อภิธมฺมปิฏก

สํคายนสฺส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนา

ปุจฺฉา – ปฐมมหาสํคีติกาเล อาวุโส ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย มหาเถรวรา โปราณสํคีติการา ปฐมํ วินยปิฏกํ สํคายิตฺวา สุตฺตนฺตปิฏเก จ ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺตองฺคุตฺตรสํขาเต จตฺตาโร มหานิกาเย สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ กึ นาม ปาวจนํ สํคายึสุ.

วิสฺสชฺชนา – ปฐมมหาสํคีติกาเล ภนฺเต ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย มหาเถรวรา โปราณสํคีติการา ปฐมํ วินยปิฏกํ สํคายิตฺวา สุตฺตนฺตปิฏเก จ ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺตองฺคุตฺตรสํขาเต จตฺตาโร นิกาเย สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ อภิธมฺมปิฏกํ นาม ปาวจนํ สํคายึสุ.

ปุจฺฉา – อิมิสฺสมฺปิ อาวุโส ฉฏฺฐสํคีติยํ สกลญฺเจว วินยปิฏกํ สํคีตํ, เต จ จตฺตาโร มหานิกายา. กาโล ทานิ อาวุโส สมฺปตฺโต อภิธมฺมปิฏกํ สํคายิตุํ, ตสฺมาหํ ตํ ตตฺถ ปุจฺฉิตพฺพานิ ปุจฺฉิสฺสามิ. อภิธมฺโม นาเมส อาวุโส เกนฏฺเฐน อภิธมฺโมติ วุจฺจติ.

วิสฺสชฺชนา – ธมฺมาติเรก ธมฺมวิเสสฏฺเฐน ภนฺเต อภิธมฺโมติ วุจฺจติ.

ปุจฺฉา – โส ปเนส อาวุโส อภิธมฺโม เกน กตฺถ กทา จ อธิคโต.

วิสฺสชฺชนา – โส โข ภนฺเต อภิธมฺโม สพฺพญฺญุพุทฺเธน มหาโพธิมณฺฑมูเล เวสาขปุณฺณมิยํ ยถาภูตํ อธิคโต.

ปุจฺฉา – กตฺถ ปเนส อาวุโส อภิธมฺโม ภควตา กทา จ วิจิโต.

วิสฺสชฺชนา – โส โข ภนฺเต อภิธมฺโม ภควตา มหาโพธิมณฺเฑ รตนฆรสตฺตาเห วิจิโต.

ปุจฺฉา – กตฺถ ปเนส อาวุโส อภิธมฺโม ภควตา กทา กสฺสตฺถาย จ เทสิโต.

วิสฺสชฺชนา – โส โข ภนฺเต อภิธมฺโม ภควตา เทเวสุ ตาวตึเสสุ ปาริจฺฉตฺตกมูลมฺหิ ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ อภิสมฺโพธิโต สตฺตเม วสฺเส มาตรํ ปมุขํ กตฺวา ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ อาคมฺม สนฺนิสินฺนานํ เทวตานํ จตุโรฆนิตฺถรณตฺถาย อนฺโต วสฺสํ เทสิโต.

ปุจฺฉา – เกเนส อาวุโส อภิธมฺโม ปฐมํ มนุสฺสโลเก ปติคฺคหิโต, กสฺส จ ปุน เตน เทสิโต.

วิสฺสชฺชนา – อายสฺมตา ภนฺเต สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา เอส อภิธมฺโม ปฐมํ มนุสฺสโลเก ปติคฺคหิโต, เตเนว ภนฺเต อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ เทสิโต.

ปุจฺฉา – เก อาวุโส สิกฺขนฺติ.

วิสฺสชฺชนา – เสขา จ ภนฺเต ปุถุชฺชนา กลฺยาณกา จ สิกฺขนฺติ.

ปุจฺฉา – เก อาวุโส สิกฺขิตสิกฺขา.

วิสฺสชฺชนา – อรหนฺโต ภนฺเต สิกฺขิตสิกฺขา.

ปุจฺฉา – เก อาวุโส ธาเรนฺติ.

วิสฺสชฺชนา – เยสํ ภนฺเต วตฺตติ, เต ธาเรนฺติ.

ปุจฺฉา – กสฺส อาวุโส วจนํ.

วิสฺสชฺชนา – ภควโต ภนฺเต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ปุจฺฉา – เกนาวุโส อาภตํ.

วิสฺสชฺชนา – ปรํปราย ภนฺเต อาภตํ.

ธมฺมสงฺคณี

ปุจฺฉา – โส ปเนส อาวุโส อภิธมฺโม ธมฺมสงฺคณิวิภงฺคาทิปกรณปริจฺเฉทวเสน สตฺตวิโธ. เตสุ ปฐมํ ภควตา กตรํ ปกรณํ เทสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – ปฐมํ ภนฺเต ธมฺมสงฺคณิปกรณํ ภควตา เทสิตํ.

ปุจฺฉา – ธมฺมสงฺคณิยํ อาวุโส อตฺถิ มาติกา, อตฺถิ ปทภาชนียํ. เตสุ มาติกํ นิกฺขิปนฺเตน ภควตา กตํ นิกฺขิตฺตา.

วิสฺสชฺชนา – มาติกํ ภนฺเต นิกฺขิปนฺเตน ภควตา ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมา. สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา. วิปากา ธมฺมา วิปากธมฺมธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา’’ติ เอวมาทินา ทฺวาวีสติยา ติกานํ วเสน. ‘‘เหตู ธมฺมา น เหตู ธมฺมา. สเหตุกา ธมฺมา อเหตุกา ธมฺมา.

เหตุสมฺปยุตฺตา ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา. เหตู เจว ธมฺมา สเหตุกา จ สเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู. เหตู เจว ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา จ เหตุสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา น จ เหตู. น เหตู โข ปน ธมฺมา สเหตุกาปิ อเหตุกาปี’’ติ เอวมาทินา ทุกสตานญฺจ วเสน มาติกา นิกฺขิตฺตา.

กามาวจรกุสล

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส ธมฺมสงฺคณิยํ ปทภาชนีเย จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ กุสลา ธมฺมาติปทสฺส อตฺถํ วิภชนฺเตน ภควตา กถํ กามาวจรกุสลํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – อภิธมฺมปิฏเก ภนฺเต ธมฺมสงฺคณิปกรเณ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ กุสลา ธมฺมาติ ปทสฺส อตฺถํ วิภชนฺเตน ภควตา ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา. ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ. ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ เวทนา โหติ สญฺญา โหติ เจตนา โหติ จิตฺตํ โหติ วิตกฺโก โหติ วิจาโร โหติ ปีติ โหติ สุขํ โหติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหตี’’ติ เอวมาทินา กามาวจรกุสลํ ตีหิ มหาวาเรหิ วิภชิตฺวา เทสิตํ.

รูปาวจรกุสล

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส ธมฺมสงฺคณีปาฬิยํ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ กุสลา ธมฺมาติ ปทสฺส อตฺถํ วิภชนฺเตน ภควตา กถํ รูปาวจรกุสลญฺจ อรูปาวจรกุสลญฺจ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – รูปาวจรกุสลญฺจ อรูปาวจรกุสลญฺจ ภนฺเต ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา. ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิตกฺกํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา วิตฺถารโต เทสิตํ.

โลกุตฺตรากุสล

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส ธมฺมสงฺคณีปาฬิยํ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ กุสลา ธมฺมาติ ปทสฺส อตฺถํ วิภชนฺเตน ภควตา กถํ โลกุตฺตรกุสลํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – อภิธมฺมปิฏเก ภนฺเต ธมฺมสงฺคณิยํ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ กุสลา ธมฺมาติ ปทสฺส อตฺถํ วิภชนฺเตน ภควตา ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา. ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา โลกุตฺตรกุสลํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตํ.

อกุสล

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส อกุสลา ธมฺมาติ มาติกาปทสฺส อตฺถํ วิภชนฺเตน ภควตา กถํ อกุสลํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต อกุสลา ธมฺมาติ มาติกาปทสฺส อตฺถํ วิภชนฺเตน ภควตา ‘‘กตเม ธมฺมา อกุสลา. ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺธารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ. ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ เวทนา โหติ สญฺญา โหติ เจตนา โหติ จิตฺตํ โหตี’’ติ เอวมาทินา อกุสลํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตํ.

อพฺยากต

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส ธมฺมสงฺคณีปาฬิยํ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑรูปกณฺเฑสุ อพฺยากตา ธมฺมาติ มาติกาปทสฺส อตฺถํ วิภชนฺเตน ภควตา กถํ อพฺยากตา ธมฺมา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – อภิธมฺมปิฏเก ภนฺเต ธมฺมสงฺคณิยํ อพฺยากตา ธมฺมาติ ปทสฺส อตฺถํ วิภชนฺเตน ภควตา ‘‘กตเม ธมฺมา อพฺยากตา. ยสฺมึ สมเย กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ รูปารมฺมณํ. ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ เวทนา โหติ สญฺญา โหติ เจตนา โหติ จิตฺตํ โหตี’’ติ เอวมาทินา จ จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ, รูปกณฺเฑ จ ‘‘กตเม ธมฺมา อพฺยากตา. กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ วิปากา กามาวจรา รูปาวจรา อรูปาวจรา อปริยาปนฺนา เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. เย จ ธมฺมา กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา. สพฺพญฺจ รูปํ อสงฺขตา จ ธาตุ. อิเม ธมฺมา อพฺยากตา’’ติ เอวมาทินา จ อพฺยากตา ธมฺมา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิภงฺค

ปุจฺฉา – สตฺตสุ อาวุโส อภิธมฺมปฺปกรเณสุ วิภงฺคปฺปกรเณ ภควตา กติ วิภงฺคา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – อภิธมฺมปิฏเก ภนฺเต สตฺตสุ ปกรเณสุ ทุติเย วิภงฺคปฺปกรเณ ขนฺธวิภงฺโค อายตนวิภงฺโค ธาตุวิภงฺโค สจฺจวิภงฺโค อินฺทฺริยวิภงฺโค ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺโค สติปฏฺฐานวิภงฺโค สมฺมปฺปธานวิภงฺโค อิทฺธิปาทวิภงฺโค โพชฺฌงฺควิภงฺโค มคฺคงฺควิภงฺโค ฌานวิภงฺโค อปฺปมญฺญาวิภงฺโค สิกฺขาปทวิภงฺโค ปฏิสมฺภิทาวิภงฺโค ญาณวิภงฺโค ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺโค ธมฺมหทยวิภงฺโคติ ภควตา อฏฺฐารส วิภงฺคา เทสิตา.

ขนฺธวิภงฺค

ปุจฺฉา – เตสุ อาวุโส อฏฺฐารสสุ วิภงฺเคสุ ปฐเม ขนฺธวิภงฺเค ภควตา กถํ ขนฺธา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – เตสุ ภนฺเต อฏฺฐารสสุ วิภงฺเคสุ ปฐเม ขนฺธวิภงฺเค ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา รูปกฺขนฺโธ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. ตตฺถ กตโม รูปกฺขนฺโธ, ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, ตเทกชฺฌํ อภิสญฺญูหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ติ เอวมาทินา สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ตีหิ มหานเยหิ ภควตา ขนฺธา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

อายตนวิภงฺค

ปุจฺฉา – ทุติเย ปน อาวุโส อายตนวิภงฺเค ภควตา กถํ อายตนานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

วิสฺสชฺชนา – ทุติเย ภนฺเต อายตนวิภงฺเค ‘‘ทฺวาทสายตนานิ จกฺขายตนํ รูปายตนํ โสตายตนํ สทฺทายตนํ ฆานายตนํ คนฺธายตนํ ชิวฺหายตนํ รสายตนํ กายายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ มนายตนํ ธมฺมายตนํ. จกฺขุํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา วิปริณามธมฺมํ, รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา วิปริณามธมฺมา’’ติ เอวมาทินา ภควตา สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ตีเหว อายตนานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

ธาตุวิภงฺค

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส วิภงฺคปฺปกรเณ ตติเย ธาตุวิภงฺเค ภควตา กถํ ธาตุโย วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – ตติเย ภนฺเต ธาตุวิภงฺเค ‘‘ฉ ธาตุโย ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญฺญาณธาตู’’ติ ภนฺเต สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ตีหิ มหานเยหิ ภควตา ธาตุโย วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

สจฺจวิภงฺค

ปุจฺฉา – จตุตฺเถ ปน อาวุโส สจฺจวิภงฺเค ภควตา กถํ สจฺจานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

วิสฺสชฺชนา – จตุตฺเถ ภนฺเต สจฺจวิภงฺเค ‘‘จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ. ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, ชาติปิ ทุกฺขา, ชราปิ ทุกฺขา, มรณมฺปิ ทุกฺขํ, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสาปิ ทุกฺขา, อปฺปิเยหิ สมฺปโยโค ทุกฺโข, ปิเยหิ วิปฺปโยโค ทุกฺโข, ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ, ตมฺปิ ทุกฺขํ, สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ เอวมาทินา สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ตีหิ มหานเยหิ ภควตา สจฺจานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

อินฺทฺริยวิภงฺค

ปุจฺฉา – ปญฺจเม ปน อาวุโส อินฺทฺริยวิภงฺเค ภควตา กถํ อินฺทฺริยานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

วิสฺสชฺชนา – ปญฺจเม ปน ภนฺเต อินฺทฺริยวิภงฺเค ‘‘พาวีสตินฺทฺริยานิ จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ เอวมาทินา อภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ มหานเยหิ ภควตา อินฺทฺริยานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

ปฏิจฺจสมุปฺปาท วิภงฺค

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส วิภงฺคปฺปกรเณ ฉฏฺเฐ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค ภควตา กถํ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิโต.

วิสฺสชฺชนา – ฉฏฺเฐ ภนฺเต ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป… สมุทโย โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ มหานเยหิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิโต.

สติปฏฺฐานวิภงฺค

ปุจฺฉา – สตฺตเม ปน อาวุโส สติปฏฺฐานวิภงฺเค ภควตา กถํ สติปฏฺฐานา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – สตฺตเม ภนฺเต สติปฏฺฐานวิภงฺเค ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา อิธ ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ, พหิทฺธา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ, อชฺฌตฺตพหิทฺธา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺส’’นฺติ เอวมาทินา สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ตีหิ มหานเยหิ ภควตา สติปฏฺฐานา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

สมฺมปฺปธานวิภงฺค

ปุจฺฉา – อฏฺฐเม ปน อาวุโส สมฺมปฺปธานวิภงฺเค ภควตา กถํ สมฺมปฺปธานา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – อฏฺฐเม ภนฺเต สมฺมปฺปธานวิภงฺเค ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา อิธ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา สมฺมปฺปธานา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

อิทฺธิปาทวิภงฺค

ปุจฺฉา – นวเม ปน อาวุโส อิทฺธิปาทวิภงฺเค ภควตา กถํ อิทฺธิปาทา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – นวเม ภนฺเต อิทฺธิปาทวิภงฺเค ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ…เป… วีมํสาสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวตี’’ติ เอวมาทินา ตีหิ มหานเยหิ ภควตา อิทฺธิปาทา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

โพชฺฌงฺควิภงฺค

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส วิภงฺคปฺปกรเณ ทสเม โพชฺฌงฺควิภงฺเค ภควตา กถํ โพชฺฌงฺคา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – ทสเม ภนฺเต โพชฺฌงฺควิภงฺเค ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค. ตตฺถ กตโม สติสมฺโพชฺฌงฺโค, อิธ ภิกฺขุ สติมา โหติ ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคโต จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา โหติ อนุสฺสริตา, อยํ วุจฺจติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ เอวมาทินา ภควตา สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ตีหิ นเยหิ โพชฺฌงฺคา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

มคฺคงฺควิภงฺค

ปุจฺฉา – เอกาทสเม ปน อาวุโส มคฺคงฺควิภงฺเค ภควตา กถํ มคฺคงฺคา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – เอกาทสเม ภนฺเต มคฺคงฺควิภงฺเค ‘‘อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธี’’ติ เอวมาทินา ภควตา สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ตีหิ มหานเยหิ มคฺคงฺคา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

ฌานวิภงฺค

ปุจฺฉา – ทฺวาทสโม ปน อาวุโส ฌานวิภงฺโค ภควตา กถํ วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิโต.

วิสฺสชฺชนา – ทฺวาทสโม ภนฺเต ฌานวิภงฺโค ‘‘อิธ ภิกฺขุ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโต’’ติ เอวมาทินา ภควตา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิโต.

อปฺปมญฺญาวิภงฺค

ปุจฺฉา – เตรสเม ปน อาวุโส อปฺปมญฺญาวิภงฺเค ภควตา กถํ อปฺปมญฺญาโย วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – เตรสเม ภนฺเต อปฺปมญฺญาวิภงฺเค ‘‘จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย อิธ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ. ตถา ตติยํ. ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ตีหิ มหานเยหิ อปฺปมญฺญาโย วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

สิกฺขาปทวิภงฺค

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส วิภงฺคปฺปกรเณ จุทฺทสเม สิกฺขาปทวิภงฺเค ภควตา กถํ สิกฺขาปทานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

วิสฺสชฺชนา – จุทฺทสเม ภนฺเต สิกฺขาปทวิภงฺเค ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทานิ ปาณาติปาตา เวรมณี สิกฺขาปทํ, อทินฺนาทานา เวรมณี สิกฺขาปทํ, กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณี สิกฺขาปทํ, มุสาวาทา เวรมณี สิกฺขาปทํ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณี สิกฺขาปทํ. ตตฺถ กตมํ ปาณาติปาตา เวรมณี สิกฺขาปทํ, ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ ปาณาติปาตา วิรมนฺตสฺสา’’ติ เอวมาทินา อภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ มหานเยหิ ภควตา สิกฺขาปทานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

ปฏิสมฺภิทาวิภงฺค

ปุจฺฉา – ปนฺนรสเม ปน อาวุโส ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค ภควตา กถํ ปฏิสมฺภิทาโย วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

วิสฺสชฺชนา – ปนฺนรสเม ภนฺเต ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค ‘‘จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา อตฺถปฏิสมฺภิทา ธมฺมปฏิสมฺภิทา นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. อตฺเถ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา, ธมฺเม ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, ตตฺร ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเป ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา, ญาเณสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา’’ติ เอวมาทินา ภควตา จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย สุตฺตนฺตภาชนียอภิธมฺมภาชนียปญฺหาปุจฺฉกสงฺขาเตหิ ตีหิ มหานเยหิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตา.

ญาณวิภงฺค

ปุจฺฉา – โสฬสเม ปน อาวุโส ญาณวิภงฺเค ภควตา กถํ ญาณานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

วิสฺสชฺชนา – โสฬสเม ภนฺเต ญาณวิภงฺเค ‘‘เอกวิเธน ญาณวตฺถุ ปญฺจวิญฺญาณา น เหตู, อเหตุกา, เหตุวิปฺปยุตฺตา, สปฺปจฺจยา, สงฺขตา, อรูปา, โลกิยา, สาสวา’’ติ เอวมาทินา เอกกโต ปฏฺฐาย ยาว ทสกา ภควตา ญาณานิ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตานิ.

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺค

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส วิภงฺคปฺปกรเณ สตฺตรสโม ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺโค ภควตา กถํ เทสิโต.

วิสฺสชฺชนา – อภิธมฺมปิฏเก ภนฺเต ทุติเย วิภงฺคปฺปกรเณ สตฺตรสโม ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺโค ‘‘ชาติมโท, โคตฺตมโท, อาโรคฺยมโท, โยพฺพนมโท, ชีวิตมโท’’ติ เอวมาทินา เอกกโต ปฏฺฐาย ยาว อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตํ ภควตา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิโต.

ธมฺมหทยวิภงฺค

ปุจฺฉา – ตตฺถ อาวุโส อฏฺฐารสโม ธมฺมหทยวิภงฺโค ภควตา กถํ วิภชิตฺวา เทสิโต.

วิสฺสชฺชนา – อฏฺฐารสโม ภนฺเต ธมฺมหทยวิภงฺโค ‘‘กติ ขนฺธา, กติ อายตนานิ, กติ ธาตุโย, กติ สจฺจานิ, กติ อินฺทฺริยานิ, กติ เหตู, กติ อาหารา, กติ ผสฺสา, กติ เวทนา, กติ สญฺญา, กติ เจตนา, กติ จิตฺตานิ. ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, จตฺตาริ สจฺจานิ, พาวีสตินฺทฺริยานิ, นว เหตู, จตฺตาโร อาหารา, สตฺต ผสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต เจตนา, สตฺต จิตฺตานี’’ติ เอวมาทินา สพฺพสงฺคาหกาทีหิ ทสหิ วาเรหิ ภควตา วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิโต.

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส ตตฺถ ภควตา อุปฺปาทกกมฺมอายุปฺปมาณวาโร วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิโต.

วิสฺสชฺชนา – ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา กตฺถ อุปปชฺชนฺติ. ทานํ ทตฺวา, สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา อปฺเปกจฺเจ ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชนฺติ, อปฺเปกจฺเจ พฺราหฺมณมหาสาลานํ, อปฺเปกจฺเจ คหปติมหาสาลานํ, อปฺเปกจฺเจ จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ, อปฺเปกจฺเจ ตาวตึสานํ เทวานํ, อปฺเปกจฺเจ ยามานํ เทวานํ, อปฺเปกจฺเจ ตุสิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชนฺตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อุปฺปาทกกมฺมอายุปฺปมาณวาโร วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิโต.

อุกฺขิตฺตา ปุญฺญเตเชน, กามรูปคตึ คตา;

ภวคฺคตมฺปิ สมฺปตฺตา, ปุนาคจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ –

ธาตุกถา

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา อฏฺฐารสหิ พุทฺธธมฺเมหิ สมนฺนาคเตน อภิธมฺเม อฏฺฐารสหิ วิภงฺเคหิ ปฏิมณฺฑิตํ ทุติยํ วิภงฺคปฺปกรณํ เทเสตฺวา ตทนนฺตรํ ธาตุกถํ นาม ตติยํ ปกรณํ กถํ วิภชิตฺวา เทสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – ตติยํ ภนฺเต ธาตุกถํ นาม อภิธมฺมปิฏกํ ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห, สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ, อสงฺคหิเตน สงฺคหิตํ, สงฺคหิเตน สงฺคหิตํ, อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ. สมฺปโยโค วิปฺปโยโค, สมฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ, วิปฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตํ, สมฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตํ, วิปฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ. สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ, สมฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิตํ, อสงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ, วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิต’’นฺติ เอวมาทินา ปญฺจ มาติกาโย ปฐมํ นิกฺขิปิตฺวา สงฺคหาสงฺคหาทีหิ จุทฺทสหิ นเยหิ ภควตา วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตํ.

ปุคฺคลปญฺญตฺติ

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา สพฺพธาตุกุสเลน อภิธมฺมปิฏเก ตติยํ ธาตุกถาปกรณํ เทเสตฺวา ตทนนฺตรํ จตุตฺถํ ปุคฺคลปญฺญตฺติปฺปกรณํ กถํ วิภชิตฺวา เทสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – อภิธมฺมปิฏเก ภนฺเต จตุตฺถํ ปุคฺคลปญฺญตฺติปฺปกรณํ ‘‘ฉ ปญฺญตฺติโย ขนฺธปญฺญตฺติ อายตนปญฺญตฺติ ธาตุปญฺญตฺติ สจฺจปญฺญตฺติ อินฺทฺริยปญฺญตฺติ ปุคฺคลปญฺญตฺติ. กิตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ, ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา, รูปกฺขนฺโธ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ เอวมาทินา ขนฺธายตนธาตุสจฺจอินฺทฺริยปญฺญตฺติโย สํขิตฺเตน อุทฺทิสิตฺวา ปุคฺคลปญฺญตฺตึ จ เอกกทุกติกจตุกฺกปญฺจกฉกฺกสตฺตกอฏฺฐกนวกทสกวเสน วิตฺถารโต วิภชิตฺวา ภควตา เทสิตา.

กถาวตฺถุ

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา สพฺพปรมตฺถปญฺญตฺติธมฺมกุสเลน อภิธมฺมปิฏเก จตุตฺถํ ปุคฺคลปญฺญตฺติปฺปกรณํ เทเสตฺวา ตทนนฺตรํ ปญฺจมํ กถาวตฺถุปฺปกรณํ กถํ เทสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – สพฺพปรมตฺถปญฺญตฺติธมฺมกุสเลน ภนฺเต ภควตา โลเก อคฺคปุคฺคเลน อภิธมฺมปิฏเก จตุตฺถํ ปุคฺคลปญฺญตฺติปฺปกรณํ เทเสตฺวา ตทนนฺตรํ กถาวตฺถุเทสนาย วาเร สมฺปตฺเต ‘‘อนาคเต มม สาวโก โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร นาม อุปฺปนฺนํ สาสนมลํ โสเธตฺวา ตติยสงฺคีตึ กโรนฺโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ นิสินฺโน สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานิ ปรวาเท ปญฺจาติ สุตฺตสหสฺสํ สโมธาเนตฺวา, อิมํ ปกรณํ ภาเชสฺสตี’’ติ ตสฺโสกาสํ กโรนฺเตน ปุคฺคลวาเร อฏฺฐมุขา วาทยุตฺตึ อาทึ กตฺวา สพฺพกถามคฺเคสุ อสมฺปุณฺณภาณวารตฺถาย ตนฺติยา มาติกา นิกฺเขปมตฺเตน ปญฺจมํ กถาวตฺถุปฺปกรณํ สํเขปโต เทสิตํ.

ปุจฺฉา – อธุนา ปากฏํ ปนาวุโส วิตฺถารํ กถาวตฺถุปฺปกรณํ กทา เกน กตฺถ กถญฺจ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตํ.

วิสฺสชฺชนา – ตํ โข ภนฺเต ภควโต นยมุขํ นิสฺสาย อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน ตติยสํคีติกาเล ปาฏลิปุตฺเต อโสการาเม สฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสานํ สมาคเม ภควตา ทินฺนนยวเสน ตถาคเตน ฐปิตมาติกํ วิภชนฺเตน สกวาเท ปญฺจสุตฺตสตานิ ปรวาเท ปญฺจาติ สุตฺตสหสฺสํ อาหริตฺวา อิทํ ปรวาทมถนํ อธุนา ปากฏํ กถาวตฺถุปฺปกรณํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา เทสิตํ.

ปุจฺฉา – กติ อาวุโส ตตฺถ กถาโย เตน อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

วิสฺสชฺชนา – ตตฺถ ภนฺเต วาจนามคฺคโต เทฺว จ สตานิ สตฺตวีสติ จ กถาโย อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

ปุคฺคลกถา

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส ตตฺถ ปฐมา ปุคฺคลกถา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

วิสฺสชฺชนา – ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ, อามนฺตา. โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ. อาชานาหิ นิคฺคหํ หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ ‘‘วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, มิจฺฉาติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ปฐมา ปุคฺคลกถา ปญฺจ ภาณวารมตฺตาย ตนฺติยา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

อญฺญาณกถา

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส กถาวตฺถุปฺปกรเณ ทุติยวคฺเค ทุติยา อญฺญาณกถา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน กถํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

วิสฺสชฺชนา – อภิธมฺมปิฏเก ภนฺเต ปญฺจเม กถาวตฺถุปฺปกรเณ ทุติยวคฺเค ทุติยา อญฺญาณกถา ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ, อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณนฺติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ. นตฺถิ อรหโต อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานิวรณนฺติ, อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ เอวมาทินา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วิตฺถารโต วิภชิตฺวา ภาสิตา.

อสญฺญกถา

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส ปญฺจเม กถาวตฺถุปฺปกรเณ ตติยวคฺเค เอกาทสมา อสญฺญกถา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน กถํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

วิสฺสชฺชนา – อภิธมฺมปิฏเก ภนฺเต ปญฺจเม กถาวตฺถุปฺปกรเณ ตติยวคฺเค เอกาทสมา อสญฺญกถา ‘‘อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถีติ, อามนฺตา. สญฺญาภโว สญฺญาคติ สญฺญาสตฺตาวาโส สญฺญาสํสาโร สญฺญาโยนิ สญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถิ.

สญฺญาภโว สญฺญาคติ สญฺญาสตฺตาวาโส สญฺญาสํสาโร สญฺญาโยนิ สญฺญตฺตภาวปฏิลาโภ.

น เหวํ วตฺตพฺเพ.

นนุ อสญฺญภโว อสญฺญคติ อสญฺญสตฺตาวาโส อสญฺญสํสาโร อสญฺญโยนิ อสญฺญตฺตภาวปฏิลาโภ.

หญฺจิ อสญฺญภโว อสญฺญคติ อสญฺญสตฺตาวาโส อสญฺญสํสาโร อสญฺญโยนิ อสญฺญตฺตภาวปฏิลาโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถิ.

อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถิ.

ปญฺจโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภ.

นนุ เอกโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภ.

หญฺจิ เอกโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถิ.

ฉฏฺฐวคฺค

ปถวีธาตุสนิทสฺสนาติอาทิกถา

ปุจฺฉา – ฉฏฺฐวคฺเค ปน อาวุโส อฏฺฐมา ปถวีธาตุ สนิทสฺสนาติอาทิกถา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน กถํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

วิสฺสชฺชนา – ฉฏฺฐวคฺเค ภนฺเต อฏฺฐมา ปถวีธาตุ สนิทสฺสนาติอาทิกถา ‘‘ปถวีธาตุ สนิทสฺสนาติ อามนฺตา. รูปํ รูปายตนํ รูปธาตุ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ จกฺขุสฺมึ ปฏิหญฺญติ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิ ปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

ปถวีธาตุ สนิทสฺสนา.

จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ ปถวีธาตุญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ.

เตน หิ น วตฺตพฺพํ จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ ปถวีธาตุญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ.

อนฺตราภวกถา

ปุจฺฉา – อภิธมฺมปิฏเก อาวุโส ปญฺจเม กถาวตฺถุปฺปกรเณ อฏฺฐมวคฺเค ทุติยา อนฺตราภวกถา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน กถํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

วิสฺสชฺชนา – อภิธมฺมปิฏเก ภนฺเต ปญฺจเม กถาวตฺถุปฺปกรเณ อฏฺฐมวคฺเค ทุติยา อนฺตราภวกถา ‘‘อตฺถิ อนฺตราภโวติ, อามนฺตา. กามภโวติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อนฺตราภโวติ, อามนฺตา. รูปภโวติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อนฺตราภโวติ, อามนฺตา. อรูปภโวติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา มหาโมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วิตฺถารโต วิภชิตฺวา กถิตา.

อตฺถิ อนฺตราภโว.

น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อนฺตราภโว.