ขนฺธวคฺคสํยุตฺตปาฬิ

สํคายนสฺส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนา

นกุลปิตุสุตฺต

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต ปฐมํ นกุลปิตุสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – ภคฺเคสุ ภนฺเต สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย นกุลปิตรํ คหปตึ อารพฺภ ภาสิตํ. นกุลปิตา ภนฺเต คหปติ ภควนฺตํ ‘‘อหมสฺมิ ภนฺเต ชิณฺโณ วุฑฺโฒ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต อาตุรกาโย อภิกฺขณาตงฺโก, อนิจฺจทสฺสาวี โข ปนาหํ ภนฺเต ภควโต มโนภาวนียานญฺจ ภิกฺขูนํ, โอวทตุ มํ ภนฺเต ภควา, อนุสาสตุ มํ ภนฺเต ภควา, ยํ มมสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เอวเมตํ คหปติ, เอวเมตํ คหปติ, อาตุโร หายํ คหปติ กาโย อณฺฑภูโต ปริโยนทฺโธ, โย หิ คหปติ อิมํ กายํ ปริหรนฺโต มุหุตฺตมฺปิ อาโรคฺยํ ปฏิชาเนยฺย, กิมญฺญตฺร พาลฺยา. ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘อาตุรกายสฺส เม สโต จิตฺตํ อนาตุรํ ภวิสฺสตี’ติ. เอวญฺหิ เต คหปติ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ.

ปุจฺฉา – ตญฺจาวุโส ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตํ วิตฺถาเรน เกน กถญฺจ วิภตฺตํ.

วิสฺสชฺชนา – ตํ โข ภนฺเต ภควตา สํขิตฺเตน เทสิตํ ‘‘กถญฺจ คหปติ อาตุรกาโย เจว โหติ อาตุรจิตฺโต จ. อิธ คหปติ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต, สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, ‘‘อหํ รูปํ มม รูป’’นฺติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายี โหติ. ตสฺส ‘‘อหํ รูปํ มม รูป’’นฺติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายิโน ตํ รูปํ วิปริณมติ อญฺญถา โหติ. ตสฺส รูปวิปริณามญฺญถาภาวา อุปฺปชฺชนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา สาริปุตฺเตน ธมฺมเสนาปตินา วิตฺถาเรน วิภตฺตํ.

อนิจฺจสุตฺต

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ทุติยวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ อนิจฺจสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘รูปํ ภิกฺขเวอนิจฺจํ, เวทนา อนิจฺจา, สญฺญา อนิจฺจา, สงฺขารา อนิจฺจา, วิญฺญาณํ อนิจฺจํ. เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ, สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ, สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ, วิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ, วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘วิมุตฺต’มิติ ญาณํ โหตี’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ทุกฺขอนตฺตสุตฺต

ปุจฺฉา – ทุกฺขอนตฺตสุตฺตานิ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตานิ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘รูปํ ภิกฺขเว ทุกฺขํ, เวทนา ทุกฺขา, สญฺญา ทุกฺขา, สงฺขารา ทุกฺขา, วิญฺญาณํ ทุกฺขํ. รูปํ ภิกฺขเว อนตฺตา, เวทนา อนตฺตา, สญฺญา อนตฺตา, สงฺขารา อนตฺตา, วิญฺญาณํ อนตฺตา. เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ, สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ, สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ, วิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ, วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘วิมุตฺต’มิติ ญาณํ โหติ, ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ.

ภารสุตฺต

ปุจฺฉา – ภารสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภารญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ ภารหารญฺจ ภาราทานญฺจ ภารนิกฺเขปนญฺจ, ตํ สุณาถ. กตโม จ ภิกฺขเวภาโร, ‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’ ติสฺส วจนียํ. กตเม ปญฺจ, รูปุปาทานกฺขนฺโธ เวทนุปาทานกฺขนฺโธ สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภาโร’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา, ภารหาโร จ ปุคฺคโล;

ภาราทานํ ทุขํ โลเก, ภารนิกฺเขปนํ สุขํ;

นิกฺขิปิตฺวา ครุํ ภารํ, อญฺญํ ภารํ อนาทิย;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต.

นตุมฺหากสุตฺต

ปุจฺฉา – น ตุมฺหากสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขุ อารพฺภ ‘‘ยํ ภิกฺขเว นตุมฺหากํ ตํ ปชหถ, ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขายภวิสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

อนตฺตลกฺขณสุตฺต

ปุจฺฉา – อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ ภนฺเต อิสิปตเน มิคทาเย ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘รูปํ ภิกฺขเว อนตฺตา, รูปญฺจ หิทํ ภิกฺขเว อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ รูปํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย, ลพฺเภถ จ รูเป เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

ยมกสุตฺต

ปุจฺฉา – เถรวคฺเค ปนาวุโส ตติยํ สํคีตํ ยมกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ยมกตฺเถรํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. อายสฺมโต ภนฺเต ยมกตฺเถรสฺส เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา ขีณาสโว ภิกฺขุ กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํมรณา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ อาวุโส ยมก, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส ตตฺถ อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ อายสฺมโต ยมกตฺเถรสฺส ปฏิวิทฺธสจฺจสฺส ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส อนุโยควตฺตฌาปนวเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ วิตฺถาเรน เทเสสิ.

วิสฺสชฺชนา – ตํ กึ มญฺญสิ อาวุโส ยมก, รูปํ ‘ตถาคโต’ติ สมนุปสฺสสีติ. ‘โน เหตํ อาวุโส’. เวทนํ. สญฺญํ. สงฺขาเร. วิญฺญาณํ ‘ตถาคโต’ติ สมนุปสฺสสีติ. ‘โน เหตํ อาวุโส’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ อายสฺมโต ยมกตฺเถรสฺส อนุโยควตฺตฌาปนวเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ ปวตฺเตสิ.

ตํ กึ มญฺญสิ อาวุโส ยมก, รูปํ, เวทนํ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ ‘ตถาคโต’ติ สมนุปสฺสสิ–

วกฺกลิสุตฺต

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต เถรวคฺเค ปญฺจมํ วกฺกลิสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ วกฺกลึ เถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต วกฺกลิเถโร อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘จิรปฏิกาหํ ภนฺเต ภควนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุกาโม, นตฺถิ จ เม กายสฺมึ ตาวติกา พลมตฺตา, ยาวตาหํ ภควนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อลํ วกฺกลิ, กึ เต อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข วกฺกลิ ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสติ, โย มํ ปสฺสติ, โส ธมฺมํ ปสฺสติ. ธมฺมญฺหิ วกฺกลิ ปสฺสนฺโต มํ ปสฺสติ, มํ ปสฺสนฺโต ธมฺมํ ปสฺสติ. ตํ กึ มญฺญสิ วกฺกลิ, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

‘‘อหํ วกฺกลิ, กึ เต อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน’’ –

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ วกฺกลิ, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ –

อนิจฺจํ ภนฺเต.

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’–

ทุกฺขํ ภนฺเต.

ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’–

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส ปุนปิ ภควา ภิกฺขู เปเสตฺวา อายสฺมโต วกฺกลิตฺเถรสฺส ปคฺคหวจนํ อาโรจาเปสิ. โสปิ กถํ อตฺตโน ปวตฺตึ ภควโต ปจฺจาโรจาเปสิ. กถญฺจสฺส อภิสมฺปราโย อโหสิ.

วิสฺสชฺชนา – สุณาวุโส ตฺวํ วกฺกลิ ภควโต วจนํ ทฺวินฺนญฺจ เทวตานํ, อิมํ อาวุโส รตฺตึ เทฺว เทวตาโย อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏํ โอภาเสตฺวา เยน

ภควา เตนุปสงฺกมึสุ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ, เอกมนฺตํ ฐิตา โข อาวุโส เอกา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘วกฺกลิ ภนฺเต ภิกฺขุ วิโมกฺขาย เจเตตี’ติ. อปรา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘โส หิ นูน ภนฺเต สุวิมุตฺโต วิมุจฺจิสฺสตี’ติ. ภควา จ ตํ อาวุโส วกฺกลิ เอวมาห ‘มา ภายิ วกฺกลิ, มา ภายิ วกฺกลิ, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ, อปาปิกา กาลกิริยา’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควา ปุนปิ ภิกฺขู เปเสตฺวา อายสฺมโต วกฺกลิตฺเถรสฺส ปคฺคหวจนํ อาโรจาเปสิ. โสปิ ภนฺเต อายสฺมา เตนหาวุโส มม วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทถ ‘‘วกฺกลิ ภนฺเต ภิกฺขุ อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน, โส ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ, เอวญฺจ วเทถ ‘‘รูปํ อนิจฺจํ, ตาหํ ภนฺเต น กงฺขามิ, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขนฺติ นวิจิกิจฺฉามิ, ยทนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, นตฺถิ เม ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํวาติ น วิจิกิจฺฉามี’’ติ เอวมาทินา ภควโต อตฺตโน ปวตฺตึ ปจฺจาโรจาเปสิ. โส หิ ภนฺเต อายสฺมา อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ ภิกฺขูสุ สตฺถํ อาหริตฺวา เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ อาทาย สมฺปชาโน อรหตฺตํ สจฺฉิกตฺวา กาลมกาสิ. เอวํ โข ภนฺเต ตสฺส อายสฺมโต อภิสมฺปราโย อโหสิ.

อสฺสชิสุตฺต

ปุจฺฉา – อสฺสชิสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ อสฺสชึ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อสฺสชิ อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปุพฺเพ ขฺวาหํ ภนฺเต เคลญฺเญ ปสฺสมฺเภตฺวา ปสฺสมฺเภตฺวา กายสงฺขาเร วิหรามิ, โสหํ สมาธึ นปฺปฏิลภามิ. ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต ตํ สมาธึ อปฺปฏิลภโต เอวํ โหติ โน จสฺสาหํ ปริหายามี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เย เต อสฺสชิ สมณพฺราหฺมณา สมาธิสารกา สมาธิสามญฺญา, เตสํ ตํ สมาธึ อปฺปฏิลภตํ เอวํ โหติ ‘โน จสฺสุ มยํ ปริหายามา’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ อสฺสชิ, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

เขมกสุตฺต

ปุจฺฉา – เขมกสุตฺตํ ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล เถเร ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา เขมกตฺเถเรน ภาสิตํ. สมฺพหุลา ภนฺเต เถรา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ ทาสกํ เปเสตฺวา จตุกฺขตฺตุํ อายสฺมนฺตํ เขมกํ อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ เคลญฺญการณญฺจ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉึสุ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ปญฺจิเม อาวุโส อุปาทานกฺขนฺธา วุตฺตา ภควตา. เสยฺยถิทํ, รูปุปาทานกฺขนฺโธ เวทนุปาทานกฺขนฺโธ สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ, อิเมสุ ขฺวาหํ อาวุโส ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ น กิญฺจิ อตฺตํ วา อตฺตนิยํ วา สมนุปสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา เขมกตฺเถเรน ภาสิตํ.

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส ตตฺถ อายสฺมา เขมโก อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ ปวฑฺเฒตฺวา วิตฺถาเรน เถรานํ ภิกฺขูนํ เทเสสิ. กีทิโส จ เนสํ ธมฺมเทสกธมฺมปฺปฏิคฺคาหกานํ ธมฺมเทสนาย อานิสํโส อธิคโต.

วิสฺสชฺชนา – จตุตฺเถ ภนฺเต วาเร อายสฺมา เขมโก ‘‘อลํ อาวุโส ทาสก กึ อิมาย สนฺธาวนิกาย, อาหราวุโส ทณฺฑํ, อหเมว เถรานํ สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ ทณฺฑโมลุพฺภ อายสฺมา เขมโก เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา เถเรหิ ภิกฺขูหิ ปุจฺฉิโต ‘‘นขฺวาหํ อาวุโส รูปํ อสฺมีติ วทามิ, นปิ อญฺญตฺร รูปา อสฺมีติ วทามิ. น ขฺวาหํ อาวุโส เวทนํ อสฺมีติ วทามิ, นปิ อญฺญตฺร เวทนา อสฺมีติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมา เขมโก อุตฺตริปิ ธมฺมเทสนํ ปวฑฺเฒตฺวา วิตฺถาเรน เทเสสิ. อิมสฺมิญฺจ ปน ภนฺเต เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ภิกฺขูนํ อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสุ อายสฺมโตจ เขมกสฺส. เอวํ โข ภนฺเต เตสํ เถรานํ ธมฺมเทสกธมฺมปฺปฏิคฺคาหกานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

ฉนฺนสุตฺต

ปุจฺฉา – ฉนฺนสุตฺตํ ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ฉนฺนตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ฉนฺนตฺเถโร อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ ‘‘โอวทตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท, อนุสาสตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท, กโรตุ เม อายสฺมา อานนฺโท ธมฺมึ กถํ, ยถาหํ ธมฺมํ ปสฺเสยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สมฺมุขา เม ตํ อาวุโส ฉนฺน ภควโต สุตํ, สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ กจฺจานโคตฺตํ ภิกฺขุํ โอวทนฺตสฺส, ทฺวยนิสฺสิโต ขฺวายํ กจฺจาน โลโก เยภุยฺเยน อตฺถิตญฺเจว นตฺถิตญฺจ, โลกสมุทยํ โข กจฺจาน ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต ยา โลเก นตฺถิตา, สา น โหตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ.

โอวทตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท, อนุสาสตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท.

ปุปฺผสุตฺต

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต ปุปฺผวคฺเค ปุปฺผสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘นาหํ ภิกฺขเว โลเกน วิวทามิ, โลโกว มยา วิวทติ, น ภิกฺขเว ธมฺมวาที เกนจิ โลกสฺมึ วิวทติ, ยํ ภิกฺขเว นตฺถิ สมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิตํ ‘‘นตฺถี’’ติ วทามิ, ยํ ภิกฺขเว อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิตํ ‘‘อตฺถี’’ติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

นาหํ ภิกฺขเว โลเกน วิวทามิ.

น ภิกฺขเว ธมฺมวาที เกนจิ โลกสฺมึ วิวทติ.

เผณปิณฺฑูปมสุตฺต

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส เผณปิณฺฑูปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – อยุชฺฌายํ ภนฺเต คงฺคาย นทิยา ตีเร สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อยํ คงฺคา นที มหนฺตํ เผณปิณฺฑํ อาวเหยฺย, ตเมนํ จกฺขุมา ปุริโส ปสฺเสยฺย นิชฺฌาเยยฺย โยนิโส อุปปริกฺเขยฺย, ตสฺส ตํ ปสฺสโต นิชฺฌายโต โยนิโส อุปปริกฺขโต ริตฺตกญฺเญว ขาเยยฺย, ตุจฺฉกญฺเญว ขาเยยฺย, อสารกญฺเญว ขาเยยฺย, กึ สิยา ภิกฺขเว เผณปิณฺเฑ สาโร. เอวเมว โข ภิกฺขเว ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํวา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, ตํ ภิกฺขุ ปสฺสติ นิชฺฌายติ โยนิโส อุปปริกฺขติ, ตสฺส ตํ ปสฺสโต นิชฺฌายโต โยนิโส อุปปริกฺขโต ริตฺตกญฺเญว ขายติ, ตุจฺฉกญฺเญว ขายติ, อสารกญฺเญว ขายติ, กิญฺหิ สิยา ภิกฺขเว รูเป สาโร’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

เผณปิณฺฑูปมํ รูปํ, เวทนา ปุพฺพุฬุปมา;

มรีจิกูปมา สญฺญา, สงฺขารา กทลูปมา;

มายูปมญฺจ วิญฺญาณํ, เทสิตาทิจฺจพนฺธุนา;

ยถา ยถา นิชฺฌายติ, โยนิโส อุปปริกฺขติ;

ริตฺตกํ ตุจฺฉกํ โหติ, โย นํ ปสฺสติ โยนิโส.

อิมญฺจ กายํ อารพฺภ, ภูริปญฺเญน เทสิตํ;

ปหานํ ติณฺณํ ธมฺมานํ, รูปํ ปสฺสถ ฉฑฺฑิตํ.

อายุ อุสฺมาจ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ;

อปวิทฺโธ ตทา เสติ, ปรภตฺตํ อเจตนํ.

เอตาทิสายํ สนฺตาโน, มายายํ พาลลาปินี;

วธโก เอส อกฺขาโต, สาโร เอตฺถ น วิชฺชติ.

เอวํ ขนฺเธ อเวกฺเขยฺย, ภิกฺขุ อารทฺธวีริโย;

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต.

ชเหยฺย สพฺพสํโยคํ, กเรยฺย สรณตฺตโน;

จเรยฺยาทิตฺตสีโสว, ปตฺถยํ อจฺจุตํ ปทํ.

ทุติยธมฺมกติกสุตฺต

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ธมฺมกถิกวคฺเค ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโม ภนฺเต ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ธมฺมกถิโก ธมฺมกถิโกติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต ธมฺมกถิโก โหติ, กิตฺตาวตา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ, กิตฺตาวตา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต โหตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘รูปสฺส เจ ภิกฺขุ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ, ‘ธมฺมกถิโก ภิกฺขู’ติ อลํ วจนายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

สีลวนฺตสุตฺต, สุตวนฺตสุตฺต

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ สีลวนฺตสุตฺตญฺจ สุตวนฺตสุตฺตญฺจ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ มหาโกฏฺฐิกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มหาโกฏฺฐิโก สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘สีลวตาวุโส สาริปุตฺต ภิกฺขุนา กตเม ธมฺมา โยนิโส มนสิกาตพฺพา. สุตาวตาวุโส สาริปุตฺต ภิกฺขุนา กตเม ธมฺมา โยนิโส มนสิกาตพฺพา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สีลวตาวุโส โกฏฺฐิก ภิกฺขุนา, สุตาวตาวุโส โกฏฺฐิก ภิกฺขุนา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต สลฺลโต อฆโต อาพาธโต ปรโต ปโลกโต สุญฺญโต อนตฺตโต โยนิโส มนสิกาตพฺพา’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

ราธสํยุตฺต

สตฺตสุตฺต

ปุจฺฉา – ราธสํยุตฺเต ปนาวุโส ทุติยํ สตฺตสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ราธตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ราธตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สตฺโต สตฺโตติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต สตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘รูเป โข ราธ โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา สตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

ทิฏฺฐิสํยุตฺต

โสอตฺตาสุตฺต

ปุจฺฉา – ทิฏฺฐิสํยุตฺเต ปนาวุโส ตติยํ สํคีตํ โสอตฺตา สุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘กิสฺมึ นุ โข ภิกฺขเว สติ กึ อุปาทาย กึ อภินิวิสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ โส อตฺตา โส โลโก โส เปจฺจ ภวิสฺสามิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

นตฺถิทินฺนสุตฺต

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ปญฺจมํ นตฺถิทินฺนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘กิสฺมึ นุ โข ภิกฺขเว สติ กึ อุปาทาย กึ อภินิวิสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

โอกฺกนฺตสํยุตฺต

จกฺขุสุตฺต

ปุจฺฉา – โอกฺกนฺตสํยุตฺเต ปนาวุโส ปฐมํ จกฺขุสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘จกฺขุํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. โสตํ. ฆานํ. ชิวฺหํ. กาโย. มโน อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

สาริปุตฺตสํยุตฺต

สุจิมุขีสุตฺต

ปุจฺฉา – สาริปุตฺตสํยุตฺเต ปนาวุโส ทสมํ สุจิมุขีสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สุจิมุขึ ปริพฺพาชิกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. สุจิมุขี ภนฺเต ปริพฺพาชิกา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘กึ นุ โข สมณ อโธมุโข ภุญฺชสี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘น ขฺวาหํ ภคินิ อโธมุโข ภุญฺชามี’’ติ เอวมาทินา ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘เย หิ เกจิ ภคินิ สมณพฺราหฺมณา วตฺถุวิชฺชา ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, อิเม วุจฺจนฺติ ภคินิ สมณพฺราหฺมณา อโธมุขา ภุญฺชนฺตี’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

กึ นุ โข สมณ อโธ มุโข ภุญฺชสิ.

น ขฺวาหํ ภคินิ อโธมุโข ภุญฺชามิ.

เตน หิ สมณ อุพฺภมุโข ภุญฺชสิ.

น ขฺวาหํ ภคินิ อุพฺภมุโข ภุญฺชามิ.