๑๐. ทสกนิทฺเทสวณฺณนา

เอกิสฺสา โลกธาตุยา

อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา เทฺว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ปชานาติ.

อชฺช สตฺถา ปรินิพฺพายติ, อชฺช สาสนํ โอสกฺกติ, ปจฺฉิมทสฺสนํ ทานิ อิทํ อมฺหากนฺติ ทสพลสฺส ปรินิพฺพุตทิวสโต มหนฺตตรํ การุญฺญํ กริสฺสนฺติ.

เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส, กตโม เอกปุคฺคโล ตถาคโต ภิกฺขเว อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ.

ฌานวิภงฺค

สุตฺตนฺตภาชนีย

อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ.

สโต สมฺปชาโน อภิกฺกมติ,

สโต สมฺปชาโน ปฏิกฺกมตีติ วุตฺตํ.

กินฺนู เม เอตฺถ คเตน อตฺโถ อตฺถิ นตฺถีติ อตฺถานตฺถํ ปริคฺคเหตฺวา อตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ.

อามิสโตปิ วฑฺฒิ อตฺโถเยว, ตํ นิสฺสาย พฺรหฺมจริยา นุคฺคหาย ปฏิปนฺนตฺตาติ วทนฺติ.

มยา ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุนา สทฺธึ เทฺวกถา นาม นกถิตปุพฺพา, อญฺญสฺมึ ทิวเส อุปริวิเสสํ นิพฺพตฺเตสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ‘‘กึ ภนฺเต’’ติ ปฏิวจนํ อทาสิ.

ภนฺเต เอเต มนุสฺสา ตุมฺหากํ กึโหนฺติ, มาติปกฺขโต สมฺพนฺธา ปิติปกฺขโตติ.

อาวุโสยํ มาตาปิตูหิปิ ทุกฺกรํ, ตํ เอเต มนุสฺสา อมฺหากํ กโรนฺติ, ปตฺตจีวรมฺปิ โน เอเตสํ สนฺตกเมว, เอเตสํ อานุภาเวน เนว ภเย ภยํ น ฉาตเก ฉาตกํ ชานาม, เอทิสานาม อมฺหากํ อุปการิโน นตฺถีติ เตสํ คุเณ กเถนฺโต คจฺฉติ.

กมฺมฏฺฐานํ นาม อตฺถีติปิ สญฺญํ อกตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน สํสฏฺโฐ จริตฺวา จ ภุญฺชิตฺวา จ ตุจฺโฉ นิกฺขมติ.

อาวุโส ตุเมฺห น อิณฏฺฏา น ภยฏฺฏา น อาชีวิกา ปกตา ปพฺพชิตา, ทุกฺขา มุจฺจิตุกามา ปเนตฺถ ปพฺพชิตา. ตสฺมา คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคณฺหถ. ฐาเน, นิสชฺชาย, สยเน อุปฺปนฺนกิเลสํ สยเนเยว นิคฺคณฺหถาติ.

อยํ ภิกฺขุ ตุยฺหํ อุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ ชานาติ, อนนุจฺฉวิกํ เต เอตนฺติ อตฺตานํ ปฏิโจเทตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อริยภูมึ โอกฺกมติ.

อยํ เถโร ปุนปฺปุนํ นิวตฺติตฺวา คจฺฉติ, กึ นุโข มคฺคมูโฬฺห อุทาหุ กิญฺจิ ปมุฏฺโฐติ สมุลฺลปนฺติ.

กินฺนู โข เอเต อเมฺหเหว สทฺธึ น สลฺลปนฺติ อุทาหุ อญฺญ มญฺญมฺปิ, ยทิ อญฺญมญฺญมฺปิ น สลฺลปนฺติ, อทฺธา วิวาทชาตา ภวิสฺสนฺติ.

อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ, อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌติ;

อวีจิ มนุสมฺพนฺโธ, นที โสโตว วตฺตติ.

อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ.

สเจ ภิกฺขเว นนฺทสฺส ปุรตฺถิมา ทิสา อาโลเกตพฺพา โหติ, สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา นนฺโท ปุรตฺถิมํ ทิสํ อาโลเกติ ‘เอวํ เม ปุรตฺถิมํ ทิสํ อาโลกยโต นาภิชฺฌา โทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสวิสฺสนฺตี’ติ. อิติห สาตฺถก สมฺปชาโน โหติ. สเจ ภิกฺขเว นนฺทสฺส ปจฺฉิมา ทิสา, อุตฺตรา ทิสา, ทกฺขิณา ทิสา, อุทฺธํ, อโธ, อนุทิสา อนุวิโลเกตพฺพา โหติ, สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา นนฺโท อนุทิสํ อนุวิโลเกติ ‘เอวํ เม อนุทิสํ อนุวิโลกยโต…เป… สมฺปชาโน โหตีติ….

ภวงฺคา วชฺชนญฺเจว, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนํ, ชวนํ ภวติ สตฺตมํ.

สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ.

สมิญฺชิเต ปหาริเตติ ปพฺพานํ สมิญฺชน ปสารเณ.

กสฺมา ภนฺเต สหสา หตฺถํ สมิญฺชิตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา สณิกํ สมิญฺชิตฺถาติ.

ยโต ปฏฺฐาย มยา อาวุโส กมฺมฏฺฐานํ มนสิกาตุํ อารทฺโธ, น เม กมฺมฏฺฐานํ มุญฺชิตฺวา หตฺโถ สมิญฺชิตปุพฺโพ, อิทานิ ปน เม ตุเมฺหหิ สทฺธึ กถยมาเนน กมฺมฏฺฐานํ มุญฺจิตฺวา สมิญฺชิโต, ตสฺมา ปุน ยถา ฐาเน ฐเปตฺวา สมิญฺเชสินฺติ.

สาธุ ภนฺเต ภิกฺขุนา นาม เอวรูเปน ภวิตพฺพนฺติ.

สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ.

ปุคฺคลปญฺญตฺติอฏฺฐกถา

เอกกนิทฺเทส

กตโม จ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต.

อสมยวิมุตฺต

กตโม จ ปุคฺคโล อสมยวิมุตฺโต, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล นเหว โข กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อฏฺฐวิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อสมยวิมุตฺโต. สพฺเพปิ อริย ปุคฺคลา อริเย วิโมกฺเข อสมยวิมุตฺตา.

กุปฺปากุปฺปนิทฺเทส

กตโม จ ปุคฺคโล กุปฺปธมฺโม, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ, โส จ โข น นิกามลาภี โหติ น อกิจฺฉลาภี น อกสิร ลาภี, น ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ, ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺฌติ, ยํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ปมาทมาคมฺม ตา สมาปตฺติโย กุปฺเปยฺยุํ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กุปฺปธมฺโม.

สตฺตกฺขตฺตุปรม โสตาปนฺน

กตโม จ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาต ธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ, โส สตฺตกฺขตฺตุํ เทเว จ มานุเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม.

โสตาปนฺน อธิปฺปายฺย

โสโต โสโตติ หิทํ สาริปุตฺต วุจฺจติ, กตโม นุโข สาริปุตฺต โสโตติ. อยเมว หิ ภนฺเต อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค โสโต. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธีติ. โสตาปนฺโน โสตาปนฺโนติ หิทํ สาริปุตฺต วุจฺจติ, กตโม นุโข สาริปุตฺต โสตาปนฺโนติ. โย หิ ภนฺเต อิมินา อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน สมนฺนาคโต, อยํ วุจฺจติ โสตาปนฺโน, สฺวายํ อายสฺมา เอวํนาโม เอวํโคตฺโต อิติ วาติ, อิติวา….

โกลํ โกล โสตาปนฺน

กตโม จ ปุคฺคโล โกลํ โกโล. อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ, โส เทฺว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ วุจฺจติ โกลํ โกโล.

เอกพีชี โสตาปนฺน

กตโม จ ปุคฺคโล เอกพีชี, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ, โส เอกํเยว มานุสกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เอกพีชี.

สกทาคามินิทฺเทส

กตโม จ ปุคฺคโล สกทาคามี, อิเธ กจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหติ สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สกทาคามี.