๑๑. วิเสสน+เมกตฺเถน

วิเสสนํ สฺยาทฺยนฺตํ วิเสสฺเสน สฺยาทฺยนฺเตน สมานาธิกรเณนสเห+กตฺถํ โหติ.

สมานตฺเถ ปเท ยตฺถ, เภทฺยเภทกวาจเก;

วิเสสนสมาโส+ยํ, วิเสสฺสตฺถปธานโต.

วิเสสฺสคต+เมว+ตฺร, ลิงฺค+เมตํ ปรํ ตโต;

กมฺมธารย+มิจฺเจ+ส, สมาโส+ญฺเญหิ สญฺญิโต.

สุตฺเต วิเสสฺเสนาติ อวุตฺเตปิ วิเสสนสฺส สมฺพนฺธีสทฺทตฺตา สามตฺถิยโต ลพฺภมานอากฑฺฒิตสทฺทํ ปติ ‘‘วิเสสฺเสนา’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตญฺจ –

สามญฺญวตฺถุ ยา วตฺถ+นฺตรโต ตุ วิเสสิย;

เอกปฺปกาเร ฐปนา, วิเสสน+มิตี+ริตํ.

เอกปฺปการคํ วตฺถุ, วิเสสฺสนฺติ ปวุจฺจติ;

ปทานิ ยานิ ยาเนว, สมฺพนฺธ+มุปยนฺติ+ห;

คมฺยเต กามจาเรน, วิเสสน+วิเสสฺสตาติ.

เอตฺถ จ อุปฺปลทพฺพํ รตฺตุปฺปลาทิโต วิเสสยตีติ นีลสทฺโท วิเสสนํ. เตน วิเสสิยตีติ อุปฺปลสทฺโท วิเสสฺสํ. อปิ จ ภมร+งฺคาราทิสามญฺญ นีลตฺถโต วิเสสิยตีติ นีลํ วิเสสฺสํ. น วตฺถาทีนํ, อุปฺปลสฺเสวาติ วิเสสนโต อุปฺปลํ วิเสสนํติ กามจาเรเนติ วุตฺตํ. อปิ จ –

ปริโต อยนฺตฺย+เนน+ตฺถา, ปริยาโยติ วุจฺจติ;

โควาจาติ ปวุตฺเต ตุ, วาจตฺโถ ตุ วิเสสนํ.

วิเสสฺเส ทิสฺสมานา ยา, ลิงฺค+สํขฺยา+วิภตฺติโย;

ตุลฺยาธิกรเณ ภิยฺโย, กตฺตพฺพา ตา วิเสสเนติ –

วุตฺตตฺตา มหนฺโต+จฺจาทีสุ สมานลิงฺคาทโย ทฏฺฐพฺพา. ภิยฺโยติ กึ, เทวา ปมาณํ อิจฺจาทิ.

โส จ ฉพฺพิโธ วิเสสนปุพฺพปโท, วิเสสนุตฺตรปโท, วิเสสโนภยปโท, อุปมานุตฺตรปโท, สมฺภาวนาปุพฺพปโท, อวธารณปุพฺพปโทติ.

ตตฺถ วิเสสนปุพฺพปเท ตาว-มหนฺโต จ โส ปุริโส จาติ วาเกฺย อิมินา สุตฺเตน สมาโส. ‘‘ฏ นฺต+นฺตูนํ’’ติ นฺตสฺส ฏาเทเส ทีโฆ โหติ, มหาปุริโส, มหาปุริสา อิจฺจาทิ.

วาเกฺย ตุลฺยาธิกรณภาว ปกาสนตฺถํ จ+ต-สทฺทปโยโค. วุตฺติยนฺตุ สมาเสเนว ตปฺปกาสนโต น ตปฺปโยโค. เอว+มญฺญตฺราปิ วุตฺตตฺถาน+มปฺปโยโค. เอวํ มหาวีโร, มหามุนิ. มหนฺตญฺจ ตํ พลญฺจาติ มหาพลํ, มหพฺภยํ. สนฺโต จ โส ปุริโส จาติ สปฺปุริโส. ตถา ปุพฺพปุริโส, อปรปุริโส, ปฐมปุริโส, มชฺฌิมปุริโส, อุตฺตมปุริโส, ปรปุริโส, เสตหตฺถี, กณฺหสปฺโป, นีลุปฺปลํ, รตฺตุปฺปลํ, โลหิตจนฺทนํ. กฺวจิ น โหติ, ปุณฺโณ มนฺตานีปุตฺโต, จิตฺโต คหปติ. ปุมา จ โส โกกิโล จาติ ปุงฺโกกิโล, อุตฺตรปเท ปุมสฺส ปุํ โหติ. เอวํ ปุนฺนาโค.

ขตฺติยา จ สา กญฺญา จาติ ขตฺติยกญฺญา.