา ภวถา’’ติ เอวํ ทฺวินฺนเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ. ‘‘มยมตฺถกุสลา ภวาม’’ อิจฺเจตสฺมึ ปน ‘‘โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา ‘‘ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา เอวมฺปิ ทฺวินฺนเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ. ‘‘โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา ‘‘โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, เต จ อตฺถกุสลา ภวนฺติ, ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, ตุเมฺห จ อตฺถกุสลา ภวถ, อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา เอวํ ติณฺณเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส คเหตพฺโพ.

อปโรปิ อตฺถนโย วุจฺจติ – ‘‘ตฺวญฺจ อตฺถกุสโล ภวสิ, โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, ตุเมฺห อตฺถกุสลา ภวถา’’ติ วา ‘‘อหญฺจ อตฺถกุสโล ภวามิ, โส จ อตฺถกุสโล ภวติ, มยมตฺถกุสลา ภวามา’’ติ วา อิมินา นเยน อเนกปฺปเภโท อตฺถนโย. เอวํ เสสาสุ วิภตฺตีสุ ปญฺจมีสตฺตมิยาทีสุ ปโรปุริโส คเหตพฺโพ. สพฺเพสุ จ กฺริยาปเทสุ พวฺหตฺถวาจเกสุ พหุวจนนฺเตสุ, น ปน พหุวจนนฺเตสุปิ เอกสฺสตฺตโน วาจเกสุ ครุกาตพฺพสฺเสกสฺสตฺถสฺส วาจเกสุ จ กฺริยาปเทสุ. เอตฺถ โจทนาสนฺทีปนิโย อิมา คาถา –

‘‘ตฺวญฺจ ภวสิ โส จาปิ, ภวติ’’จฺจาทิภาสเน;

‘‘ตุเมฺห ภวถ’’ อิจฺจาทิ, ปโรโปโส กถํ สิยา?;

‘‘อหํ ภวามิ โส จาปิ, ภวติ’’จฺจาทิภาสเน;

‘‘มยํ ภวาม’’อิจฺจาทิ, อุตฺตโม จ กถํ สิยา?;

เอตฺถ จ วุจฺจเต –

ปจฺฉา วุตฺโต ปโร นาม, สญฺญาย ปฏิปาฏิยา;

เอวํ ปน คเหตพฺโพ, ปโรปุริสนามโก.

ปฐมมฺหา ปโร นาม, มชฺฌิโม อุตฺตโมปิ จ;

มชฺฌิมมฺหา ปโร นาม, อุตฺตโม ปุริโส รุโต.

เอวํ ตุ คหณเญฺหตฺถ, โวหารสฺสานุโลมกํ;

โทโส ตทนุโลมมฺหิ, คหณสฺมึ น วิชฺชติ.

‘‘ตฺวญฺจ ภทฺเท สุขี โหหิ, เอโส จาปิ มหามิโค’’;

อิติ ปาโฐ ยโต ทิฏฺโฐ, ตสฺมา เอวํ วเทมเส.

‘‘ตุเมฺห เทฺว สุขิตา โหถ’’, อิจฺจตฺโถ ตตฺถ ทิสฺสติ;

เอวํปฺยยํ นโย วุตฺโต, อตฺตโนมติยา มม.

อตฺตโนมติ กิญฺจาปิ, กถิตา สพฺพทุพฺพลา;

ตถาปิ นยมาทาย, กถิตตฺตา อโกปิยา.

‘‘ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺตํ, รฏฺฐา ปพฺพาชยิตฺถ มํ;

ตฺวญฺจ ชานปทา เจว, เนคมา จ สมาคตา’’.

‘‘อหญฺจ มทฺทิเทวี จ, ชาลีกณฺหาชินา จุโภ;

อญฺญมญฺญํ โสกนุทา, วสาม อสฺสเม ตทา’’.

เอตา คาถาปิ เอตสฺส, อตฺถสฺส ปน สาธิกา;

ตาสุ วุตฺตนเยเนว, อตฺโถ สุปากโฏ สิยา;

เอวํ วิญฺญูหิ วิญฺเญยฺยํ, พหุนา ภาสิเตน กึ.

อากาเรน มนาเปน, กถเน เยน เกนจิ;

น วิรุชฺฌติ เจ อตฺโถ, ตํ ปมาณํ สุธีมตํ.

ปุริสตฺตยโต เอโส, ปโรปุริสนามโก;

นุปลพฺภติ ปจฺเจกํ, ตทนฺโตคธโตว ยํ.

ปาฏวตฺถาย โสตูนํ, โวหารตฺเถสุ สพฺพโส;

วิสุํ อลพฺภมาโนปิ, ลพฺภมาโนว อุทฺธโฏ.