รการนฺตธาตุ
ปร คติยํ. ปเรติ, ปรยติ. เอตฺถ จ ‘‘อิติ โข อานนฺท กุสลานิ สีลานิ อนุปุพฺเพน อคฺคาย ปเรนฺตี’’ติ ปาฬิ นิทสฺสนํ. ตตฺถ อคฺคาย ปเรนฺตีติ อรหตฺตตฺถาย คจฺฉนฺติ.
คร อุคฺคเม. คเรติ, ครยติ. ครุ.
จร อสํสเย. จเรติ, จรยติ.
ปูริ อปฺปายเน. ปูเรติ, ปูรยติ.
วร อิจฺฉายํ. วเรติ, วรยติ. วโร, วรํ, วรนฺโต. เอเต วรานํ จตุโร วเรมิ. เอตํ สกฺก วรํ วเร.
ตตฺถ วโรติ วริยเต วริตพฺโพติ วโร. วรนฺติ วเรตีติ วรํ, อิจฺฉนฺโต ปตฺเถนฺโตติ อตฺโถ.
‘‘มหามหารหํ สกฺย-มุนิ นีวรณา รณา;
มุตฺตํ มุตฺตํ สุทสฺสนํ, วนฺเท โพธิวรํ วร’’นฺติ
ปุราณกวิรจนายํ ‘‘วร’’นฺติ ปทสฺส วิย. เอวํ วเรตีติ วรนฺโต. วเรติ วเรมิ อิจฺฉามิ ยาจามิ. การิเต ‘‘ปวาเรตี’’ติ รูปํ, อิจฺฉาเปตีติ อตฺโถ. นิเสธนตฺเถ ปนิทํ การิตํ น โหติ.
สร อกฺเขเป. สเรติ, สรยติ. สโร. สโรติ สทฺโท.
สาร ทุพฺพเลฺย. สาเรติ, สารยติ. ทุพฺพโล ภวตีติ อตฺโถ.
กุมาร กีฬายํ. กุมาเรติ, กุมารยติ. กุมาโร, กุมารโก. กุมารี, กุมาริกา.
เอตฺถ กุมารยติ ตตฺถ ตตฺถ กีฬตีติ กุมาโร. โส เอว อติทหรตฺตา กุมารโก. เอส นโย อิตรตฺราปิ.
สูร วีร วิกฺกนฺติยํ. วิกฺกนฺติ วิกฺกมนํ. สูเรติ, สูรยติ. วีเรติ, วีรยติ. สูโร, วีโร. สาสนิเกหิ ปน สทฺธมฺมวิทูหิ เอวํ ธาตุสภาวานมฺปิ สูรวีรสทฺทานํ นิพฺพจนํ น ทสฺสิตํ, เกวลํ ปน ตตฺถ ตตฺถ ‘‘สูโรติ วิสิฏฺฐอุโร’’ติ จ ‘‘มหาวีโรติ มหาวิกฺกนฺโต’’ติ จ ‘‘วีโรติ วีริยวา’’ติ จ อตฺถวิวรณมตฺตเมว ทสฺสิตํ.
ปาร ตีร กมฺมสมฺปตฺติยํ. กมฺมสมฺปตฺติ นาม กมฺมสฺส ปริสมาปนํ นิฏฺฐาปนํ. ปาเรติ, ปารยติ. ตีเรติ, ตีรยติ. ปารํ. ตีรํ. วิกฺกมามิ น ปาเรมิ, ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา. ตํ กิจฺจํ ตีเรตฺวา คโต. สนฺตีรณํ, ตีรณปริญฺญาติ จ อาทีนิ เอตฺถ ทสฺเสตพฺพานิ.
ตตฺถ น ปาเรมีติ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกมีติ อตฺโถ.
อีร เขปเน. อีเรติ, อีรยติ.
ชร วโยหานิมฺหิ. ชเรติ, ชรยติ. ชรา. ปาฬิยํ ปน ‘‘ชีรตี’’ติ ปาโฐ.
วร อาวรเณ. วาเรติ, วารยติ. นิวาเรติ, นิวารยติ. นิวาเรตา. ปริวาเรติ, ปริวารยติ. ปริวาโร. ปวาเรติ, ปวารยติ. ปวารณํ. ปวารณนฺติ นิเสธนํ วา กามฺยทานํ วา.
ธร ธารเณ. ธาเรติ, ธารยติ. อาธาโร, อาธารโก, ธมฺโม อิจฺจาทีนิ.
ตตฺถ ธมฺโมติ อเนกวิเธสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตโร อุปฺปาทิโต สจฺฉิกโต จ จตูสุ อปาเยสุ สํสาเร วา สตฺเต อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม. อถ วา โสตาปนฺนาทีหิ อริเยหิ ธาริยติ, นุ ปุถุชฺชเนหีติปิ ธมฺโม. จตุภูมิโก ปน สกลกฺขณํ ธาเรตีติ ธมฺโม. กกฺขฬตฺตาทินา ผุสนาทินา สนฺติอาทินา สกสกภาเวน ปณฺฑิเตหิ ธาริยติ สลฺลกฺขิยตีติปิ ธมฺโม. เตปิฏโก ปน ปาฬิธมฺโม สกตฺถปรตฺถาทิเภเอ อตฺเถ ธาเรตีติ ธมฺโม. เกจิ ตุ วิทู ‘‘ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ธุนาติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ ธมฺโม’’ติ ธูธาตุวเสนปิ นิพฺพจนํ วทนฺติ, ตํ มคฺคธมฺเม อตีว ยุชฺชติ, ผลนิพฺพานปริยตฺติธมฺเมสุ ปน ปริยาเยน ยุชฺชติ.
ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติเหตุคุณนิสฺสตฺตนิชฺชีวตาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ เหตุมฺหิ.
‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;
อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ
อาทีสุ คุเณ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ.
อถ วา ธมฺมสทฺโท สภาวปญฺญาปุญฺญปญฺญตฺติอาปตฺติปริยตฺตินิสฺสตฺตนิชฺชีวตาวิการคุณปจฺจ- ยปจฺจยุปฺปนฺนาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ สภาเว ทิสฺสติ.
ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน;
สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ส เว เปจฺจ น โสจตี’’ติ
อาทีสุ ปญฺญายํ.
‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;
อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติอาทีสุ
ปุญฺเญ. ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา, นิรุตฺติธมฺมา, อธิวจนาธมฺมา’’ติอาทีสุ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ปาราชิกา ธมฺมา, สงฺฆาทิเสสา ธมฺมา’’ติอาทีสุ อาปตฺติยํ. ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ชานาติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณ’’นฺติอาทีสุ ปริยตฺติยํ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตี’’ติอาทีสุ นิสฺสตฺตนิชฺชีวตายํ. ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา มรณธมฺมา’’ติอาทีสุ วิกาเร. ‘‘ฉนฺนํ พุทฺธธมฺมาน’’นฺติอาทีสุ คุเณ. ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ ปจฺจเย. ‘‘ฐิตาวสา ธาตุ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา’’ติอาทีสุ ปจฺจยุปฺปนฺเน.
อถ วา ธมฺมสทฺโท ปริยตฺติสจฺจสมาธิปญฺญาปกติปุญฺญาปตฺติเญยฺยาทีสุ พหูสุ อตฺเถสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค. ตถา หิ ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาตี’’ติอาทีสุ ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม’’ติอาทีสุ สจฺเจ. ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ สมาธิมฺหิ. ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ ปญฺญายํ. ‘‘ชาติธมฺมานํ ภิกฺขเว สตฺตาน’’นฺติ เอวมาทีสุ ปกติยํ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติ เอวมาทีสุ ปุญฺเญ. ‘‘จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา’’ติอาทีสุ อาปตฺติยํ. ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีสุ เญยฺเย. เอวํ ธมฺมสทฺทปฺปวตฺติวิสยา วิวิธา อฏฺฐกถาจริเยหิ ทสฺสิตา, ตตฺถ ตตฺถ ปน อาทิสทฺเทน ยุตฺติวิสยาทโย จ อตฺถา คเหตพฺพา. ตถา หิ ธมฺมสทฺโท –
‘‘เนส ธมฺโม มหาราช, ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก;
อหมฺปิ เตน คจฺฉามิ, เยน คจฺฉสิ ขตฺติยา’’ติ
อาทีสุ ยุตฺติยํ วตฺตติ. ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ วิสเย. ‘‘สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปตี’’ติ เอตฺถ นิพฺพาเน วตฺตติ. ตตฺร ยา นิสฺสตฺตตา, สา เอว นิชฺชีวตา. โย จ เหตุ, โส เอว ปจฺจโย.
อิจฺเจวํ –
ปริยตฺติปจฺจเยสุ, คุเณ นิสฺสตฺตตาย จ;
สภาเว เจว ปญฺญายํ, ปุญฺเญ ปญฺญตฺติยมฺปิ จ.
อาปตฺติยํ วิกาเร จ, ปจฺจยุปฺปนฺนเกปิ จ;
สจฺจสมาธิปกติ-เญยฺเยสุ ยุตฺติยมฺปิ จ;
วิสเย เจว นิพฺพาเน, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ.
เกจิ ปน ธมฺมสทฺทสฺส ปวตฺติวิสยานํ ทสธาว ปริจฺเฉทํ วทนฺติ.
เญยฺยมคฺเค จ นิพฺพาเน, สภาเว อถ ชาติยํ;
มเน วิสยปุญฺเญสุ, ภาเว ปาวจเนปิ จ;
อิเมสุ ทสสฺวตฺเถสุ, ธมฺมสทฺโท ปวตฺตติ.
ตตฺร อตฺถุทฺธาโรติ สมานสทฺทวจนียานํ อตฺถานํ อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร.
รการนฺตธาตุรูปานิ.