๙. ตํ นปุํสกนฺติ

นปุํสกลิงฺเค จ ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ สพฺพวิภตฺตีนํ โลเป จ กเต อธิตฺถิ ติฏฺฐติ, โภ อธิตฺถิ, อธิตฺถิ ปสฺส, อธิตฺถิ กตํ, อธิตฺติ จรติ, อธิตฺถิ เทหิ, อธิตฺถิ อเปหิ, อธิตฺถิ อายตฺตํ, อธิตฺถิ ปติฏฺฐิตํ. เอวํ อธิกุมาริ, อนฺตภูตสฺส อปฺปธานสฺส ฆปสฺส ‘‘ฆปสฺส+นฺตสฺสา+ปฺปธานสฺสา’’ติ ปสฺส รสฺโส.

สห=สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ. วุตฺตนเยน เอตฺถ จ อุปริ จ สมาสาทโย โหนฺติ, เอตฺถ ‘‘อกาเล สตตฺเถ’’ติ สหสฺส สาเทโส. สฺยาทิมฺหิ กเต ‘‘ปุพฺพสฺมา+มาทิโต’’ติ สฺยาทีนํ โลเป จ สมฺปตฺเต ‘‘นา+โต+มปญฺจมิยา’’ติ อปญฺจมิยา ปฏิเสโธ จ อการนฺตอสํขฺยสมาสโต ปราสํ สพฺพวิภตฺตีนํ อํอาเทโส จ โหติ. เอว+มุปริปิ.

ภิกฺขานํ สมิทฺธิ สุภิกฺขํ, เอตฺถ ฆสฺส รสฺโส. สุภิกฺขํ ติฏฺฐติ โภ สุภิกฺขํ, สุภิกฺขํ ปสฺส. นา+สฺมึสุ ‘‘วา ตติยา สตฺตมีนํ’’ติ วิกปฺเปน อํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเขน วา กตํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเขน วา จรติ, สุภิกฺขํ เทหิ. ปญฺจมิยํ อ+มพฺภาวา สุภิกฺขา อปคจฺฉ, สุภิกฺข+มายตฺตํ, สุภิกฺขํ สุภิกฺเข วา ปติฏฺฐิตํ.

สมีปตฺเถ-กุมฺภสฺส สมีปํ อุปกุมฺภํ, เอวํ อุปนครํ, โภ อุปกุมฺภํ อิจฺจาทิ.

สากเลฺย-ติณมฺปิ อเสเสตฺวาติ สติณํ, ติณมฺปิ อเสเสตฺวา อชฺโฌหรณีย+มชฺโฌหรตีตฺยตฺโถ. เสสํ สพฺรหฺมสมํ. อคฺคิมฺปิ อเสเสตฺวาติ สาคฺคิ, อคฺคิคนฺถํปิ อเสเสตฺวา อธีเตตฺยตฺโถ. วารคฺคหณํ อธิตฺถิสมํ.

อภาโว สมฺพนฺธีเภทา พหุวิโธ, ตตฺร อิทฺธาภาเววิคตา อิทฺธิ=วิภูติ สทฺทิกานนฺติ ทุสฺสทฺทิกํ. อตฺถาภาเวมกฺขิกานํ อภาโว นิมฺมกฺขิกํ, นิทฺทรถํ, นิมฺมสกํ. อติกฺกมาภาเว-อติคตานิ ติณานิ นิตฺติณํ. อุปโภคสมฺพนฺธีวตฺตมานกาลสฺส อภาเว-อติคตํ ลหุปาวุรณํ อติลหุปาวุรณํ, ลหุปาวุรณสฺส นา+ยํ อุปโภคตา โลติ อตฺโถ.

ยถาตฺโถ+เนกวิโธ, ตตฺร โยคฺคตายํ-โยคฺคํ รูป+มนุรูปํ. วิจฺฉายํ-อทฺธมาสํ อทฺธมาสํ อนุ อนฺวทฺธมาสํ, เอวํ ปจฺจตฺตํ. อตฺถานติวตฺติยํ-สตฺตึ อนติกฺกมฺม ยถาสตฺติ. เอวํ ยถากฺกมํ, ยถาพลํ. พหุลาธิการา ยา ยา ปริสา ยถาปริสา. สทิสตฺเถ-กิขิยา กณฺหวิจฺฉิตเธนุยา สทิโส สกิขิ, สหสฺส สาเทโส. อานุปุพฺพิยํ-เชฏฺฐานุกฺกเมน อนุเชฏฺฐํ.

ปจฺฉาอตฺเถ-รถสฺส ปจฺฉา อนุรถํ.

ยุคปทตฺเถ-จกฺเกน สห=เอกกาลํ สจกฺกํ, จกฺเกน เอกกฺขเณ นิเธตีติ อตฺโถ.