๑. สนฺธิกณฺฑ

สญฺญาราสิ

ครุสญฺญาราสิ

วณฺโณ, สโร, สวณฺโณ, ทีโฆ, รสฺโส, พฺยญฺชโน, วคฺโค, นิคฺคหีตํ.

๑. ออาทโย ติตาลีสํ [ติตาลีส (พหูสุ)] วณฺณา [ก. ๒; รู. ๒; นี. ๑, ๒].

ออาทโย พินฺทนฺตา เตจตฺตาลีสกฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ.

อ, อา, อิ, อี, อุ, อู, เอต, เอ, โอต, โอ. ก, ข, ค, ฆ, ง, จ, ฉ, ช, ฌ, ญ, ฏ, ฐ, ฑ, ฒ, ณ, ต, ถ, ท, ธ, น, ป, ผ, พ, ภ, ม, ย, ร, ล,ว ส, ห, ฬ, อํ. อตฺถํ วณฺเณนฺติ ปกาเสนฺตีติ วณฺณา, อกฺขราติ จ วุจฺจนฺติ, นามปญฺญตฺติรูปตฺตา นกฺขรนฺติ ขยวยํ น คจฺฉนฺตีติ อกฺขรา. ‘‘นามโคตฺตํ น ชีรตี’’ติ [สํ. นิ. ๑.๗๖] หิ วุตฺตํ.

๒. ทสาโท สรา [ก. ๓; รู. ๓; นี. ๓].

เตสุ วณฺเณสุ อาทิมฺหิ ทส วณฺณา สรา นาม โหนฺติ. สยเมว ลทฺธสรูปา หุตฺวา ราชนฺติ วิโรจนฺตีติ สรา.

๓. เทฺว เทฺว สวณฺณา.

เตสุ สเรสุ เทฺว เทฺวสรา สวณฺณา นาม โหนฺติ.

อ, อา อวณฺโณ, อิ, อี อิวณฺโณ, อุ, อู อุวณฺโณ, เอต, เอ เอตวณฺโณ, โอต, โอ โอตวณฺโณ. สมาโน วณฺโณ สุติ เอเตสนฺติ สวณฺณา, สรูปาติ จ วุจฺจนฺติ, สมานํ รูปํ สุติ เอเตสนฺติ สรูปา.

๔. ปุพฺโพ รสฺโส [ก. ๔; รู. ๔; นี. ๔.๒๒].

ทฺวีสุ ทฺวีสุ สวณฺเณสุ โย โย ปุพฺโพ โหติ, โส โส รสฺโส นาม โหติ. รสฺเสน กาเลน วตฺตพฺพาติ รสฺสา, รสฺสกาโล นาม อกฺขิทลานํ อุมฺมิสนนิมฺมิสนสมกาโล.

ตตฺถ เอต, โอต อิติ เทฺว เอกปทสํโยเค ปเร กฺวจิ ลพฺภนฺติ. เอฏฺฐิ, เสฏฺโฐ, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ.

เอกปทสํโยเคติ กึ? ปทนฺตรสํโยเค ปเร รสฺสา มา โหนฺตูติ. มํ เจ ตฺวํ นิขณํ วเน, [ชา. ๒.๒๒.๕] ปุตฺโต ตฺยาหํ มหาราช [ชา. ๑.๑.๗].

กฺวจีติ กึ? เอกปทสํโยเคปิ วคฺคนฺเตสุ วา ย, ร, ล, เวสุ วา ปเรสุ รสฺสา มา โหนฺตูติ. เอนฺติ, เสนฺติ, เอยฺย, ภาเสยฺย, เมณฺโฑ, โสณฺโฑ.

๕. ปโร ทีโฆ [ก. ๕; รู. ๕; นี. ๕].

ทฺวีสุ ทฺวีสุ สวณฺเณสุ โย โย ปโร โหติ, โส โส ทีโฆ นาม โหติ. ทีเฆน กาเลน วตฺตพฺพาติ ทีฆา, ทีฆกาโล นาม รสฺเสหิ ทิคุณกาโล.

๖. กาทโย พฺยญฺชนา [ก. ๖; รู. ๘; นี. ๖].

เตสุ วณฺเณสุ กาทโย พินฺทนฺตา วณฺณา พฺยญฺชนา นาม โหนฺติ. อตฺถํ พฺยญฺชยนฺตีติ พฺยญฺชนา. เต ปน สุทฺธา อทฺธมตฺติกา, รสฺสยุตฺตา ทิยทฺธมตฺติกา, ทีฆยุตฺตา ติยทฺธมตฺติกา.

๗. ปญฺจปญฺจกา วคฺคา [ก. ๗; รู ๙; นี. ๗].

เตสุ พฺยญฺชเนสุ กาทิ-มนฺตา ปญฺจพฺยญฺชนปญฺจกา วคฺคา นาม โหนฺติ.

กาทิ ปญฺจโก กวคฺโค, จาทิ จ วคฺโค, ฏาทิ ฏวคฺโค, ตาทิ ตวคฺโค, ปาทิ ปวคฺโค. เสสา อวคฺคาติ สิทฺธํ. วณฺณุทฺเทเส เอกฏฺฐานิกานํ พฺยญฺชนานํ วคฺเค สมูเห นิยุตฺตาติ วคฺคา.

๘. พินฺทุ นิคฺคหีตํ [ก. ๘; รู. ๑๐; นี. ๘].

อนฺเต พินฺทุมตฺโต วณฺโณ นิคฺคหีตํ นาม. นิคฺคยฺห คยฺหติ อุจฺจาริยตีติ นิคฺคหีตํ.

ครุสญฺญาราสิ นิฏฺฐิโต.

พฺยญฺชนวุตฺติราสิ

ฐานํ, กรณํ, ปยตนํ [รู. ๒ (ปิฏฺเฐ); นี ๖ (ปิฏฺเฐ); ๒๓ (สุตฺตงฺเก)].

ฉ ฐานานิ – กณฺฐฏฺฐานํ, ตาลุฏฺฐานํ, มุทฺธฏฺฐานํ, ทนฺตฏฺฐานํ, โอฏฺฐฏฺฐานํ, นาสิกฏฺฐานํ. เตสุ พฺยตฺตํ วทนฺเตน ยตฺถ ‘‘อกฺข’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ กณฺฐฏฺฐานํ. ยตฺถ ‘‘อิจฺฉ’’นฺติ, ตํ ตาลุฏฺฐานํ. ยตฺถ ‘‘รฏฺฐ’’นฺติ, ตํ มุทฺธฏฺฐานํ. ยตฺถ ‘‘สตฺถ’’นฺติ, ตํ ทนฺตฏฺฐานํ. ยตฺถ ‘‘ปุปฺผ’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ โอฏฺฐฏฺฐานํ. นาสปเทโส นาสิกฏฺฐานํ.

กตฺถจิ ปน อุรฏฺฐานํ, สิรฏฺฐานํ, ชิวฺหามูลฏฺฐานนฺติปิ อาคตํ. ตตฺถ สิรฏฺฐานํ นาม มุทฺธฏฺฐานเมว. ชิวฺหามูลฏฺฐานํ ปน สพฺพวณฺณานํ สาธารณนฺติ วทนฺติ.

กรณํ จตุพฺพิธํ – ชิวฺหามูลํ, ชิโวฺหปคฺคํ, ชิวฺหคฺคํ, สกฏฺฐานนฺติ.

ปยตนํ จตุพฺพิธํ – สํวุฏํ, วิวฏํ, ผุฏฺฐํ, อีสํผุฏฺฐนฺติ. ตตฺถ กรณานํ สกสกฏฺฐาเนหิ สทฺธึ สํวรณาทิโก วิเสสากาโร สํวุฏาทิ นาม.

ตตฺถ กณฺฐปเทสานํ อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺฏเนน อุปฺปนฺนา อวณฺณ, กวคฺค, หการา กณฺฐชา นาม. ตาลุมฺหิ ชิวฺหามชฺฌสงฺฆฏฺฏเนน อุปฺปนฺนา อิวณฺณ, จวคฺค, ยการา ตาลุชา นาม. มุขพฺภนฺตรมุทฺธมฺหิ ชิโวฺหปคฺคสงฺฆฏฺฏเนน อุปฺปนฺนา ฏวคฺค, ร, ฬการา มุทฺธชา นาม. อุปริ ทนฺตปนฺติยํ ชิวฺหคฺคสงฺฆฏฺฏเนน อุปฺปนฺนา ตวคฺค, ล, สการา ทนฺตชา นาม. โอฏฺฐทฺวยสงฺฆฏฺฏเนน อุปฺปนฺนา อุวณฺณ, ปวคฺคา โอฏฺฐชา นาม. นิคฺคหีตํ นาสิกชํ นาม. ปญฺจวคฺคนฺตา ปน นาสิกฏฺฐาเนปิ สกฏฺฐาเนปิ ชายนฺติ. เอกาโร กณฺฐตาลุโช. โอกาโร กณฺโฐฏฺฐโช. วกาโร ทนฺโตฏฺฐโช. อปิจ อิวณฺณุวณฺณา กณฺเฐปิ ชายนฺติเยว. ยทา หกาโร วคฺคนฺเตหิ วา ย, ร, ล, เวหิ วา ยุตฺโต โหติ, ตทา อุรโชติ วทนฺติ. ปโญฺห, ตุณฺหิ, นฺหาโต, วิมฺหิโต, คยฺหเต, วุลฺหเต, อวฺหานํ.

กณฺฐํ สํวริตฺวา อุจฺจาริโต อกาโร สํวุโฏ นาม. สกสกฏฺฐาน, กรณานิ วิวริตฺวา อุจฺจาริตา เสสสรา จ ส, หการา จ วิวฏา นาม. ตานิเยว คาฬฺหํ ผุสาเปตฺวา อุจฺจาริตา ปญฺจวคฺคา ผุฏฺฐา นาม. โถกํ ผุสาเปตฺวา อุจฺจาริตา ย, ร, ล, วา อีสํผุฏฺฐา นาม. ตตฺถ โอฏฺฐเชสุ ตาว ปวคฺคํ วทนฺตานํ โอฏฺฐทฺวยสฺส คาฬฺหํ ผุสนํ อิจฺฉิตพฺพํ. กสฺมา? ผุฏฺฐปยตนิกตฺตา ปวคฺคสฺส. อุวณฺณํ วทนฺตานํ ปน โอฏฺฐทฺวยสฺส วิวรณํ อิจฺฉิตพฺพํ. กสฺมา? วิวฏปยตนิกตฺตา อุวณฺณสฺส. เอส นโย เสเสสุ สพฺเพสูติ.

จูฬนิรุตฺติยํ ปน สพฺเพ รสฺสสรา สํวุฏา นาม, สพฺเพทีฆสรา วิวฏา นามาติ วุตฺตํ. ตถา สทฺทสารตฺถชาลินิยํ, กตฺถจิ สกฺกฏคนฺเถ จ. อิทํ ยุตฺตตรํ. อญฺญฏฺฐานิกพฺยญฺชเนหิ ยุตฺตา สรา อตฺตโน ฐาน, กรณานิ ชหนฺตาปิ ปยตนํ น ชหนฺติ. ตสฺมา นานาวณฺณานํ สํสคฺเค ปยตนานํ สํสคฺคเภโทปิ เวทิตพฺโพติ. ตตฺถ ‘‘สุณาตุ เม’’ติ วทนฺโต ยทิ ณา-การํ ชิวฺหคฺเคน ทนฺตฏฺฐาเน กตฺวา วเทยฺย, ทนฺตโช นา-กาโร เอว ภเวยฺย. ตุ-การญฺจ ชิโวฺหปคฺเคน มุทฺธฏฺฐาเน กตฺวา วเทยฺย, มุทฺธโช ฏุ-กาโร เอว ภเวยฺย. เอวญฺจ สติ อกฺขรวิปตฺติ นาม สิยา. เอส นโย เสเสสุ มุทฺธชทนฺตเชสุ. ตสฺมา กมฺมวาจํ สาเวนฺเตหิ นาม ฐาน, กรณ, ปยตเนสุ สุฏฺฐุ กุสเลหิ ภวิตพฺพนฺติ.

สิถิลญฺจ, ธนิตญฺจ, ทีฆํ, รสฺสํ, ครุํ, ลหุํ;

นิคฺคหีตํ, วิมุตฺตญฺจ, สมฺพนฺธญฺจ, ววตฺถิตํ [นี. ๙, ๑๐, ๑๑, ๑๒, ๑๓, ๑๔, ๑๕, ๑๖-๑๙, ๒๐, ๒๑ สุตฺเตสุ ปสฺสิตพฺพํ].

มุทุนา วจีปโยเคน วตฺตพฺพา วคฺคปฐม, ตติย, ปญฺจมา สิถิลา นาม. ถทฺเธน วจีปโยเคน วตฺตพฺพา วคฺคทุติย, จตุตฺถา ธนิตา นาม. ทีฆ, รสฺสา ปุพฺเพ วุตฺตา. ทีฆา เจว สํโยคปุพฺพา จ นิคฺคหีตนฺตา จ ครุกา นาม. เสสา ลหุกา นาม. ยถา สทฺทสหิโต วาโต มุขฉิทฺเทน พหิ อนิกฺขมฺม นาสโสตาภิมุโข โหติ, ตถา มุขํ อวิวฏํ กตฺวา วตฺตพฺพํ พฺยญฺชนํ นิคฺคหีตํ นาม. เตน ยุตฺตานิ สพฺพพฺยญฺชนานิ นิคฺคหีตนฺตานิ นาม. เสสา วิมุตฺตา นาม. ปทสนฺธิวเสน วตฺตพฺพํ สมฺพนฺธํ นาม. ปทจฺเฉทํ กตฺวา วตฺตพฺพํ ววตฺถิตํ นาม.

พฺยญฺชนวุตฺติราสิ นิฏฺฐิโต.

ลหุสญฺญาราสิ

โฌ, โล, โป, โฆ, โค.

๙. ยุวณฺณา [อิยุวณฺณา (พหูสุ)] ฌลา นามสฺสนฺเต [ก. ๕๘; รู. ๒๙; นี. ๒๐๕].

อนิตฺถิลิงฺคสฺส นามสฺส อนฺเต อิวณฺณุวณฺณา กเมน ฌลสญฺญา โหนฺติ.

๑๐. ปิตฺถิยํ [ก. ๕๙; รู. ๑๘๒; นี. ๒๐๖].

อิตฺถิลิงฺเค นามสฺสนฺเต อิวณฺณุวณฺณา ปสญฺญา โหนฺติ.

๑๑. ฆา [ก. ๖๐; รู. ๑๗๗; นี. ๒๐๗].

โฆ

, อา อิติ ทฺวิปทํ. อิตฺถิลิงฺเค อากาโร ฆสญฺโญ โหติ.

๑๒. โค สฺยาลปเน [ก. ๕๗; รู. ๗๑; นี. ๒๑๔].

อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ.

ลหุสญฺญาราสิ นิฏฺฐิโต.

สงฺเกตราสิ

๑๓. วิธิ วิเสสนํ ยํ ตสฺส [จํ. ๑.๑.๖; ปา. ๑.๑.๗๒; วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺส (พหูสุ)].

สุตฺเต ยํ วิเสสนํ ทิสฺสติ, ตสฺส วิธิ ญาตพฺโพ.

‘อโต โยนํ ฏาเฏ’. นรา, นเร. โยนนฺติ วิเสสนํ. ฏาเฏติ วิธิ.

๑๔. สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส [รู. ๘ (ปิฏฺเฐ); จํ. ๑.๑.๗; ปา. ๑.๑.๖๖].

สตฺตมีนิทฺเทเส ปุพฺพวณฺณสฺเสว วิธิ ญาตพฺโพ.

‘สโร โลโป สเร’. โลกคฺโค [อป. เถร ๑.๑๒.๕๗].

๑๕. ปญฺจมิยํ ปรสฺส [จํ. ๑.๑.๘; ปา. ๑.๑.๖๗].

ปญฺจมีนิทฺเทเส ปรสฺเสว วิธิ ญาตพฺโพ.

‘อโต โยนํ ฏาเฏ’. นรา, นเร.

๑๖. อาทิสฺส [จํ. ๑.๑.๙; ปา. ๑.๑.๕๔].

ปรสฺส สิสฺสมาโน [ทิสฺสมาโน (มู)] วิธิ อาทิวณฺณสฺส ญาตพฺโพ.

‘ร สงฺขฺยาโต วา’. เตรส.

๑๗. ฉฏฺฐิยนฺตสฺส [จํ. ๑.๑.๑๐; ปา. ๑.๑.๕๒].

ฉฏฺฐีนิทฺเทเส ตทนฺตสฺส วิธิ ญาตพฺโพ.

‘ราชสฺสิ นามฺหิ’. ราชินา.

๑๘. งานุพนฺโธ [จํ. ๑.๑.๑๑; ปา. ๑.๑.๕๓].

งานุพนฺโธ อาเทโส ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส อนฺตสฺส ญาตพฺโพ.

‘โคสฺสาวง’. ควสฺสํ.

๑๙. ฏานุพนฺโธเนกวณฺโณ สพฺพสฺส [จํ. ๑.๑.๑๒; ปา. ๑.๑.๕๕; ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส (พหูสุ)].

โย จ ฏานุพนฺโธ อาเทโส, โย จ อเนกวณฺโณ อาเทโส, ตทุภยํ ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส สพฺพสฺเสว วณฺณสมุทายสฺส ญาตพฺพํ.

ฏานุพนฺเธ ตาว –

‘อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ’. เอสุ.

อเนกวณฺเณ –

‘อนิมิ นามฺหิ’. อเนน, อิมินา.

๒๐. ญกานุพนฺธา อาทฺยนฺตา [จํ. ๑.๑.๑๓; ปา. ๑.๑.๔๖].

ญานุพนฺโธ อาคโม จ กานุพนฺโธ อาคโม จ กเมน ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส อาทิมฺหิ จ อนฺเต จ ญาตพฺโพ.

ญานุพนฺเธ –

‘พฺรูโต ติสฺสิญ’. พฺรวิติ.

กานุพนฺเธ –

‘ภูสฺส วุก’. พภุว.

๒๑. มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร [จํ. ๑.๑.๑๔; ปา. ๑.๑.๔๗].

มานุพนฺโธ อาคโม สรานํ อนฺตสรมฺหา ปโร โหติ.

‘นชฺชาโย สฺวาม’. นชฺชาโย สนฺทนฺติ. ‘มํ วา รุธาทีนํ’. รุนฺธติ. ‘ชร สทานมีม วา’. ชีรติ, สีทติ.

อิมสฺมึ พฺยากรเณ อเนกสรตา นาม นที, ปุริส อิจฺจาทีสุ ลิงฺคปเทสุ เอว อตฺถิ, คมุ, ปจอิจฺจาทีสุ ธาตุปเทสุ นตฺถิ. สพฺพธาตุโย พฺยญฺชนนฺตา เอว โหนฺติ, ธาตฺวนฺตโลปกิจฺจํ นตฺถิ. ตสฺมา นชฺชาโยติ เอตฺถ อี-กาโร อนฺตสโร นาม. ตโต ‘นชฺชาโย สฺวาม’ อิติ สุตฺเตน อา-การาคโม. รุนฺธตีติ เอตฺถ ปน อุ-กาโร อนฺตสโร นาม, ตโต ‘‘มํ วา รุธาทีน’’นฺติ สุตฺเตน พินฺทาคโม. เอวํ ชีรติ, สีทติ อิจฺจาทีสุ. มฺรมฺมโปตฺถเกสุ ปน ‘‘มานุพนฺโธ ปทานมนฺตา ปโร’’ติ ปาโฐ, โส สีหฬโปตฺถเกหิ น สเมติ.

๒๒. วิปฺปฏิเสเธ [จํ. ๑.๑.๑๖; ปา. ๑.๔.๒].

สมานวิสยานํ ทฺวินฺนํ วิธีนํ อญฺญมญฺญปฏิเสธรหิเต ฐาเน เยภุยฺเยน ปโร วิธิ โอกาสํ ลภติ.

จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ธมฺมา [องฺคุตฺตรนิกาเย] -เอตฺถ จตฺตาริเมติ ปุพฺพโลเป สมฺปตฺเต ปรโลโป โอกาสํ ลภติ.

๒๓. สงฺเกโต นาวยโวนุพนฺโธ [จํ. ๑.๑.๕].

โย วณฺโณ ปโยคสฺส อวยโว น โหติ, สุตฺเตสุ สงฺเกตมตฺโต โหติ, โส อนุพนฺโธ นาม.

‘โคสฺสาว’. ควสฺสํ-เอเตน ปทรูปวิธาเน อนุพนฺโธ อุปโยคํ น คจฺฉตีติ ญาเปติ.

๒๔. วณฺณปเรน สวณฺโณปิ.

วณฺณสทฺโท ปโร เอตสฺมาติ วณฺณปโร, วณฺณปเรน รสฺสสเรน สวณฺโณปิ คยฺหติ สยญฺจ, อวณฺโณติ วุตฺเต อา-กาโรปิ คยฺหติ อ-กาโร จาติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ อิวณฺณุวณฺเณสุ.

๒๕. นฺตุวนฺตุมนฺตาวนฺตุตวนฺตุสมฺพนฺธี [นฺตุ วนฺตุมนฺตฺวาวนฺตุตวนฺตุ สมฺพนฺธี (พหูสุ)].

นฺตุอิติ วุตฺเต วนฺตุ, มนฺตุ, อาวนฺตุ, ตวนฺตูนํ สมฺพนฺธีภูโต นฺตุกาโร คยฺหติ.

‘นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม’. คุณวนฺโต, สติมนฺโต, ยาวนฺโต, ภุตฺตวนฺโต.

สงฺเกตราสิ นิฏฺฐิโต.

สนฺธิวิธาน

อถ สนฺธิวิธานํ ทีปิยเต.

โลโป, ทีโฆ, รสฺโส, วุทฺธิ, อาเทโส, อาคโม, ทฺวิภาโว, วิปลฺลาโส.

โลปราสิ

๒๖. สโร โลโป สเร [ก. ๑๒; รู. ๑๓; นี. ๓๐].

ลุปฺปตีติ โลโป. สเร ปเร สรูโป วา อสรูโป วา ปุพฺโพ สโร โลโป โหติ.

สรูเป ตาว –

อวณฺเณ-โลกคฺโค [อป. เถร ๑.๑๒.๕๗], ภวาสโว, [ธ. ส. ๑๑๐๒] อวิชฺชาสโว [ธ. ส. ๑๑๐๒], อวิชฺชานุสโย [วิภ. ๙๔๙].

อิวณฺเณ-มุนินฺโท, มุนีริโต, วรวาทีริโต, อิตฺถินฺทฺริยํ [วิภ. ๒๑๙].

อุวณฺเณ-พหูปกาโร [ชา. ๑.๒๒.๕๘๘], พหุกา อูมิ พหูมิ, สรภุยา อูมิ สรภูมิ, สรภุยา อุทกํ สรภูทกํ.

อสรูเป –

โสตินฺทฺริยํ [วิภ. ๒๑๙], กามุปาทานํ, ภเวสนา [ที. นิ. ๓.๓๐๕], ภโวโฆ [ธ. ส. ๑๑๕๖], โส ตุณฺหสฺส [ปารา. ๓๘๑], ทิฏฺฐานุสโย [วิภ. ๙๔๙], ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺเฐกฏฺฐํ, ทิฏฺโฐโฆ [ธ. ส. ๑๑๕๖], มุทินฺทฺริยํ [มหาว. ๙], ปุตฺตา มตฺถิ [ธ. ป. ๖๒], อุรสฺส ทุกฺโข [ปาจิ. ๔๐๒], อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ [ธ. ป. ๓๐๔] อิจฺจาทิ.

อิติ ปุพฺพโลปราสิ.

๒๗. ปโร กฺวจิ [ก. ๑๓; รู. ๑๕; นี. ๓๑].

ปุพฺพสรมฺหา สรูโป วา อสรูโป วา ปโร สโร กฺวจิ โลโป โหติ.

สรูเป ตาว –

ตํ กทาสฺสุ ภวิสฺสติ [ชา. ๒.๒๒.๑๔๔ อาทโย; ตํ กุทสฺสุ], กุทาสฺสุ นาม ทุมฺเมโธ, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติ [ธ. ป. ๓๗๖], ยทาสฺส สีลํ ปญฺญญฺจ [ชา. ๒.๒๒.๑๔๗๔], ตทาสฺสุ กณฺหํ ยุญฺชนฺติ [ชา. ๑.๑.๒๙] -กณฺหนฺติ มหากณฺหโคณํ, ตณฺหาสฺส วิปฺปหีนา, มาสฺสุ กุชฺฌ รเถสภ, สตฺถหารกํ วาสฺส ปริเยเสยฺย [ปารา. ๑๖๗, ๑๗๑], อาคตาตฺถ ตุเมฺห, โสตุกามาตฺถ ตุเมฺห, มายฺโย เอวรูปมกาสิ, ปปํ อวินฺทุํ [ชา. ๑.๑.๒] -ปวฑฺฒํ อาปํ ลภึสูตฺยตฺโถ, นาลํ กพฬํ ปทาตเว [ชา. ๑.๑.๒๗] -ป+อาทาตเวติ เฉโท, คณฺหิตุนฺตตฺโถ, รุปฺปตีติ รูปํ, พุชฺฌตีติ พุทฺโธ-ทีโฆ, อคฺคีว ตปฺปติ, อิตฺถีว คจฺฉติ, นทีว สนฺทติ, มาตุปฏฺฐานํ, ปิตุปฏฺฐานํ, เยเต ธมฺมา อาทิกลฺยาณา [จูฬว. ๓๙๙] อิจฺจาทิ.

อสรูเป –

อิติสฺส [ปาจิ. ๔๖๕], อิติปิ [ปารา. ๑], อสฺสมณีสิ [ปารา. ๑๓๕], อกตญฺญูสิ [ธ. ป. ๓๘๓], วนฺเทหํ, โสหํ, ยสฺสทานิ [มหาว. ๒๔๒], ฉายาว อนปายินี [ธ. ป. ๒], มาทิเสสุ กถาว กา, กินฺนุมาว สมณิโย มธุวา มญฺญติ พาโล [ธ. ป. ๖๙], จกฺขุนฺทฺริยํ [วิภ. ๒๑๙], เทฺวเม ภิกฺขเว ธมฺมา [อ. นิ. ๒.๓], ตโยเม ภิกฺขเว ธมฺมา [อ. นิ. ๓.๑๗] อิจฺจาทิ.

กฺวจีติ กึ? กตมา จานนฺท อนิจฺจสญฺญา [อ. นิ. ๑๐.๖๐].

อิติ ปรโลปราสิ.

๒๘. น เทฺว วา.

เทฺว ปุพฺพปรสรา กฺวจิ โลปา น โหนฺติ วา.

อปฺปมาโท อมตํ ปทํ [ธ. ป. ๒๑], โก อิมํ ปถวึวิเจสฺสติ [ธ. ป. ๔๔].

กฺวจิเตฺวว? โสตินฺทฺริยํ [วิภ. ๒๑๙], จกฺขุนฺทฺริยํ [วิภ. ๒๑๙],

วาติ กึ? โกมํ วสลึ ปรามสิสฺสติ.

อิโต ปฏฺฐาย ยาวสนฺธิกณฺฑาวสานา ยุตฺตฏฺฐาเนสุ สพฺพตฺถ กฺวจิสทฺโท, วาสทฺโท จ วตฺตนฺเต. ตตฺถ กฺวจิสทฺโท นานาปโยคํ ทสฺเสติ. วาสทฺโท เอกปโยคสฺส นานารูปํ ทสฺเสติ. โลปนิเสโธ.

๒๙. ปรสรสฺส.

นิคฺคหีตมฺหา ปรสรสฺส กฺวจิ โลโป โหติ วา.

ตฺวํสิ [เป. ว. ๔๗; ชา. ๒.๒๒.๗๖๔], จนฺทํว วิมลํ สุทฺธํ [ธ. ป. ๔๑๓; สุ. นิ. ๖๔๒], จกฺกํว วหโต ปทํ [ธ. ป. ๑], หลํทานิ ปกาสิตุํ [มหาว. ๘], กินฺติ วเทยฺยํ, จีวรนฺติ, ปตฺตนฺติ, ภิกฺขุนฺติ.

อิติ สรโลปราสิ.

๓๐. สํโยคาทิ โลโป.

สํโยคสฺส อาทิภูโต พฺยญฺชโน กฺวจิ โลโป โหติ วา.

ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชติ [ปารา. ๓๖] – อิธ ปุพฺพสุตฺเตน สรโลโป, เอวํส เต อาสวา ปหีนา โหนฺติ [ม. นิ. ๑.๒๔], สเจ ภุตฺโต ภเวยฺยาหํ, สาชีโว ครหิโต มม [มิ. ป. ๖.๑.๕] - อสฺส+อาชีโวติ เฉโท, ภเวยฺยาติ อตฺโถ.

ตีสุ พฺยญฺชเนสุ สรูปานํ ทฺวินฺนํ อาทิพฺยญฺชนสฺส โลโป – อคฺยาคารํ [ปาจิ. ๓๒๖], อคฺยาหิโต, วุตฺยสฺส, วิตฺยานุภูยเต, เอกสตํ ขตฺยา [ชา. ๒.๒๒.๕๙๔], รโตฺย, รตฺยา, รตฺยํ, สกฺวาหํ มาริส เทวานมินฺโท [สํ. นิ. ๑.๒๖๘], อิจฺจาทิ.

สรูปานนฺติ กึ? ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ [สุ. นิ. ๘๙๗], จตุตฺถฺยนฺตํ, ฉฏฺฐุนฺตํ, จกฺขฺวาพาธํ, วตฺเถฺวตฺถ.

อิติ พฺยญฺชนโลปราสิ.

๓๑. โลโป.

นิคฺคหีตสฺส กฺวจิ โลโป โหติ วา.

สเร ปเร ตาว –

เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน [พุ. วํ. ๒.๒๗], ปุปฺผทานํ อทาสหํ-อทาสึ+อหนฺติ เฉโท, พินฺทุโลโป, ปุน ปุพฺพสรโลโป, ตุยฺหตฺถาย มหามุนิ, ตุเยฺหเวตํ ทุกฺกฏํ [ที. นิ. ๒.๑๗๘], ตาสาหํ สนฺติเก [ปาจิ. ๗๐๙], เตสาหํ เอวํ วทามิ, ปญฺจนฺเนตํ ธมฺมานํ อธิวจนํ, ฉนฺเนตํ ธมฺมานํ อธิวจนํ, สมณ เตฺวว ปุจฺฉามิ [ชา. ๒.๒๒.๒๕๓ สมณ เตว], พฺราหฺมณ เตฺวว ปุจฺฉามิ [ชา. ๒.๒๒.๒๕๘ พฺราหฺมณ เตว] -ตฺวํ+เอวาติ เฉโท, วิทูนคฺคมิติ.

พฺยญฺชเน ปเร –

ตํ ตุยฺหมูเล ปฏิเทเสมิ.

คาถายํ –

อริยสจฺจานทสฺสนํ [ขุ. ปา. ๕.๑๑], เอตํ พุทฺธาน สาสนํ [ธ. ป. ๑๘๓], ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ [ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา].

มาคเม ปเร –

ครุโฬ อุรคามิว [ชา. ๑.๔.๑๒๔ สุปณฺโณ], ธมฺโม อรหตามิว [ที. นิ. ๒.๓๔๘], อาโลโก ปสฺสตามิว [สุ. นิ. ๗๖๙], พโก กกฺกฏกามิว [ชา. ๑.๑.๓๘], นภํ ตารกิตามิว [ชา. ๒.๒๒.๑๙๘๙ ตาราจิตามิว], ปทุมํ หตฺถคตามิว [ชา. ๒.๒๒.๒๓๓๖] -เอเตสุ มาคเม พินฺทุโลโป, พฺยญฺชเน ปุพฺพสรทีโฆ จ.

ตถา สํอุปสคฺคสฺส พินฺทุโลเป อนฺตสรทีโฆ –

สาราโค, สารตฺโต, อวิสาหาโร, สารมฺโภ, สารทฺโธ, สาเกตํ นครํ, สาธารณํ, สํ อสฺส อตฺถีติ สามี.

สมาเส ตุมนฺตมฺหิ นิจฺจํ –

กตฺตุกาโม, คนฺตุกาโม อิจฺจาทิ.