๑๗. รุธาทิฉกฺก

รุธาทิคณิก

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, รุธาทิกคณาทโย;

สาสนสฺโสปการาย, คเณ ตุ ฉพฺพิเธ กถํ.

รุธิ อาวรเณ. รุธิธาตุ อาวรเณ วตฺตติ. เอตฺถ อาวรณํ นาม ปิทหนํ วา ปริรุนฺธนํ วา ปลิพุทฺธนํ วา หริตุํ วา อปฺปทานํ, สพฺพเมตํ วฏฺฏติ. รุนฺธติ, รุนฺธิติ, รุนฺธีติ, รุนฺเธติ, อวรุนฺเธติ. กมฺมนิ – มคฺโค ปุริเสน รุนฺธิยติ. โรโธ, โอโรโธ, วิโรโธ, ปฏิวิโรโธ, วิรุทฺโธ, ปฏิวิรุทฺโธ, ปริรุทฺโธ. รุนฺธิตุํ, ปริรุนฺธิตุํ. รุนฺธิตฺวา. ปริรุนฺธิตฺวา.

ตตฺร โรโธติ จารโก. โส หิ รุนฺธติ ปเวสิตานํ กุรูรกมฺมนฺตานํ สตฺตานํ คมนํ อาวรตีติ โรโธติ วุจฺจติ. โอโรโธติ ราชุพฺพรี, สา ปน ยถากามจารํ จริตุํ อปฺปทาเนน โอรุนฺธิยติ อวรุนฺธิยตีติ โอโรโธ. วิโรโธติ อนนุกูลตา. ปฏิวิโรโธติ ปุนปฺปุนํ อนนุกูลตา. วิรุทฺโธติ วิโรธํ อาปนฺโน. ปฏิวิรุทฺโธติ ปฏิสตฺตุภาเวน วิโรธํ อาปนฺโน. ปริรุทฺโธติ คหณตฺถาย สมฺปริวาริโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘ยถา อรีหิ ปริรุทฺโธ, วิชฺชนฺเต คมเน ปเถ’’ติ. อวรุทฺโธติ ปพฺพาชิโต.

มุจ โมจเน. มิคํ พนฺธนา มุญฺจติ. มุญฺจนํ, โมจนํ. ทุกฺขปฺปโมจนํ, โมโจ.

โมโจติ เจตฺถ อฏฺฐิกกทลีรุกฺโข. มุญฺจิตุํ. มุญฺจิตฺวา. การิเต ‘‘โมเจติ, โมเจตุํ, โมเจตฺวา’’ติอาทีนิ.

ริจ วิเรจเน. ริญฺจติ. ริญฺจนํ, วิเรจนํ, วิเรโก, วิเรจโก. ริญฺจิตุํ. ริญฺจิตฺวา.

สิจ ปคฺฆรเณ. อุทเกน ภูมึ สิญฺจติ. ปุตฺตํ รชฺเช อภิสิญฺจิ. อภิเสโก. มุทฺธาภิสิตฺโต ขตฺติโย. สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ, สิตฺตา เต ลหุเมสฺสติ. สิตฺตฏฺฐานํ. สิญฺจิตุํ. สิญฺจิตฺวา.

ยุช โยเค. ยุญฺชติ, อนุยุญฺชติ. กมฺมนิ ‘‘ยุญฺชิยตี’’ติ รูปานิ. เกจิ ‘‘ยุญฺชเต’’ติ อิจฺฉนฺติ. ยุญฺชนํ, สํโยโค, อนุโยโค, ภาวนานุยุตฺโต, สญฺโญโค, สญฺโญชนํ, อตฺถโยชนา. ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ. ยุญฺชิตุํ, อนุยุญฺชิตุํ. อนุยุญฺชิตฺวา. โยเชติ. ตตฺถ สํโยชนนฺติ พนฺธนํ กามราคาทิ. โยชนนฺติ –

วิทตฺถิ ทฺวาทสงฺคุโลฺย, ตทฺวยํ รตนํ มตํ;

สตฺตรตนิกา ยฏฺฐิ, อุสภํ วีสยฏฺฐิกํ;

คาวุตํ อุสภาสีติ, โยชนํ จตุคาวุตํ.

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ. ปาลนํ รกฺขณํ. พฺยวหรณํ อชฺโฌหรณํ. ภุญฺชติ, ปริภุญฺชติ, สํภุญฺชติ. ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชิ. การิเต ‘‘โภเชติ โภชยตี’’ติอาทีนิ รูปานิ. โภชนํ, สมฺโภโค, มหิภุโช, คามโภชโก, อุปโภโค, ปริโภโค. ภุตฺโต โอทโน ภวตา. สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ. โอทนํ ภุตฺโต ภุตฺตวา ภุตฺตาวี. ตุมนฺตาทิตฺเต ‘‘ภุญฺชิตุํ, ปริภุญฺชิตุํ, โภเชตุํ, โภชยิตุํ, ภุญฺชิตฺวา, ภุญฺชิตฺวาน, ภุญฺชิย, ภุญฺชิยาน, โภเชตฺวา, โภเชตฺวาน, โภชยิตฺวา, โภชยิตฺวาน’’ อิจฺจาทีนิ ปริสทฺทาทีหิ วิเสสิตพฺพานิ.

ตตฺร ภุญฺชตีติ ภตฺตํ ภุญฺชติ, โภชนียํ ภุญฺชติ. ตถา หิ ‘‘ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาทติ วา ภุญฺชติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปิจ กทาจิ ขาทนีเยปิ ‘‘ภุญฺชตี’’ติ โวหาโร ทิสฺสติ. ‘‘ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ, ภุญฺช ราช วราวร’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ปริภุญฺชตีติ จีวรํ ปริภุญฺชติ, ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริภุญฺชติ, ปฏิเสวตีติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว จ ปฏิเสวตีติ ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ สํวณฺณิยติ. อปิจ ‘‘กาเม ภุญฺชตี’’ติ จ ‘‘ปญฺจกามคุเณ ปริภุญฺชตี’’ติ จ ทสฺสนโต ปน ภุญฺชนปริภุญฺชนสทฺทา ปฏิเสวนตฺเถน กตฺถจิ สมานตฺถาปิ โหนฺตีติ อวคนฺตพฺพา. สํภุญฺชตีติ สมฺโภคํ กโรติ, เอกโต วาสํ กโรตีติ อตฺโถ. เอตฺถ สิยา ‘‘นนุ จ โภ อตฺร ภุชธาตุ ปาลนพฺยวหรเณสุ วุตฺโต, โส กถํ เอตฺตเกสุปิ อตฺเถสุ วตฺตตี’’ติ? วตฺตเตว, อเนกตฺถา หิ ธาตโว, เต อุปสคฺคสหาเย ลภิตฺวาปิ อเนกตฺถตราว โหนฺติ. อิโต ปฏฺฐาย ตุมนฺตาทีนิ รูปานิ น วกฺขาม. ยตฺถ ปน วิเสโส ทิสฺสติ, ตตฺถ วกฺขาม.

กติ เฉทเน. กนฺตติ, วิกนฺตติ. สลฺลกตฺโต.

ภิทิ วิทารเณ. ภินฺทติ. อนาคตตฺเถ วตฺตพฺเพ ‘‘เภชฺชิสฺสติ, ภินฺทิสฺสตี’’ติ ทฺวิธา ภวนฺติ รูปานิ. ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ภินฺทตีติ ภิกฺขุ. เตนาห –

‘‘น เตน ภิกฺขุ โส โหติ, ยาวตา ภิกฺขเต ปเร;

วิสํ ธมฺมํ สมาทาย, ภิกฺขุ โหติ น ตาวตา.

โยธ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ, พาหิตฺวา พฺรหฺมจริยํ;

สงฺขาย โลเก จรติ, สเว ‘ภิกฺขู’ติ วุจฺจตี’’ติ.

อิทญฺจ ขีณาสวํ สนฺธาย วุตฺตํ, เสกฺขปุถุชฺชนสมณาปิ ยถาสมฺภวํ ‘‘ภิกฺขู’’ติ วตฺตพฺพตํ ปาปุณนฺติเยว. สงฺฆํ ภินฺทตีติ สงฺฆเภทโก. เทวทตฺเตน สงฺโฆ ภินฺโน,. ภินฺทิยตีติ ภินฺโนติ หิ นิพฺพจนํ. น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ. ภินฺทตีติ เภตฺตา.

ฉิทิ เทฺวธากรเณ. ฉินฺทตีติ เฉทโก, เอวํ เฉตฺตา. เกเส เฉตฺตุํ วฏฺฏติ. ฉินฺทิยตีติ ฉินฺโน. ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเทว รูหติ. อิทํ ปน ภิทิฉิทิทฺวยํ ทิวาทิคณํ ปตฺวา ‘‘ภิชฺชติ ฉิชฺชตี’’ติ สุทฺธกตฺตุวาจกํ รูปทฺวยํ ชเนติ, ตสฺมา ‘‘ภิชฺชตีติ ภินฺโน’’ติอาทินา สุทฺธกตฺตุวเสนปิ นิพฺพจนํ กาตพฺพํ.

ตทิ หึสานาทเรสุ. ตนฺทติ. ตนฺที, ตทฺทุ. ตทฺทติ กจฺฉุ.

อุทิ ปสวกิเลทเนสุ. ปสวนํ สนฺทนํ. กิเลทนํ ตินฺทตา. อุนฺทติ. อุนฺทูโร, สมุทฺโท.

วิท ลาเภ. วินฺทติ. โควินฺโท, วิตฺติ. เอตฺถ วิตฺตีติ อนุภวนํ, เวทนา วา.

วิท ตุฏฺฐิยํ. วินฺทติ, นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทนํ. วิรชฺชติ. นิพฺพินฺโท กามรติยา. วิตฺติ, วิตฺตํ, เวโท. ลภติ อตฺถเวทํ ธมฺมเวทํ.

เอตฺถ วิตฺตีติ โสมนสฺสํ. ‘‘วิตฺติ หิ มํ วินฺทติ สุต ทิสฺวา’’ติ หิ วุตฺตํ. วิตฺตนฺติ วิตฺติชนนตฺตา วิตฺตสงฺขาตํ ธนํ. เวโทติ คนฺโถปิ ญาณมฺปิ โสมนสฺสมฺปิ วุจฺจติ. ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู’’ติอาทีสุ หิ คนฺโถ ‘‘เวโท’’ติ วุจฺจติ. ‘‘พฺราหฺมณํ เวทคุมภิชญฺญา อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺต’’นฺติอาทีสุ ญาณํ. ‘‘เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก’’ติอาทีสุ โสมนสฺสํ.

เวทคนฺเถ จ ญาเณ จ, โสมนสฺเส จ วตฺตติ;

เวทสทฺโท อิมํ นานา-ธาตุโต สมุทีรเย.

ลิป ลิมฺปเน. ลิมฺปติ, ลิมฺปโก. อวเลโป. อวเลโปติ อหงฺกาโร.

ลุป อจฺเฉทเน. ลุมฺปติ. วิลุมฺปโก, วิลุตฺโต วิโลโป.

วิลุมฺปเตว ปุริโส, ยาวสฺส อุปกปฺปติ;

ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺติ, โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตีติ.

ปิส จุณฺณเน. ปึสติ. ปิสโก. ปิสุณา วาจา. อาคมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อตฺตโน ปิยภาวํ ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ ยาย วาจาย ภาสติ, สา ปิสุณา วาจา’’ติ วุตฺตํ, ตํ นิรุตฺติลกฺขเณน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

หิสิ วิหึสายํ. หึสติ, วิหึสติ. หึสโก.

อหึสโกติ เม นามํ, หึสกสฺส ปุเร สโต;

อชฺชาหํ สจฺจนาโมมฺหิ, น นํ หึสามิ กิญฺจนํ.

หึสิตพฺพํ กึสตีติ สีโห. อาทิอนฺตกฺขรวิปลฺลาสวเสน สทฺทสิทฺธิ, ยถา ‘‘กนฺตนฏฺเฐน ตกฺก’’นฺติ. วิเหสโก, วิเหสนํ.

สุมฺภ ปหาเร. โย โน คาโวว สุมฺภติ. ปริสุมฺภติ. สุมฺโภติ. อตฺริเม ปาฬิโต ปโยคา –

‘‘สํสุมฺภมานา อตฺตานํ, กาลมาคมยามเส’’ติ จ,

‘‘เกสคฺคหณมุกฺเขปา, ภูมฺยา จ ปริสุมฺภนา;

ทตฺวา จ โน ปกฺกมติ, พหุทุกฺขํ อนปฺปก’’นฺติ จ,

‘‘ภูมึ สุมฺภามิ เวคสา’’ติ จ.

อญฺญตฺถ ปน อญฺญาปิ วุตฺตา. ตา อิธ อนุปปตฺติโต น วุตฺตา. เกเจตฺถ มญฺเญยฺยุํ, ยถา ภูวาทิคเณ ‘‘สกิ สงฺกายํ ขชิ คติเวกลฺเล’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘สงฺกติ ขญฺชตี’’ติ รูปานิ ภวนฺติ, ตถา อิมสฺมึ รุธาทิคเณ ‘‘มุจ โมจเน กติ เฉทเน’’ติอาทีนํ ธาตูนํ ปฏิลทฺธวคฺคนฺตภาวสฺส นิคฺคหีตาคมสฺส วเสน ‘‘มุญฺจติ กนฺตตี’’ติอาทีนิ รูปานิ ภวนฺติ. เอวํ สนฺเต โก อิเมสํ เตสญฺจ วิเสโสติ? เอตฺถ วุจฺจเต – เย ภูวาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตา อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตญฺจ นามิกตฺตญฺจ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น กตฺถจิปิ เตสํ วินา นิคฺคหีตาคเมน รูปปฺปวตฺติ ทิสฺสติ. ตํ ยถา? สงฺกติ, สงฺกา, ขญฺชติ, ขญฺโช อิจฺจาทิ. อยํ อเนกสฺสรานํ อิการนฺตวเสน นิทฺทิฏฺฐานํ ภูวาทิคณิกานํ วิเสโส.

เย จ รุธาทิคณสฺมึ อเนกสฺสรา อสํโยคนฺตฺวา อการนฺตวเสน วา อุการนฺตวเสน วา นิทฺทิฏฺฐา, เต อาขฺยาตตฺตํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุวิสเยเยว เอกนฺตโต นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ, น เหตุกตฺตุวิสเย. นามิกตฺตํ ปน สหนิคฺคหีตาคเมน วินา จ นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา ภวนฺติ. ยตฺถ วินา นิคฺคหีตาคเมน นิปฺผนฺนรูปา, ตตฺถ สสํโยครูปาเยว ภวนฺติ. ตํ ยถา? มุญฺจติ, มุญฺจาเปติ, โมเจติ, โมจาเปติ. ฉินฺทาเปติ. เฉเทติ, เฉทาเปติ. ฉินฺทนํ, เฉโท. มุญฺจนํ, โมจนํ. กนฺตติ, กนฺตนํ, สลฺลกตฺโต. ปิฏฺฐิมํสานิ อตฺตโน, สามํ อุกฺกจฺจ ขาทสิ อิจฺจาทีนิ. ตตฺถ อุกฺกจฺจาติ อุกฺกนฺติตฺวา, ฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ.

นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต อาขฺยาตนามิกภาวํ ปตฺวา สุทฺธกตฺตุเหตุกตฺตุวิสเยสุ เอกนฺตโต ปฏิลทฺธนิคฺคหีตาคเมหิ สกิ ขชิ อาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ, น ปน มุจฉิทิอาทีหีติ? ตนฺน, มุจฉิทิอาทีหิเยว รุธาทิคณิเกหิ ภวิตพฺพํ รุจธาตุยา สมานคติกตฺตา, ตถา หิ ยถา ‘‘รุนฺธิสฺส, รุนฺธยติ, รุนฺธาเปติ, รุนฺธนํ, โรโธ, วิโรโธ’’ติอาทีสุ นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการานิ รูปานิ ทิสฺสนฺติ, ตถา มุจฉิทิอาทีนมฺปีติ.

นนุ กจฺจายเน นิคฺคหีตาคมสฺส นิจฺจวิธานตฺถํ ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน กฺริยาปทตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยทิ จ นามิกปทตฺตมฺปิ สนฺธาย วุตฺตํ ภเวยฺย, ‘‘วิโรโธ’’ติอาทีนํ ทสฺสนโต วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วาสทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ, เตน ญายติ กฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ.

นนุ จ โภ เอวํ สนฺเต สกิขชิอาทีนํ นิจฺจํ สนิคฺคหีตาคมกฺริยาปทตฺตํเยว สนฺธาย ‘‘รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ สกฺกา มนฺตุนฺติ? น สกฺกา, สกิขชิอาทีนํ รุธธาตุยา อสมานคติกตฺตา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการสฺส อสมฺภวโต. ตถา หิ เยสํ ยา นามิกตฺเต นิคฺคหีตาคมานิคฺคหีตาคมวเสน ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สา เอว เตสํ รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ. ตญฺจ สกิขชิอาทีนํ นตฺถิ. ‘‘สงฺกา ขญฺโช’’ติอาทินา หิ นามตฺเต เอโกเยว ปกาโร ทิสฺสติ สนิคฺคหีตาคโม, ‘‘กมุ ปทวิกฺเขเป’’อิจฺจาทีนํ ปน ‘‘กโม, กมนํ, จงฺกโม, จงฺกมน’’นฺติอาทินา นามิกตฺเต ทฺวิปฺปการวนฺตตาสมฺภเวปิ นิคฺคหีตาคมสฺส อพฺภาสวิสเย ปวตฺตตฺตา สา ทฺวิปฺปการวนฺตตา รุธาทิคณภาวสฺส ลกฺขณํ น โหติ, ตสฺมา อพฺภาสวิสเย ปวตฺตํ นิคฺคหีตาคมํ วชฺเชตฺวา ยา ทฺวิปฺปการวนฺตตา, สาเยว รุธาทิคณิกภาวสฺส ลกฺขณนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตพฺพํ. อยํ นโย อตีว สุขุโม สมฺมา มนสิ กาตพฺโพ.

รุธาที เอตฺตกา ทิฏฺฐา, ธาตโว เม ยถาพลํ;

สุตฺเตสฺวญฺเญปิ เปกฺขิตฺวา, คณฺหโวฺห อตฺถยุตฺติโตติ.

ทุธาทิคโณยํ.

ทิวาทิคณิก

ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติกนฺติคติสตฺตีสุ. เอตฺถ จ กีฬาติ ลฬนา, วิหาโร วา. ลฬนาติ จ ลฬิตานุภวนวเสน รมณํ. วิหาโร อิริยาปถปริวตฺตนาทินา วตฺตนํ. วิชิคิสาติ วิชยิจฺฉา. พฺยวหาโรติ โวหาโร. ชุตีติ โสภา. ถุตีติ โถมนา. กนฺตีติ กมนียตา. คตีติ คมนํ. สตฺตีติ สามตฺถิยํ. อิเมสุ อตฺเถสุ ทิวุธาตุ วตฺตติ. ทิพฺพติ. เทโว. เทวี. เทวตา.

เอตฺถ เทโวติ ติวิธา เทวา สมฺมุติเทวา อุปปตฺติเทวา วิสุทฺธิเทวาติ. เตสุ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน ‘‘เทวา’’ติ สมฺมตตฺตา ราชราชกุมาราทโย สมฺมุติเทวา นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. ขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘สมฺมุติเทวา นาม ราชาโน เทวิโย กุมารา. อุปปตฺติเทวา นาม ภุมฺมเทเว อุปาทาย ตทุตฺตริเทวา. วิสุทฺธิเทวา นาม พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา’’ติ.

อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กามคุณฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถาภิลาสิตํ วิสยํ อปฺปฏิฆาเตน คจฺฉนฺตีติ เทวา. ทิพฺพนฺติ ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ เทวา. อถ วา ตํตํพฺยสนนิตฺถรณตฺถิเกหิ สรณํ ปรายณนฺติ เทวนียา อภิตฺถวนียาติ เทวา. โสภาวิเสสโยเคน กมนียาติ วา เทวา.

เอตฺถ จ ถุติกนฺติ อตฺถา กมฺมสาธนวเสน ทฏฺฐพฺพา, กีฬาทโย ฉ อตฺถา กตฺตุสาธนวเสน. เกจิ ปน ‘‘ทิวุ กีฬาวิชิคิสาพฺยวหารชุติถุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘คตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติถุตีสู’’ติ ปฐนฺติ. เกจิ ‘‘ถุตี’’ติ ปทํ วิหาย ‘‘ชุติคตีสู’’ติ ปฐนฺติ, เกจิ ปน ทิวุธาตุํ ‘‘สตฺติถุติก’’นฺติอตฺเถปิ อิจฺฉนฺติ. เตนาห อภิธมฺมสฺส อนุฏีกากาโร ‘‘เทวสทฺโท ยถา กีฬาวิชิคิสาโวหารชุติคติอตฺโถ, เอวํ สตฺติอภิตฺถวกมนตฺโถปิ โหติ ธาตุสทฺทานํ อเนกตฺถภาวโต’’ติอาทิ.

อิทํ ปน ยถาวุตฺเตสุ สมฺมุติเทวาทีสุ ปจฺเจกํ นิพฺพจนํ – ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ อตฺตโน วิสเย อิสฺสริยํ กโรนฺตีติ เทวา, ราชาโน. ทิพฺพนฺติ กีฬนฺติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, ปฏิปกฺเข วา วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ, โวหรนฺติ จ โลกสฺส ยุตฺตายุตฺตํ, โชตนฺติ ปรมาย สรีรชุติยา, โถมิยนฺติ ตพฺภาวตฺถิเกหิ, กามิยนฺติ ทฏฺฐุํ โสตุญฺจ โสภาวิเสสโยเคน, คจฺฉนฺติ จ ยถิจฺฉิตฏฺฐานํ อปฺปฏิหตคมเนน, สกฺโกนฺติ จ อานุภาวสมฺปตฺติยา ตํตํกิจฺจํ นิปฺผาเทตุนฺติ เทวา, จาตุมหาราชิกาทโย. กีฬนฺติ ปรมาย ฌานกีฬาย, วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ ปฏิปกฺขํ, ปรมสุขุมญาณวิเสสวิสยํ อตฺถญฺจ โวหรนฺติ, โชตนฺติ สพฺพกิเลสโทสกลุสาภาวา ปรมวิสุทฺธาย ญาณชุติยา, โถมิยนฺติ จ วิญฺญาตสภาเวหิ ปรมนิมฺมลคุณวิเสสโยคโต, กามิยนฺติ จ อนุตฺตรปุญฺญกฺเขตฺตตาย ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ, คจฺฉนฺติ จ อมตมหานิพฺพานํ อปจฺจาคมนียาย คติยา, สกฺโกนฺติ จ จิตฺตาจารํ ญตฺวา เต เต สตฺเต หิเต นิโยเชตุํ อมตมหานิพฺพานสุเข จ ปติฏฺฐาเปตุนฺติ เทวา, วิสุทฺธิเทวา.

เทวสทฺท ‘‘วิทฺเธ วิคตวลาหเก เทเว’’ติอาทีสุ อชฏากาเส อาคโต. ‘‘เทโว จ โถกํ โถกํ ผุสายตี’’ติอาทีสุ เมเฆ. ‘‘อยญฺหิ เทว กุมาโร’’ติอาทีสุ ขตฺติเย. ‘‘อหํ เทว สกลชมฺพุทีเป อญฺญสฺส รญฺโญ สนฺติเก กิญฺจิ ภยํ น ปสฺสามี’’ติอาทีสุ อิสฺสรปุคฺคเล. ‘‘ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ เทโว มญฺเญ’’ติอาทีสุ อุปปตฺติเทเว. ‘‘เทวาติเทวํ นรทมฺมสารถิ’’นฺติอาทีสุ วิสุทฺธิเทเว อาคโต.

เทวีติ ราชภริยาปิ เทวธีตาปิ ‘‘เทวี’’ติ วุจฺจติ. เทวสฺส ภริยาติ หิ เทวี, สาปิ อตฺถโต ‘‘ทิพฺพตีติ เทวี’’ติ วตฺตพฺพา, ยถา ‘‘ภิกฺขตีติ ภิกฺขุนี’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ‘‘ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬตีติ เทวี’’ติ.

เทวตาติ เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รุตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต ‘‘เทโวเยว เทวตา’’ติ กตฺวา, ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมา วิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ-

อาทีสุ เทวธีตา.

อิมานิ อุปปตฺติเทวานํ นามานิ –

เทโว สุโร จ วิพุโธ, นิชฺชโร อมโร มรุ;

สุธาสี ติทโส สคฺค-วาสี อนิมิโสปิ จ;

ทิโวโก’มตปายี จ, สคฺคฏฺโฐ เทวตานิ จ.

ขิ ขเย. ขิยติ. ขโย. ขิยนํ. ราคกฺขโย.

ขิ นิวาเส โกธหึสาสุ จ. ขิยติ. น คจฺฉสิ ยมกฺขยํ. นาคทาเนน ขิยนฺติ.

ตตฺถ ขิยตีติ นิวสติ. ยมกฺขยนฺติ ยมนิเวสนํ. ขิยนฺตีติ กุชฺฌนฺติ หึสนฺติ วา.

ฆา คนฺโธปาทาเน. ฆายตีติ ฆานํ. ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตุํ ฆายิตฺวา.

รุจ โรจเน. โรจนํ รุจิ. ภตฺตํ เม รุจฺจติ. ภตฺตมฺปิตสฺส น รุจฺจติ. ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ. รุจฺจิตุํ, รุจฺจิตฺวา. เกจิ ปน อิมสฺมึ ทิวาทิคเณ ‘‘รุจ ทิตฺติมฺหี’’ติ ปฐนฺติ. ตํ น ยุตฺตํ กตฺถจิปิ ทิตฺติสงฺขาตโสภนตฺถวาจกสฺส รุจธาตุโน ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปาภาวโต. ตสฺมา เอวํ สลฺลกฺเขตพฺพํ, ทิตฺติรุจีนํ วาจโก รุจธาตุ ภุวาทิคณิโก. ตสฺส หิ ‘‘โรจติ, วิโรจติ. เอกตฺตมุปโรจิต’’นฺติ รูปานิเยว ภวนฺติ, น ‘‘รุจฺจตี’’ติ รูปํ. รุจิยาเยว วาจโก ปน ทิวาทิคณิโกปิ โหติ จุราทิคณิโกปิ. ตสฺส หิ ทิวาทิคณิกกาเล ‘‘คมนํ มยฺหํ รุจฺจตี’’ติ รูปํ. จุราทิคณิกกาเล ‘‘กึ นุ ชาตึ น โรเจสี’’ติ รูปํ. อาปุพฺโพ เจ อาจิกฺขเน วตฺตติ, ‘‘อาโรเจติ, อาโรจยตี’’ติ รูปานิ ทิสฺสนฺติ.

มุจ โมกฺเข. ทุกฺขโต มุจฺจติ. สทฺธาย อธิมุจฺจติ. มุตฺติ, วิมุตฺติ, อธิมุตฺติ, มุจฺจมาโน.

อุจ สมวาเย. อุจฺจติ. โอโก, อูกา, อุกฺกา.

โอโกติ อุทกมฺปิ อาวาโสปิ. ‘‘โอกปุณฺเณหิ จีวเรหี’’ติ จ, ‘‘วาริโชว ถเล ขิตฺโต, โอกโมกตมุพฺภโต’’ติ เจตฺถ ปโยโค. อูกาติ สีเส นิพฺพตฺตกิมิวิเสโส.

อุกฺกาติ ทีปิกาทโย วุจฺจนฺติ. ‘‘อุกฺกาสุ ธาริยมานาสู’’ติ หิ อาคตฏฺฐาเน ทีปิกา ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘อุกฺกํ พนฺเธยฺย, อุกฺกํ พนฺธิตฺวา, อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน องฺคารกปลฺลํ. ‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหี’’ติ อาคตฏฺฐาเน กมฺมารุทฺธนํ. ‘‘เอวํ วิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสตี’’ติ อาคตฏฺฐาเน วาตเวโค ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘สณฺฑาเสน ชาตรูปํ คเหตฺวา อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน สุวณฺณการานํ มูสา ‘‘อุกฺกา’’ติ เวทิตพฺพา. อิจฺเจวํ –

ทีปิกาวาตเวเคสุ, กมฺมารานญฺจ อุทฺธเน;

มูสายมฺปิ จ องฺคาร-กปลฺเล จาติ ปญฺจสุ;

วิสเยสุ ปเนเตสุ, อุกฺกาสทฺโท ปวตฺตติ;

เฉ เฉทเน. ฉิยติ, ฉิยนฺติ. อวจฺฉิตํ, อวจฺฉาตํ. เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ.

สช สงฺเค. สงฺโค ลคนํ. สชฺชติ. สชฺชนํ, สชฺชิโต, สตฺโต.

ยุช สมาธิมฺหิ. สมาธานํ สมาธิ, กายกมฺมาทีนํ สมฺมาปโยควเสน อวิปฺปกิณฺณตาติ อตฺโถ. ยุชฺชติ. โยโค, โยคี.

เอตฺถ โยโคติ วีริยํ. ตญฺหิ –

‘‘วายเมเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โว’ห’มตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ’’นฺติ

วจนโต อวสฺสํ กาตุํ ยุชฺชติ อุปปชฺชตีติ โยโคติ วุจฺจติ.

รนฺช ราเค. รชฺชติ. วิรชฺชติ. รชฺชมาโน, รชฺชํ, รชฺชนฺโต, ราโค, วิราโค, รชฺชนํ, วิรชฺชนํ, รชนียํ. อุปสคฺควเสน อญฺโญ อตฺโถ ภวติ. สมฺหา รฏฺฐา นิรชฺชติ, อตฺตโน รฏฺฐา นิคฺคจฺฉตีติ อตฺโถ.

ตตฺถ วิราโคติ วิรชฺชนฺติ เอตฺถ สํกิเลสธมฺมาติ วิราโค, นิพฺพานํ มคฺโค จ.

วิชี ภยจลเนสุ. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. สํเวโค, สํเวชนียํ. อุพฺพิชฺชติ. อุพฺเพโค, อุพฺพิคฺคหทโย.

ลุช วินาเส. ลุชฺชตีติ โลโก. โลโป, ลุตฺติ, ลุชฺชนํ, ลุตฺโต.

ฐา คตินิวตฺติยํ. ฐายติ. ฐายี, ฐิติ, ฐานํ, ฐิโต, ตตฺรฏฺโฐ, ติฏฺฐํ, กปฺปฏฺฐายี, อาสภฏฺฐานฏฺฐายี.

‘‘สุขํ สยามิ ฐายามิ, สุขํ กปฺเปมิ ชีวิตํ;

อหตฺถปาโส มารสฺส, อโห สตฺถานุกมฺปโก’’ติ

ปาฬิ นิทสฺสนํ. ลาปํ โคจรฏฺฐายินนฺติ จ. ตตฺถ ฐายามีติ ติฏฺฐามิ.

ฑิคติยํ. ฑิยติ. เฑมาโน. ฑิโน วา. ‘‘อุจฺเจ สกุณ เฑมาน, ปตฺตยาน วิหงฺคม. วชฺเชสิ โข ตฺวํ วามูรุ’’นฺติ นิทสฺสนํ.

เอตฺถ ฑิยตีติ เฑมาโนติ นิพฺพจนํ คเหตพฺพํ.

ตา ปาลเน. ตายติ. อฆสฺส ตาตา. โส นูน กปโณ ตาโต, จิรํ รุชฺชติ อสฺสเม. ตาณํ, ปริตฺตํ, โคตฺตํ. ตฺวํ โขสิ อุปาสก กตกลฺยาโณ กตภีรุตฺตาโณ.

ตตฺร ปริตฺตนฺติ มหาเตชวนฺตตาย สมนฺตโต สตฺตานํ ภยํ อุปทฺทวํ อุปสคฺคญฺจ ตายติ รกฺขตีติ ปริตฺตํ, คํ ตายตีติ โคตฺตํ.

นต คตฺตวินาเม. คตฺตวินาโม คตฺตวิกฺเขโป. นจฺจติ. นจฺจํ. นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต.

ทา โสธเน. ทายติ. ทานํ. อนุโยคทาปนตฺถํ. อนุโยคํ ทตฺวา. ทานํ ทตฺวา.

ทา สุปเน. ทายติ. นิทฺทายติ. นิทฺทายนํ, นิทฺทายมาโน, นิทฺทายนฺโต.

ทาทาเน. ปุริโส ทานํ ทายติ. อาปุพฺโพ คหเณ. อทินฺนํ อาทิยติ. สีลํ สมาทิยติ. กมฺเม – ปุริเสน ทานํ ทียติ, อทินฺนํ อาทิยติ. การิเต – อาทเปติ, สมาทเปติ, อาทปยติ, สมาทปยติ, เย ธมฺมเมวาทปยนฺติ สนฺโต.

ทา อวขณฺฑเน. ทิยติ, ทิยนฺติ. ปริตฺตํ.

เอตฺถ จ ปริตฺตนฺติ สมนฺตโต ขณฺฑิตตฺตา ปริตฺตํ. อปฺปมตฺตกญฺหิ โคมยปิณฺฑํ ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ปริตฺตนฺติ อปฺปกสฺส นามํ กามาวจรสฺส จ ธมฺมสฺส อปฺเปสกฺขตฺตา.

ทา สุทฺธิยํ. ทายติ. โวทายติ. โวทานํ. อกมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ ‘‘โวทายติ สุชฺฌติ เอเตนาติ โวทานํ, สมถวิปสฺสนา’’ติ เนตฺติสํวณฺณนายํ วุตฺตํ.

ที ขเย. ทียเต. ทีโน, อาทีนโว.

ตตฺร ทีโนติ ปริกฺขีณญาติธนาทิภาเวน ทุกฺขิโต. อาทีนโวติอาทีนํ ทุกฺขํ วาติ อธิคจฺฉติ เอเตนาติอาทีนโว, โทโส.

ทุ ปริตาเป. ทุยเต. ทุโน, ทูโต.

ภิทิ ภิชฺชเน. ภิชฺชนธมฺมํ ภิชฺชติ. ภิชฺชตีติ ภินฺโน. ภิชฺชนํ เภโท.

ฉิทิ ฉิชฺชเน. สุตฺตํ ฉิชฺชติ. ฉิชฺชตีติ ฉินฺโน. เอวํ ฉิทฺทํ. ฉิชฺชนํ เฉโท.

ขิทิ ทีนิเย. ทีนภาโว ทีนิยํ, ยถา ทกฺขิยํ. ขิชฺชติ, ขินฺโน, อขินฺนมติ, เขโท, เขทงฺคโต โลกหิตาย นาโถ.

เอตฺถ เขทงฺคโตติ กายิกทุกฺขสงฺขาตํ ปริสฺสมํ ปตฺโต, ทุกฺขมนุภวีติ อตฺโถ.

ปท คติยํ. ปชฺชติ. มคฺคํ ปฏิปชฺชติ. ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชติ. อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหติ, ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อาปตฺตึ อาปชฺชติ. อกมฺมกมฺปิ ภวติ, เตสํ อธมฺโม อาปชฺชติ, ปชฺโช, พฺยคฺฆปชฺโช, สมฺปทาโย.

เอตฺถ จ ปชฺโชติ มคฺโค. พฺยคฺฆปชฺเช สทฺทุลปเถ ชาโตติ พฺยคฺฆปชฺโช, เอวํนามโก กุลปุตฺโต. สมฺปทิยติ ญาปิยติ ธมฺโม เอเตนาติ สมฺปทาโย, อกฺขาตา.

วิท สตฺตายํ. สตฺตา วิชฺชมานากาโร. วิชฺชติ, สํวิชฺชติ. ชาตเวโท, วิชฺชา, อวิชฺชา, วิทิโต.

ตตฺถ ชาตเวโทติ อคฺคิ. โส หิ ชาโตว เวทยติ ธูมชาลุฏฺฐาเนน ปญฺญายติ, ตสฺมา ชาตเวโทติ วุจฺจติ. วิชฺชาติ ธมฺมานํ สภาวํ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา, ญาณํ. อวิชฺชาติ ขนฺธานํ ราสฏฺฐํ, อายตนานํ อายตนฏฺฐํ, ธาตูนํ สุญฺญฏฺฐํ, สจฺจานํ ตถฏฺฐํ, อินฺทฺริยานํ อธิปติยฏฺฐํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา. ทุกฺขาทีนํ ปีฬนาทิวเสน วุตฺตํ จตุพฺพิธํ อตฺถํ อวิทิตํ กโรตีติ อวิชฺชา, โมโห.

มท อุมฺมาเท. อุมฺมาโท นาม มุยฺห นํ วา สติวิปฺปวาโส วา จิตฺตวิกฺเขโป วา. มชฺชติ, ปมชฺชติ. มตฺโต, สุรามทมตฺโต. มตฺโต อหํ มหาราช. ปุตฺตมํสานิ ขาทยึ. มตฺตหตฺถี, ปมตฺโต, อุมฺมตฺโต.

อปฺปมาโท อมตํ ปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ;

อปฺปมตฺตา น มิยฺยนฺติ, เย ปมตฺตา ยถา มตา.

มิท สิเนหเน. เมชฺชติ. เมตฺตา, เมตฺติ, มิตฺตํ, มิตฺโต.

อนฺตรธา อทสฺสเน. อนฺตรปุพฺโพ ธาธาตุ วิชฺชมานสฺส วตฺถุโน อทสฺสเน วตฺตติ. อนฺตรธายติ. อนฺตรธานํ, อนฺตรธายนฺโต. สา เทวตา อนฺตรหิตา. อนฺตราปิธายติ.

พุธ อวคมเน. อวคมนํ ชานนํ. พุชฺฌติ, พุทฺโธ, พุทฺธิ, พุทฺธํ, โพโธ, โพธิ. พุชฺฌิตา สจฺจานิ. สกลํ พุทฺโธ, พุทฺธวา, วิโพเธติ, โพเธตา, พุทฺโธ, วิพุทฺโธ อิจฺจาทีนิ.

ตตฺร พุทฺโธติ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. อถ วา ปารมิตาปริภาวิตาย ปญฺญาย สพฺพมฺปิ เญยฺยํ อพุชฺฌีติ พุทฺโธ. เกจิ ปน กมฺเมนปิ พุทฺธสทฺทสฺส สิทฺธํ อิจฺฉนฺตา เอวํ นิพฺพจนํ กโรนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตคุณวิเสเสหิ ขีณาสเวหิ พุชฺฌิตพฺโพติ พุทฺโธ’’ติ. วิตฺถาโร ปน นิทฺเทเส วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ. พุทฺธีติ พุชฺฌตีติ พุทฺธิ. เอวํ พุทฺธํ โพโธ โพธิ จ. อถ วา พุชฺฌนํ พุทฺธิ. เอวํ โพโธ โพธิ จ, สพฺพเมตํ ปญฺญายาธิวจนํ.

อิทานิ โพธิสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารํ วทาม. โพธีติ หิ รุกฺโขปิ มคฺโคปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ นิพฺพานมฺปิ เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโลปิ วุจฺจติ, ตถา หิ ‘‘โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ จ, ‘‘อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คย’’นฺติ จ อาคตฏฺฐาเน รุกฺโข โพธีติ วุจฺจติ. ‘‘จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริ สุเมธโส’’ติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ. ‘‘โพธิ ภนฺเต ราชกุมาโร ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ ‘‘อริยสาวโก โพธีติ วุจฺจตี’’ติ จ อาคตฏฺฐาเน เอวํปณฺณตฺติโก ปุคฺคโล.

อตฺริทํ วุจฺจติ –

รุกฺเข มคฺเค จ นิพฺพาเน, ญาเณ สพฺพญฺญุตาย จ;

ตถา ปณฺณตฺติยญฺเจว, โพธิสทฺโท ปวตฺตติ.

พุชฺฌตีติ พุชฺฌิตา, โพเธตีติ โพเธตา.

เอตฺถ จ โกจิ ปโยโค ตุมนฺตาทีนิ จ รูปานิ วุจฺจนฺเต – ‘‘คุยฺหมตฺถมสมฺพุทฺธํ, สมฺโพธยติ โย นโร. ปรํ สมฺพุทฺธุมรหติ. พุชฺฌิตุํ, พุทฺธุํ, พุชฺฌิตฺวา, พุชฺฌิตฺวาน, พุชฺฌิตุน, พุทฺธิย, พุทฺธิยาน, พุทฺธา, พุทฺธาน’’ อิติ ภวนฺติ.

ตตฺร อสมฺพุทฺธนฺติ ปเรหิ อญฺญาตํ, ‘‘อสมฺโพธ’’นฺติปิ ปาโฐ, ปเรสํ โพเธตุํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สมฺพุทฺธุนฺติ สํพุชฺฌิตุํ. พุทฺธาติ พุชฺฌิตฺวา, เอวํ พุทฺธานาติ เอตฺถาปิ.

เกจิ ปน ‘‘นามรูปปริจฺเฉเท ‘โพธิมคฺเคน พุธฺวา’ติ จ, ‘‘พุธฺวา โพธิตเล ยมาห สุคโต’ติ จ ธการวการสญฺโญควโต ปทสฺส ทสฺสนโต ตฺวาปจฺจยนฺตภาวโต จ ธการวการสํโยควเสน ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทสิทฺธิ อิจฺฉิตพฺพา’’ติ วทนฺติ, ตํ ตาทิสสฺส ปทรูปสฺส พุทฺธวจเน อทสฺสนโต จ, พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตาย จ, ปริสุทฺเธ จ โปราณโปตฺถเก วการสํโยควิคตสฺส ‘‘โพธิมคฺเคน พุทฺธา’’ติจ, ‘‘พุทฺธา โพธิตเล’’ติ จ ปทสฺส ทสฺสนโต น คเหตพฺพํ. ตถา หิ น ตาทิโส ปาโฐ พุทฺธวจนสฺส อนุกูโล โหตีติ. น หิ พุทฺธวจเน วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปริเยสนฺตา ตาทิสํ วการธการสญฺโญคปทํ ปสฺสิสฺสนฺติ. เอวํ ‘‘พุธฺวา’’ติ ปทรูปสฺส พุทฺธวจนสฺส อนนุกูลตา ทฏฺฐพฺพา. ตญฺหิ สกฺกฏคนฺเถ กตปริจยภาเวน วญฺจิเตหิ วิทูหิ อิจฺฉิตํ, น สทฺธมฺมนีติวิทูหิ. เอตฺถ อิมานิ นิทสฺสนปทานิ เวทิตพฺพานิ –

โก มํ วิทฺธา นิลียติ. ลทฺธา มจฺโจ ยทิจฺฉติ. ลทฺธาน ปุพฺพาปริยํ วิเสสํ, อทสฺสนํ มจฺจุราชสฺส คจฺเฉ.

อุมฺมาทนฺติมหํ ทิฏฺฐา, อามุกฺกมณิกุณฺฑลํ;

น สุปามิ ทิวารตฺตึ, สหสฺสํว ปราชิโต’’ติ;

ตตฺถ วิทฺธาติ วิชฺฌิตฺวา. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. ลทฺธานาติ ลภิตฺวาน. ทิฏฺฐาติ ทิสฺวา. อิติ ‘‘วิทฺธา ลทฺธา ลทฺธาน ทิฏฺฐา’’ติ ปทานิ ตฺวาปจฺจเยน สทฺธึ คตานิปิ สญฺโญควเสน วการปฏิพทฺธานิ น โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘พุทฺธา พุทฺธาน’’ อิจฺเจตานิปิ ‘‘ลทฺธา ลทฺธาน’’ อิจฺจาทีนิ วิย ปริหีนวการสญฺโญคานิ เอว คเหตพฺพานิ. เย ‘‘พุธฺวา’’ติ รูปํ อิจฺฉนฺติ ปฐนฺติ จ, มญฺเญ เต ตฺวาปจฺจโย วญฺเจติ, เตน เต วญฺจนํ ปาปุณนฺติ, ตสฺมา ตาทิสํ รูปํ อคฺคเหตฺวา โย สทฺทนีติยํ สทฺทวินิจฺฉโย วุตฺโต, โสเยว อายสฺมนฺเตหิ สารโต ปจฺเจตพฺโพ.

พุธ โพธเน. สกมฺมกากมฺมโกยํ ธาตุ. ตถา หิ โพธนสทฺทุจฺจารเณน ชานนํ วิกสนํ นิทฺทกฺขโย จ คหิโต, ตสฺมา ‘‘พุธ ญาเณ, พุธ วิกสเน, พุธ นิทฺทกฺขเย’’ติ วุตฺตํ โหติ. พุชฺฌติ ภควา, ธมฺเม พุชฺฌติ, ปพุชฺฌติ, ปทุมํ พุชฺฌติ. ปุริโส พุทฺโธ, ปพุทฺโธ, โพธติ, ปโพธติ อิจฺจาทีนิ.

สํธา สนฺธิมฺหิ. สํปุพฺโพ ธาธาตุ สนฺธิมฺหิ วตฺตติ. เนวสฺส มทฺที ภากุฏิ, น สนฺธิยติ น โรทติ. น สนฺธิยตีติ อิทํ อญฺเญหิ ปกรเณหิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

ธนุ ยาจเน. มาตา หิ ตว อิรนฺธติ, วิธรสฺส หทยํ ธนิยฺยติ. อิทมฺปิ อสาธารณํ ทิวาทิรูปํ.

ธี อนาทเร. ธียเต. ธีโน.

ยุธ สมฺปหาเร. ยุชฺฌติ. โยโธ, ยุทฺธํ, จรณายุโธ, ยการสฺส วการภาเว ‘‘อาวุธ’’นฺติ รูปํ. ตตฺร จรณายุโธติ กุกฺกุโฏ.

กุธ โกเป. กุชฺฌติ. โกโธ, กุชฺฌนา, กุชฺฌิตตฺตํ. กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ.

สุธ โสเจยฺเย. โสเจยฺยํ สุจิภาโว. สุชฺฌติ. สุทฺธิ, วิสุทฺธิ, สุชฺฌนํ, สุทฺโธ, วิสุทฺโธ, ปริสุทฺโธ. การิเต ‘‘โสเธติ, โสธโก’’ อิจฺจาทีนิ.

สิธุ สํราธเน. สิชฺฌติ. สิทฺธิ.

รธ หึสายํ. รชฺฌติ, วิรชฺฌติ, อปรชฺฌติ. อปราโธ.

ราธ สาธ สํสิทฺธิยํ. ราธยติ, สาธยติ. อาราธนํ, สาธนํ. สปรหิตํ สาเธตีติ สาธุ, สปฺปุริโส. อจฺจนฺตํ สาเธตพฺพนฺติ สาธุ, ลทฺธกํ สุนฺทรํ ทานสีลาทิ.

วิธ วิชฺฌเน. วิชฺฌติ. ปฏิวิชฺฌติ. ขณ วิทฺธ, วิธุ, วิชฺฌนโก, วิทฺโธ, ปฏิวิทฺโธ, วิชฺฌนํ, เวโธ, ปฏิเวโธ, วิชฺฌิตฺวา, วิทฺธา, วิทฺธาน. โก มํ วิทฺธา นิลียติ.

อิธ วุทฺธิยํ. อิชฺฌติ, สมิชฺฌติ. อิทฺธิ, อิชฺฌนํ, สมิชฺฌนํ, อิทฺโธ. ตตฺถ อิทฺธีติ อิชฺฌนํ อิทฺธิ. อิชฺฌนฺติ วา สตฺตา เอตาย อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ.

คิธุ อภิกงฺขายํ. คิชฺฌติ, คิชฺโฌ. คทฺโธ. คทฺธพาธิปุพฺโพ. กามคิทฺโธ น ชานาสิ. เคโธ.