๒๓. สฺยาทีสุ รสฺโสติ

นปุํสเก วตฺตมานสฺส สฺยาทีสุ รสฺโส. โภ ฉตฺตุปาหน, ฉตฺตุปาหนํ, ฉตฺตุปาหเนน อิจฺจาทิ.

เต จ สมาหาริตรีตรโยคา พหุลํวิธานา นิยตวิสยาเยว โหนฺติ, ตตฺรา+ยํ วิสยวิภาโค-นิรุตฺติปิฏกาคโต-ปาณิ+ตูริย+โยคฺค+เสนงฺคานํ, นิจฺจเวรีนํ, สงฺขฺยาปริมาณสญฺญานํ, ขุทฺทชนฺตุกานํ, ปจนจณฺฑาลานํ, จรณสาธารณานํ, เอกชฺฌายนปาวจนานํ, ลิงฺควิเสสานํ, วิวิธวิรุทฺธานํ, ทิสานํ, นทีนญฺจ นิจฺจสมาหาเรกตฺถํ ภวติ.

ปาณงฺคานํ-จกฺขุ จ โสตญฺจ จกฺขุโสตํ, มุขญฺจ นาสิกา จ มุขนาสิกํ, ‘‘สฺยาทีสุ รสฺโส’’ติ นปุํสเก วตฺตมานสฺส รสฺโส. หนุ จ คีวา จ หนุคีวํ, กณฺณา จ นาสา จ กณฺณนาสํ, ปาณิ จ ปาโท จ ปาณิปาทํ, ฉวิ จ มํสญฺจ โลหิตญฺจ ฉวิมํสโลหิตํ, นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปํ, ชรา จ มรณญฺจ ชรามรณํ.

ตูริยงฺคานํ-อลโส จ ตาลมฺพโร จ อลสตาลมฺพรํ, มุรโช จ โคมุโข จ มุรชโคมุขํ, สํโข จ ปณโว จ เทณฺฑิโม จ, สํขา จ ปณวา จ เทณฺฑิมา จาติ วา สํขปณวเทณฺฑิมํ, ปณวาทโย เทฺวปิ เภริวิเสสา, มทฺทวิโก จ ปาณวิโก จ มทฺทวิกปาณวิกํ, คีตญฺจ วาทิตญฺจ คีตวาทิตํ, สมฺมญฺจ ตาฬญฺจ สมฺมตาฬํ, สมฺมํติ กํสตาลํ, ตาฬํติ หตฺถตาฬํ.

โยคฺคงฺคานํ-ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ, ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ ยุคนงฺคลํ.

เสนงฺคานํ-หตฺถิโน จ อสฺสา จ หตฺถิอสฺสํ, รถา จ ปตฺติกา จ รถปตฺติกํ, อสิ จ สตฺติ จ โตมรญฺจ ปิณฺฑญฺจ อสิสตฺติโตมรปิณฺฑํ, อสิ จ จมฺมญฺจ อสิจมฺมํ, จมฺมนฺติ สรวารณ-ผลกํ. ธนุ จ กลาโป จ ธนุกลาปํ, กลาโป=ตุณีรํ. ปหรณญฺจ อาวรณญฺจ ปหรณาวรณํ.

นิจฺจเวรีนํ-อหิ จ นกุโล จ, อหี จ นกุลา จาติ วา อหินกุลํ. เอวํ พิฬารมูสิกํ, อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ. กาโกลุกํ, สปฺปมณฺฑูกํ, ครุฬสปฺปํ, นาคสุปณฺณํ.

สงฺขฺยาปริมาณสญฺญานํ-เอกกญฺจ ทุกญฺจ เอกกทุกํ. เอวํ, ทุกติกํ, ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ. ทสกญฺจ เอกาทสกญฺจ ทเสกาทสกํ, ‘‘ติตาลีส’’ อิติ จก-ภาคโลปนิทฺเทเสน กการสฺส โลโป.

ขุทฺทชนฺตุกานํ-กีฏา จ ปฏงฺคา จ กีฏปฏงฺคํ, กีฏา=กปาลปิฏฺฐิกปาณา. เอวํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ, ฑํสา จ มกสา จ ฑํสมกสํ, มกฺขิกา จ กิปิลฺลิกา จ มกฺขิกกิปิลฺลิกํ, กีฏา จ สรึสปา จ กีฏสรึสปํ. ตตฺถ กุนฺถา=สุขุมกิปิลฺลิกา.

ขุทฺทชนฺตุ อนฏฺฐี วา, อถ โข ขุทฺทโกปิ วา;

สตํ วา ปสโต เยสํ, เกจิ อานตุลา อิติ.

ปจนจณฺฑาลานํ-โอรพฺภิกา จ สูกริกา จ โอรพฺภิกสูกริกํ, เอวํ สากุนฺติกมาควิกํ. สปาโก จ จณฺฑาโล จ สปากจณฺฑาลํ, ปุกฺกุสฉวฑาหกํ, เวนรถการํ, ตตฺถ เวนา=ตจฺฉกา, รถการา=จมฺมการา.

จรณสาธารณานํ-อติโส จ ภารทฺวาโช จ อติสภารทฺวาชํ, กฏฺโฐ จ กปาโล จ กฏฺฐกปาลํ, สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปสฺสนํ, วิชฺชา จ จรณญฺจ วิชฺชาจรณํ, เอวํ นามรูปํ, หิโรตฺตปฺปํ, สติสมฺป-ชญฺญํ, โลภโมหํ, โทสโมหํ, อหิริกาโนตฺตปฺปํ, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจ+มิจฺจาทิ.

เอกชฺฌายนปาวจนานํ-ทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ, เอวํ เอกุตฺตร สํยุตฺตกํ, ขนฺธกวิภงฺคํ.

ลิงฺควิเสสานํ-อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, ทาสี จ ทาโส จ ทาสิทาสํ, จีวรญฺจ ปิณฺฑปาโต จ เสนาสนญฺจ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร จ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, ติณญฺจ กฏฺโฐ จ สาขา จ ปลาสญฺจ ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ. ‘‘ลาภี โหติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ’’ติปิ ทิสฺสติ.

วิวิธวิรุทฺธานํ-กุสลญฺจ อกุสลญฺจ กุสลากุสลํ, เอวํ สาวชฺชานวชฺชํ, หีนปณีตํ, กณฺหสุกฺกํ, เฉกปาปกํ, สุขทุกฺขํ, อธมุตฺตมํ, ปฏิฆานุนยํ, ฉายาตปํ, อาโลกนฺธการํ. รตฺติญฺจ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, ‘‘รตฺตินฺทิวทารควจตุรสฺสา’’ติ อปจฺจเย กเต นุมอาคโม. อโห จ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, ‘‘ทีฆา+โหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺยา’’ติ อปจฺจเย กเต ‘‘มนาทฺยาปาทีน+โม มเย เจ’’ติ โอกาโร.

ทิสานํ-ปุพฺพา จ อปรา จ ปุพฺพาปรํ, เอวํ ปุรตฺถิมปจฺฉิมํ, ทกฺขิณุตฺตรํ, ปุพฺพทกฺขิณํ, ปุพฺพุตฺตรํ, อปรทกฺขิณํ, อปรุตฺตรํ.

นทีนํ-คงฺคา จ ยมุนา จ คงฺคายมุนํ, เอวํ มหีสรภู.

ติณ+รุกฺข+ปสุ+สกุณ+ธน+ขญฺญ+พฺยญฺชน+ชนปทานํ วา. ติณวิเสสานํ-อุสีรานิ จ พีรณานิ จ อุสีรพีรณํ อุสีรพีรณานิ วา. เอวํ มุญฺชปพฺพชํ มุญฺชปพฺพชานิ วา, กาสกุสํ กาสกุสา วา.

รุกฺขวิเสสานํ-อสฺสตฺถา จ กปิฏฺฐา จ อสฺสตฺถกปิฏฺฐํ อสฺสตฺถกปิฏฺฐา วา, เอวํ อมฺพปนสํ อมฺพปนสา, ขทิรปลาสํ ขทิรปลาสา, ธวาสฺสกณฺณํ ธวาสฺสกณฺณา, ปิลกฺขนิโคฺรธํ ปิลกฺขนิโคฺรธา, สากสาลํ สากสาลา.

ปสุวิเสสานํ-คชา จ ควชา จ คชควชํ คชควชา วา, อชา จ เอฬกา จ อเชฬกํ อเชฬกา, หตฺถี จ คาโว จ อสฺสา จ วฬวา จ หตฺถีควสฺสวฬวํ หตฺถีควสฺสวฬวา, รสฺสตฺตํ. เอวํ โคมหิสํ โคมหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณยฺยวราหา, สีหพฺยคฺฆตรจฺฉํ สีหพฺยคฺฆตรจฺฉา, กุกฺกุฏสูกรํ กุกฺกุฏสูกรา, เอเณยฺยโคมหิสํ เอเณยฺยโคมหิสา.

สกุณวิเสสานํ-หํสา จ พกา จ หํสพกํ หํสพกา. เอวํ การณฺฑวจกฺกวากํ การณฺฑวจกฺกวากา, มยูรโกญฺจํ มยูรโกญฺจา, สุกสาลิกํ สุกสาลิกา, พกพลากํ พกพลากา.

ธนานํ-หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ หิรญฺญสุวณฺณํ หิรญฺญสุวณฺณานิ. เอวํ ชาตรูปรชตํ ชาตรูปรชตานิ, มณิสงฺขมุตฺตเวฬุริยํ มณิสงฺขมุตฺตเวฬุริยา.

ธญฺญานํ-สาลี จ ยวา จ สาลิยวํ สาลิยวา วา. เอวํ ติลมุคฺคมาสํ ติลมุคฺคมาสานิ, นิปฺปาวกุลตฺถํ นิปฺปาวกุลตฺถา.

พฺยญฺชนานํ-สาโก จ สุวา จ สากสุวํ สากสุวา. เอวํ คพฺยมาหิสํ คพฺยมาหิสา, เอเณยฺยวราหํ เอเณย, วราหา. มิคมยูรํ มิคมยูรา.

ชนปทานํ-กาสิ จ โกสลา จ กาสิโกสลํ กาสิโกสลา, วชฺชี จ มลฺลา จ วชฺชิมลฺลํ วชฺชิมลฺลา, องฺคา จ มคธา จ องฺคมคธํ องฺคมคธา, เอวํ เจติวํสํ เจติวํสา, มจฺฉสูรเสนํ มจฺฉสูรเสนา, กุรุปญฺจาลํ กุรุปญฺจาลา. นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนามรูปนฺติ จตุเรกปญฺจโวการวเสน วตฺตพฺเพ พหุลาธิการา สรูเปกเสสํ กตฺวา นามรูปนฺติ วุตฺตํ.

เอตสฺมึ เอกตฺถีภาวกณฺเฑ ยํ วุตฺตํ ปุพฺพํ, ตเทว ปุพฺพํ นิปตติ, กมาติกฺกเม ปโยชนสฺสา+ภาวา. กฺวจิ วิปลฺลาโสปิ โหติ, พหุลาธิการโต, ทนฺตานํ ราชา ราชทนฺโต. จตฺเถ สมาหาเร ‘‘สภาปริสายา’’ติ ญาปกา กฺวจิ นปุํสกลิงฺคํ น ภวติ, อาธิปจฺจญฺจ ปริวาโร จ อาธิปจฺจปริวาโร. เอวํ ฉนฺทปาริสุทฺธิ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.