๑. ออาทโย ติตาลีส วณฺณา

อการาทโย นิคฺคหีตนฺตา เตจตฺตาลีสกฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ. ตํ ยถา อ, อา, อิ, อี, อุ, อู, เอ, ऐ, โอ, औ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ลว ส ห ฬ อํ. เตน กฺวตฺโถ ‘‘เอ โอน+ม วณฺเณ’’ติ. ติตาลีสาติ วจนํ กตฺถจิ วณฺณโลปํ ญาเปติ, เตน ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’’ติอาทิ สิทฺธํ.

อกาโร อาทิ มริยาทภูโต เยสํ เต ออาทโย. ตโย จ จตฺตาลีส เจติ ติตาลีส, อิมินา นิปาตเนน วา จตภาคโลโป. วณฺณียติ อตฺโถ เอเตหีติ วณฺณา.

เอตฺถา+ห – ‘‘กสฺมา อาจริยกจฺจายนาทีหิ วิย เอกจตฺตาลีสกฺขราน+มกฺขรสญฺญ+มกตฺวา ติตาลีสกฺขรานํ วณฺณสญฺญา กตา’’ติ. วุจฺจเต –

สา มาคธี มูลภาสา, นรา ยายา+ทิกปฺปิกา;

พฺรหฺมาโน จา-สุตาลาปา, สมฺพุทฺธา จาปิ ภาสเรติ –

วจนโต มาคธิกานํ เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ-ตฺยาทีสุปิ อเสสพฺยาปิกานํ ติตาลีสกฺขรานํว อุชุกานฺวตฺถปฺปกฺขรคุณิกา, เนว ปน ‘รุกฺขา วนํ’ตฺยาโท วิย อวยเว สมุทายโวหาโร, ‘สมุทฺโท มยา ทิฏฺโฐ’ตฺยาโท วิย จ สมุทาเย อวยวโวหาโรติ ทสฺเสตุํ ปจฺเจกํ วณฺณสญฺญา กตาติ.

‘‘สกฺกจฺจสวนํ พุทฺธสาสนสมฺปตฺตี’’ติ ‘‘สิถิลธนิตาทิ อกฺขรวิปตฺติยญฺหิ อตฺถสฺส ทุนฺนยตา โหตี’’ติ จ ยสฺมา วุตฺตํ.

ตสฺมา อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺปาเทยฺย วิจกฺขโณ;

อุปฏฺฐหํ ครุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหิ.

ตตฺถ อการาทีน+มนุกฺกโม ปเน+ส ฐานาทิกฺกมสนฺนิสฺสิโต. ตถา หิ ฐาน+กรณ+ปยตเนหิ วณฺณา ชายนฺติ. ตตฺถ ฉ ฐานานิ กณฺฐ+ตาลุ+มุทฺธ+ทนฺต+โอฏฺฐ+นาสิกาวเสน.

ตตฺถ อวณฺณ+กวคฺค+หานํ กณฺโฐ ฐานํ, อิวณฺณ+จวคฺค+ยานํ ตาลุ, ฏวคฺค+ร+ฬานํ มุทฺธา, ตวคฺค+ล+สานํ ทนฺตา, อุวณฺณ+ปวคฺคานํ โอฏฺโฐ, เอ วณฺณสฺส กณฺฐตาลู, โอ วณฺณสฺส กณฺโฐ+ฏฺฐา, วการสฺส ทนฺโต+ฏฺฐา, นิคฺคหีตสฺส นาสิกา, ง, ญฺญ, ณ, น, มานํ สกฐานํ นาสิกา จ. เอตฺถ จ –

หกาโร ปญฺจเมเหว, อนฺตฏฺฐาหิ จ สํยุโต;

โอรโส อิติ วิญฺเญยฺโย, กณฺฐโช ตทสํยุโต.

ยถา อวโงฺหติ (อวง โหติ., ตญฺหิ, ตณฺหา, ปุพฺพโนฺห, อเมฺห, คุยฺหํ, คารยฺหา, อารุโลฺห, พหฺวกฺขรนฺติ.

กรณํ –

ชิวฺหามชฺฌํ ตาลุชานํ,

ชิโวฺหปคฺคํ มุทฺธชานํ,

ชิวฺหคฺคํ ทนฺตชานํ เส-

สา สกฐานกรณา.

วณฺณานํ อุจฺจารณุสฺสาโห ปยตนํ, ตํ กึ – สํวุตาทิกรณวิเสโส, สํวุตตฺต+มการสฺส, วิวฏตฺตํ เสสสรานํ สการ+หการานญฺจ, ผุฏฺฐตฺตํ วคฺคานํ, อีสํผุฏฺฐตฺตํ ย+ร+ล+วานํ.

เอวํ ฐาน+กรณ+ปยตน+สุติ กาลภินฺเนสุ อกฺขเรสุ สรา นิสฺสยา, อิตเร นิสฺสิตา. ตตฺถ –

นิสฺสยา+โท สรา วุตฺตา, นิสฺสิตา พฺยญฺชนา ตโต;

วคฺเค+กชา พหุตฺตา+โท, ตโต ฐาน+ลหุกฺกมา.

‘‘ออาทโย’’ติ วตฺตเต ยาว ‘‘พินฺทุ นิคฺคหีต’’นฺติ. ตญฺจ โข ‘‘อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม’’ติ สตฺตมฺยนฺต+มภิสมฺพนฺธียเต, ‘‘วณฺณา’’ติ วตฺตเต –