๔๔. ภาว

การกํ สาธกํ นิพฺพตฺตกนฺติ อนตฺถนฺตรํ. กโรติ กิริยํ นิพฺพตฺเตติ นิมิตฺตภาเวนาติ การกํ. กตฺตาทีนํ กิริยานิมิตฺตตฺตนฺตุ สยเมว ‘ตตฺถ กตฺตา’ติอาทินา เภเทน ปกาสยิสฺสติ. กิริยานิมิตฺตํ… นิพฺพตฺตเกสุ กตฺตาทีสุ ฉสุปิ รุฬฺหตฺตา เตเนตฺถ กตฺตาวาตฺตปฺปธาโน, กรณาทโยปฺยปฺปธานา การกพฺยปเทโส ลพฺภนฺเต… อญฺญถา การกสทฺเทน เตสํ คหณํ น สิยาติ. กิมิทํ การกนฺตฺยาห- ‘สตฺติการก’นฺติ. เอวํ จรหิ ทพฺพาทีนํ กถํ การกตฺตมิจฺจาห- ‘ตทธิกรณา’ติอาทิ. ตสฺสา สตฺติยา อาธารา นิสฺสยาติ อตฺโถ, ปุํ นปุํสเก อธิกรณสทฺโท. เตสุ ทพฺพา ทีสุ ติฏฺฐตีติ ตตฺรฏฺฐา, สตฺติ. ตสฺสา ภาโว ตตฺรฏฺฐตา, ตาย. อถ ทพฺพาทีนํ มุขฺยโต การกตฺเต สติ กิมายาตนฺตฺยาห ‘ยทิ’จฺจาทิ.

เตสนฺติ กตฺตาทิการกานํ. อญฺญมญฺญพฺยาวุตฺตรูปตฺตาติ อญฺญมญฺญโต พฺยาวุตฺตํ นิวตฺตํ รูปํ กรณาทิสภาโว เยสํ กตฺตาทิ การกานํ เต ตถา วุตฺตา, เตสํ ภาโว ตตฺตํ ตสฺมา. กรณ รูปนฺติ กรณํ รูปํ สภาโว ยสฺส อธิกรณสฺส ตํ ตถา วุตฺตํ. เอวญฺจสติโก โทโสจฺจาห ‘ตถา เจ’จฺจาทิ. เกนจิ สุกรตฺเตน สปฺปธานตฺตวจนิจฺฉายํ ‘ถาลี ปจตี’ติ ภวติ. ตเตฺรวุกฺกํสวจ นิจฺฉายํ ‘ถาลิยา ปจตี’ติ.

เอวญฺจกตฺวาติ นิปาตสมุทาโย-ยํ เหตฺวตฺโถ. ตสฺมาติ อตฺโถ. กตฺตา นิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. กตฺตุฏฺฐกิริยานิมิตฺตสฺส กตฺตุโน อุทาหรณํ ‘หสติ นจฺจตี’ติ. ตทตฺเถติ ตาย กมฺมสมวายินิยา ปจนาทิกิริยาย อตฺเถ อธิสฺสยนาทโย ปวตฺเตนฺโต กิริยาย นิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวมุปริปิ.

โอทนํ ปจติ เทวทตฺโตติ กมฺมฏฺฐกิริยาย นิมิตฺตภูตสฺส กตฺตุโน อุทาหรณํ. ภาชนสงฺขรณมธิสฺสยนํ. อาทิสทฺเทน ตณฺฑุลวปนอินฺธนาปหรณาทโย คยฺหนฺติ. ทฺวิธาปตฺติยนฺติ รุกฺขาทีนํ ทฺวิธา ปวตฺติยํ.

พฺยาปเนติ สมฺพนฺเธ. คิรธาตุโต อปฺปจฺจเย- ‘‘เอโอนม วณฺเณ’’ติ (๑๓๗) สุตฺเต ‘อวณฺเณติ โยควิภาคโต คกาเร อิการสฺส อตฺตํ โหตีติ ทสฺเสตุมาห- ‘อวณฺเณติ โยควิภาคา อตฺตํ อิสฺสา’ติ. อญฺญถาปิ ปฏิปาเทตุมาห- ‘เอสฺส วา’ติอาทิ. เอสฺสาติ ‘‘ลหุสฺสุปนฺถสฺสา’’ติ (๕-๘๗) กตเอสฺส. สกเลนาติ ‘เอโอนม วณฺเณ’’ติ สกเลน สุตฺเตน. ปุรีติ นิปาโต.

อีสกฺกโรติ พินฺทุโลโป, ทฺวิตฺตํ, สามญฺเญน วิธานโตติ ปเรสํ วิเสสวิธานสพฺภาวมาห. คณิกาลยํ คณิกานํ เคหํ. เนปถฺยมากปฺโป. ทตฺโตลทฺโธติ ปจฺจยสฺส กมฺมสาธนตฺตํ ทีเปตุํวุตฺตํ. วินาลิงฺควจเนหิ ปาฏิปทิกตฺถํ นิทฺทิสิตุํ น สกฺกาติ ภาเวติ สพฺพลิงฺคสงฺขฺยาสมฺพนฺธโยคฺคปาฏิปทิกตฺถสามญฺเญ ปจฺจยนิมิตฺตตฺเตน คหิเตปิ สามญฺเญ จริตตฺถตฺตา ลิงฺควจนํ นปฺปธานนฺติ อิฏฺฐิอาวุธนฺตี อิตฺถิ นปุํสเกภาเว, ปากาติ พหุวจเนปิ ภาเว ภวติ เอว.