โมคฺคลฺลาน |โอ๐.๐๐๐๑| วุตฺติวิวรณปญฺจิกา.

วุตฺติสเมตา.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

สทฺธมิทฺธคุณํ สาธุ นมสฺสิตฺวา ตถาคตํ,

สธมฺมสงฺฆํ ภาสิสฺสํ มาคธํ สทฺทลกฺขณํ.

อการาทโย |โอ๐.๐๐๐๕| นิคฺคหีตนฺตา เตจตฺตาลีสกฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ, อ อา อิ อี อุ อู เอ ऐ โอ औ ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อํ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘โญนม วณฺเณ‘‘. ติตาลีสาติ วจนํ กตฺถวิ วณฺณโลปํ ญาเปติ; เตน-ปฏิสงฺขาโยนิ โสติ-อาทิ สิทฺธํ.

ทสาโท |โอ๐.๐๐๐๗| สรา-.

ตตฺถาทิมฺหิ ทส วณฺณา สรา นาม โหนฺติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘สโร โลโป สเร‘‘. จฺจาทิ.

เทฺวเทฺว สวณฺณา-.

เตสุ เทฺวเทฺว สรา สวณฺณา นาม โหนฺติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘วณฺณปเรณ สวณฺโณปิ‘‘

๑. ๒.

ปุพฺโพ |โอ๐.๐๐๐๘| รสฺโส-.

เตสุ ทฺวีสุ โย โย ปุพฺโพ โส โส รสฺสสญฺโญ โหติ; เตสุ เอ โอ สํโยคโต ปุพฺพาว ทิสฺสนฺติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘รสฺโส เว‘‘.จฺจาทิ.

ปโร ทีโฆ-.

เตเสฺวว ทฺวีสุ โย โย ปโร โส โส ทีฆสญฺโญ โหติ; เตน กฺวตฺโถ’โยโลปนิสุ ทีโฆ‘‘.จฺจาทิ.

กาทโย |โอ๐.๐๐๐๙| พฺยชนา-.

กการาทโย วณฺณา นิคฺคหีตปริยนฺตา พฺยชนสญฺญา โหนฺติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘พฺยชเน ทีฆรสฺสา‘‘.จฺจาทิ.

ปญฺจ ปญฺจกา วคฺคา-.

กาทโย ปญฺจกา ปญฺจ วคฺคา นาม โหนฺตี; เตน กฺวตฺโถ ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต‘‘. จฺจาทิ.

พินฺทุ นิคฺคหีตํ-.

ยฺวายํ วณฺเณ พินฺทุมตฺโต โส นิคฺคหีตสญฺโญ โหติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘นิคฺคหีตมิ‘‘. จฺจาทิ; ครุสญฺญา กรณํ อนฺวตฺถสญฺญตฺถํ.

อิยุวณฺณา ชฺฌลา นามสฺสนฺเต-.

นามํ ปาฏิปทิกํ ตสฺส อนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถากฺกมํ; เตน กฺวตฺโถ‘‘ฌลา เว‘‘. จฺจาทิ.

ปิตฺถิยํ-. |โอ๐.๐๐๑๐|

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺสนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุ วณฺณา ปสญฺญา โหนฺติ; เตน กฺวตฺถา ‘‘เย ปสฺสิวณฺณสฺส‘‘. อิจฺจาทิ.

ฆา-. |โอ๐.๐๐๑๑|

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺสนฺเต วตฺตมาโน อากาโร ฆสเญญฺญา โหติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘ฆพฺรหฺมาทิเต‘‘.จฺจาทิ.

โคสฺยาลปเน-.

อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘เค เว‘‘.จฺจาทิ.

สญฺญาธิกาโร.

วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺส-.

ยํ วิเสสนํ ตทนฺตสฺส วิธิ ญาตพฺโพ; ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ‘‘. นรา นเร.

สตฺตมิยํ |โอ๐.๐๐๑๒| ปุพฺพสฺส-.

สตฺตมีนิทฺเทเส ปุพฺพสฺเสว การิยํ ญตพฺพํ; ‘‘สโร โลโป สเร‘‘. เวฬคฺคํ; ตมหนฺตีธ กสฺมา น โหติ; สเรโตปสิเลสิกาธาโร ตตฺเถตาว วุจฺจเต ปุพฺพสฺเสว โหติ น ปรสฺสาติ.

ปญฺจมิยํ |โอ๐.๐๐๑๓| ปรสฺส-.

ปญฺจมีนิทฺเทเส ปรสฺส การิยํ ญตพฺพํ; ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ‘‘. นรา นเร; อิธ น โหติ ชนฺตุโย อนนฺตา; อิธ กสฺมา น โหติ; โอสโธฺย อนนฺตเร กตตฺถตาย น วฺยว หิตสฺส การิยํ.

อาทิสฺส-. |โอ๐.๐๐๑๔|

ปรสฺส สิสฺสมานํ การิยมาทิวณฺณสฺส ญาตพฺพํ; ‘‘ร สงฺขฺยาโต วา‘‘. ราชินา.

ฉฏฺฐิยนฺตสฺส-.

ฉฏฺฐินิทฺทิฏฺฐสฺส ยํ การิยํ ตทนฺตสฺส วณฺณสฺส วิญฺเญยฺยํ ‘‘ราชสฺสิ นามฺหิ‘‘. ราชินา.

งนุพนฺโธ-.

งกาโร’นุพนฺโธ ยสฺส โส’นฺตสฺส โหติ; ‘‘โคสฺสาวงิ‘‘. ควาสฺสํ.

ฏนุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส-.

ฏกาโร’นุพนฺโธ ยสฺส โส’เนกกฺขโร จาเทโส สพฺพสฺส โหติ; ‘‘อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ‘‘. เอสุ ‘‘นามฺหนิมิ‘‘. อเนน.

ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา-. |โอ๐.๐๐๑๕|

ฉฏฺฐินิทฺทิฏฺฐสฺส ญานุพนฺธกานุพนฺธา อาทฺยนฺตา โหนฺติ; ‘‘พฺรุโต ติสฺสีญ‘‘. พฺรวีติ, ‘‘ภุสฺส วุก‘‘. พภุว.

มนุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร-.

มกาโร’นุพนฺโธ ยสฺส โส สรานมนฺตา สรา ปโร โหตี; ‘‘มญฺจ รุธาทีนํ‘‘. รุนฺธติ.

วิปฺปฏิเสเธ-. |โอ๐.๐๐๑๖|

ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปุริสานํ สหปฺปตฺติยํ ปโร; โส จ คจฺฉติ ตฺวญฺจ คจฺฉสิ, ตุเมฺห คจฺฉถ; โส จ คจฺฉติ ตฺวญฺจ คจฺฉสิ อหญฺจ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม.

สงฺเกโต’นวยโว’นุพนฺโธ-. |โอ๐.๐๐๑๗|

โย’นวยวภุโต สงฺเกโต โส’นุพนฺโธติ ญตพฺโพ;ลตุปิตาทีนมาสิมฺหิ. กตฺตา, สงฺเกตคฺคหณํ กึ? ปกตียาทิสมุทายสฺสานุพนฺธตา มา โหตุติ; อนวยโว หิ สมุทาโย สมุทายรูปตฺตาเยว; อนวยวคฺคหณํ กึ?’อเตน’. ชเนน; อิมินาว โลปสฺสาวคตตฺตา นานุพนฺธโลปาย วจนมารทฺธํ.

วณฺณปเรน |โอ๐.๐๐๑๘| สวณฺโณ’ปิ-.

วณฺณสทฺโท ปโร ยสฺมา เตน สวณฺโณ’ปิ คยฺหติ สํว รูปํ; ยุวณฺณานมฺโญ ลุตฺตา‘‘. วาเตริตํ, สโมนา.

นฺตุ |โอ๐.๐๐๑๙| วนฺตุมนตฺวาวนฺตุตวนฺตุสมฺพนฺธิ-.

วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธิเยว นฺตุ คยฺหติ, ‘‘นฺตนฺตุนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม‘‘. คุณวนฺโต; วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีติ กึ; ชนฺตุ ตนฺตุ.

ปริภาสาโย.

สโร โลโป สเร-.

สเร สโร โลปนีโย โหติ; ตตฺริเม, สทฺธินฺทฺริยํ, โน เหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ปุตฺตา มตฺถิ, อสนฺเตตฺถ.

ปโร |โอ๐.๐๐๒๐| กฺวจิ โลปนีโย โหติ; โส’ปิ, สาว, ยโตทกํ, ตโตว; กฺววีติ กึ? สทฺธินฺทุยํ อยมธิกาโร อาปริจฺเฉทาวสานา เตน นาติปฺปสงฺโค.

นเทฺววา-. |โอ๐.๐๐๒๑|

ปุพฺพปรสรา เทฺว’ปิ วา กฺวจิ น ลุปฺยนฺเต; ลตา อิว ลเตว ลตาว.

ยุวณฺณนมฺโญ ลุตฺตา-.

ลุตฺตา สรา ปเรสํ อิวณฺณุวณฺณานํ โญ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ; ตสฺเสทํ, วาเตริตํ, โนเปติ, วาโมรุ, อเตว’ญฺเญ, โวทกํ; กถํ ปจฺโจรสฺมนฺติ; โยควิภคา, วาเตฺวว ตสฺสิทํ; ลุตฺเตติ กึ? ลตา อิว.

ยวา |โอ๐.๐๐๒๒| สเร-.

สเร ปเร อิวณฺณุวณฺณานํ ยการวการา โหนฺติว ยถากฺกมํ; วฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, ภวาปนลานีลํ; วาตฺเถว-อิติสฺส; กฺวจีเตฺวว-ยานีธ, สูปฏฺฐิตํ.

โญนํ-.

โญนํ ยวา โหนฺติ วา สเร ยถากฺกมํ; ตฺยชฺช เต’ชฺช สฺวาหํ โส’หํ,กฺวจิเตฺวว-ปุตฺตามตฺถิ อสนฺเตตฺถ.

โคสฺสาวงิ-.

สเร โคสฺส อวงิ โหติ; ควาสฺสํ; ยถริว ตถริเวตินิปาตาว; ภุสามิเวติ อิวสทฺโท เอวตฺโถ.

พฺยญฺชเน |โอ๐.๐๐๒๓| ทีฆรสฺสา-.

รสฺสทีฆานํ กฺวจิ ทีฆรสฺสา โหนฺติ พฺยญฺชเน; ตตฺรายํ, มุนีวเร, สมฺมเทว, มาลหารี.

สรมฺหา เทฺว-

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส กฺวจิ เทฺว รูปา โหนฺติ; ปคฺคโห; สรมฺหาติ-กึ? ตํขณํ.

จตุตฺถทุติเยเสฺวยํ ตติยปฐามา-.

จตุตฺถทุติเยสุ ปเรเสฺวสํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา โหนฺติ ปจฺจาสตฺตฺย; มหทฺธโน, ยส ตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต; เอสฺวิติ-กึ? เถโร; เอสนฺติกึ?ปตฺโถ.

วิติสฺเสเว |โอ๐.๐๐๒๔| วา-.

เอวสทฺเท ปเร อิติสฺส โว โหติ วา; อิตฺเถว อิจฺเจว; เอเวติ-กึ,อิจฺจาห.

โญนม วณฺเณ-.

โญนํ วณฺเณ กฺวจิ อ โหติ วา; ทิสฺวา ยาจกมาคเต, อกรมฺภสเต,เอสอตฺโถ, เอสธมฺโม, มคฺโค อคฺคมกฺขายติ, สฺวายตนํ, หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ; วาเตฺวว-ยาจเก อาคเต, เอโส ธมฺโม; วณฺเณติ กึ?โส.

นิคฺคหีตํ-. |โอ๐.๐๐๒๕|

นิคฺคภีตมาคโม โหติ วา กฺวจิ; จกฺขุํ อุทปาทิ จกฺขุ อุทปาทิ, ปุริมํชาติ ปุริมชาติ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. อวํ สิโรติ-อาทิสุ นิจฺจํ ววตฺถีตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส; สามตฺถี เยนาคโมว ส จ รสฺสสรสฺเสว โหติ ตสฺส รสฺสานุคตตฺตา.

โลโป-.

นิคฺคหีตสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ; กฺยาหํ กีมหํ, สา รตฺโต สํรตฺโต; สลฺเลโข-คตฺตุกาโม-คนฺตุมโนติอาทิสุ นิจฺจํ.

ปรสรสฺส-

นิคฺคหีตมฺหา ปรสฺส สรสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ; ตฺวํสิ ตฺวมสิ.

วคฺเค |โอ๐.๐๐๒๖| วคฺคนฺโต-

นิคฺคหีตสฺส โข วคฺเค วคฺคนฺโต วา โหติ ปจฺจา สตฺยา; ตงฺกโรติ ตํ กโรติ, ตญฺจรติ ตํ จรติ, ตณฺฐานํ ตํ ฐานํ, ตนฺธนํ ตํ ธนํ, ตมฺปาติ ตํ ปาติ; นิจฺจํ ปท มชฺเฌ, คนฺตฺวา; กฺวจญฺญตฺราปิ, สนฺติฏฺฐติ.

เยวหิสุญฺโญ-.

ยเอวหิสทฺเทสุ นิคฺคหีตสฺส วา โญ โหติ; ยยญฺญเทว, ตญฺเญว, ตญฺภิ; วาเตฺวว-ยํยเทว.

เย สํสฺส-

สํสทฺทสฺส ยํ นิคฺคหีตํ ตสฺส วา โญ โหติ ยกาเร; สญฺญโม สํยโม.

มยทา สเร-.

นิคฺคหีตสฺส มยทา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ; ตมหํ, ตยิทํ, ตทลํ; วาเตฺวว-ตํ อหํ.

วนตรคา |โอ๐.๐๐๒๗| จาคมา-.

เอเต มยทา จาคมา โหนฺติ สเร วา กฺวจิ; ติวงฺคีกํ, อิโต นายติ, จินิตฺวา, ตสฺมาติห, นิโรชํ, ปุถเคว, อิธมาหุ, ยถยิทํ, อตฺตทตฺถํ; วาเตฺวว-อตฺตตฺถํ; อติปฺปโค โข ตาวาติ-ปฐมนฺโต ปคสทฺโทว.

ฉา โฬ-.

ฉสทฺทา ปรสฺส สรสฺส ฬกาโร อาคโม โหติ วา; ฉฬหํ, ฉฬายตนํ; วาเตฺวว-ฉ อภิญฺญา.

ตทมินาทีนิ- |โอ๐.๐๐๒๘|

ตทมินาทีนิ สาธูนิ ภวนฺติ? ตํ อิมินา ตทมินา, สกึ อาคามี สกทาคามี, เอกํ อิธ อหํ เอกมิทาหํ, สํวิธาย อวหาโร สํวิทาวหาโร, วาริโน วาหโก วลาหโก, ชีวนสฺส มูโต ชีมูโต, ฉวสฺส สยนํ สุสานํ, อุทฺธํ ขมสฺส อุทุกฺขลํ, ปิสิ ตาโส ปิสาโจ, มหิยํ รวตีติ มยูโร; เอวมญฺเญปิ ปโยค โต’นุคนฺตพฺพา; ปเรสํ ปิโสทราทิเวทํ ทฏฺฐพฺพํ.

ตวคฺควรณานํ |โอ๐.๐๐๒๙| เย จวคฺคพยญา-.

ตวคฺควรณานํ จวคฺคพยญา โหนฺติ ยถากฺกมํ ยกาเร; อปูจฺจณฺฑกายํ, ตจฺฉํ, ยชฺเชวํ, อชฺฌตฺตํ, ถญญฺญํ, ทิพฺพํ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ; กฺวจีเตฺวว-รตฺยา.

วคฺคลเสหิ |โอ๐.๐๐๓๐| เต-

วคฺคลเสหิ ปรสฺส ยการสฺส กฺวจิ เต วคฺคลสา โหนฺติ; สกฺกเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, กุปฺปเต, ผลฺลเต, อสฺสเต, กฺวจี เตฺวจ-กฺยาหํ.

หสฺส วิปลฺลาโส-

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ ยกาเร; คุยฺหํ.

เว วา-.

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ วา วกาเร; พวฺหาพาโธ พหฺวา พาโธ.

ตถนรานํ |โอ๐.๐๐๓๑| ฏฐณลา-.

ตถนรานํ ฏฐณลา โหนฺตี วา; ทุกฺกฏํ, อฏฺฐกถา, คหณํ, ปลิโฆ, ปลายติ, วาเตฺวจ-ทุกฺกตํ; กฺวจีเตฺวว-สุคโต.

สํโยคาทิโลโป-

สํโยคสฺส โย อาทิภุโต’วยโว ตสฺส วา กฺวจี โลโป โหติ; ปุปฺผํสา, ชายเต’คินิ.

วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ เทฺว-

วีจฺฉายมาภิกฺขญฺเญ จ ยํ วตฺตเต ตสฺส เทฺว รูปานิ โหนฺติ, กฺริยาย คุเณน ทพฺเพน วา ภินฺเน อตฺเถ วฺยาปิตุ มิจฺฉา วีจฺฉา; รุกฺขํรุกฺขํ สิญฺจติ, คาโมคาโม รมณีโย, คาเม คาเม ปานียํ, เคเห เคเห อิสฺสโร, รสํ รสํ ภกฺขยตี, กิริยํ กิริยมารหเต.

อตฺถิเยวานุปุพฺพิเย’ปิ |โอ๐.๐๐๓๒| วีจฺฉา, มูเล ถูลา, อคฺเค อคฺเค สุขุมา; ยทิ หิ เอตฺถ มูลคฺคเภโท น สิยา อานุปุพฺพิยมฺปิ น ภเวยฺย, (เชฏฺฐํ เชฏฺฐมนุปฺปเวสย) มาสกํ มาสกํ อิมมฺหา กหาปณา ภวนฺตานํ ทฺวินฺนํ เทหีติ- มาสกํ มาสกมิจฺเจตสฺมา วีจฺฉาวคมฺยเต สทฺทนฺตรโต ปน อิมมฺหา กหาปณาติ อวธารณํ; ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺตีติ วีจฺฉาว; อิเม อุโภ อฑฺฒา กตรา กตรา เอสํ ทฺวินฺนมฑฺฒตา, สพฺเพ อิเม อฑฺฒา กตมา กตมา อิเมสํ อฑฺฒตา, อิหาปิ วีจฺฉาว; อาภิกฺขญฺญํ-โปโนปุญฺญํ, ปจติ ปจติ ปปจติ ปปจติ, ลุนาหิ ลุนาหิเตฺววายํ ลุนาติ, ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ, ปฏปฏา กโรติ, ปฏปฏายติ.

สฺยาทิโลโป |โอ๐.๐๐๓๕| ปุพฺพสฺเสกสฺส-.

วีจฺฉาเมกสฺส ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป โหติ, เอเกกสฺส, กถํ มตฺถกมตฺถเกนาติ? สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺสาติ โยควิภาคา; น จาติปฺปงฺโค โยควิภาคา อิฏฺฐปฺปสิทฺธีติ.

สพฺพาทีนํ วีติหาเร-.

สพฺพาทีนํ วีติหาเร เทฺว ภวนฺติ ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป จ; อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, อิตรีตรสฺส โภชกา.

ยาว โพธํ สมฺภเม-.

ตุริเตนาปายเหตุปทสฺสนํ สมฺภโม, ตสฺมึ สติ วตฺตุ ยาวนฺเตห สทฺเทหิ โส’ตฺโถ วิญฺญายเต ตาวนฺโต สทฺทา ปยุชฺชนฺเต; สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ.

พหุลํ-.

อยมธิกาโร อาสตฺถปริสมตฺติยา เตน นาติปฺปสงฺโค อิฏฺฐสิทฺธิ จ.

อิติ โมคฺคลฺลานวฺยากรเณ วุตฺตียํ ปฐโม กณฺโฑ.

เทฺวเทฺวกาเนเกสุ |โอ๐.๐๐๓๖| นามสฺมา สิโยอํโยนาภิสนํ สฺมาหิสนํสฺมึสุ-.

เอเตสํ เทฺว เทฺว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา; มุนิ มุนโย, มุนึ มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมึ มุนีสุ, เอวํ กุมารี กุมาริโย, กญฺญา กญฺญาโยติ; เอตานิ สตฺต ทุกานิ สตฺตวิภตฺติโย; วิภาโค วิภตฺตีติ กตฺวา-เอตฺถ สิอมิตีการา การา ‘‘กิมํสิสู‘‘ติ. สํเกตตฺถา.

กมฺเม |โอ๐.๐๐๓๗| ทุติยา-.

กรียติ กตฺตุกฺริยายาภีสมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ, ตสฺมึ ทุติยา วิภตฺติ โหติ; กฏํ กโรติ, โอทนํ ปวติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ, โอทโน ปจฺจตีติ-โอทนสทฺทโต กมฺมตา นปฺปตียเต, กึ จรหิ? อาขฺยาตโต; กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียนฺติ- อตฺเถว คุณ ยุตฺตสฺส กมฺมตา; อิจฺฉิเต’ปิ กมฺมตฺตาว ทุติยา สิทฺธ; คาวุํ ปโย โทหติ, โคมนฺตํ คาวํ ยาวติ, ควมวรุนฺธติ วชํ, มาณวกํ มคฺคํ ปุจฺฉติ, โคมนฺตํ คาวํ ภิกฺขเต, รุกฺขมว จินาติ ผลานิ, สิสฺสํ ธมฺมํ พฺรูเต, สิสฺสํ ธมฺมมนุสาสติ.

เอวมนิจฉิเต’ปิ; |โอ๐.๐๐๓๘| อหึ ลงฺฆยติ, วีสํ ภกฺเขติ; ยนฺเน วิจฺฉิตํ นาปิ อนิจฺฉิตํ ตตฺถาปิ ทุตียา สิทฺธา; คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูลมุปสปฺปติ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, คามมธิติฏฺฐติ, รุกฺข มชฺฌาสเตติ-อธิสีฐาสานํ ปโยเค’ธิกรเณ กมฺมวจนิจฺฉา.

วตฺติจฺฉาโต |โอ๐.๐๐๓๙| หิ การกานิ โหนฺติ; ตํ ยถา- วลาหกา วิชฺโชตเต, วลาหกสฺส วิชฺโชตเต, วลาหโก วิชฺโชตเต, วลาหเก วิชฺโชตเต, วลาหเกน วิชฺโชตเตติ.

เอวมภินวิสสฺส วา, ธมฺมมภินิวิสเต ธมฺเม วา, ตถา อุปนฺวชฺฌาวสสฺสาโภชนนวุตฺติจนสฺส; คามมุปวสติ, คาม มนุวสติ, ปพฺพตมธิวสติ, ฆรมาวสติ; อโภชนนิวุตฺติวจ นสฺสาติ-กึ? คาเม อุปวสติ-โภชนนิวุตฺตึ กโรตีติ อตฺโถ. ตปฺปานาจาเร’ปิ |โอ๐.๐๐๔๐| กมฺมตฺตาว ทุติยา สิทฺธา, นทิมฺปิวติ, คามํ จรติ; เอวํ สเจ มํ นาลปิสฺสตีติ-อาทิสุปิ.

วิหิตาว ปฏิโยเค ทุติยา, ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคาติ-ตํ ปฏิ โพชฺฌงฺคา ภาสนฺตูติ อตฺโถ; ยทา ตุ ธาตุนา ยุตฺโต ปติ ตทา เตนาโยคา สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี จ ตสฺส นปฺปฏิ ภาตีติ? อกฺเข ทิพฺพติ, อกฺเขหิ ทิพฺพติ, อกฺเขสุ ทิพฺพตีติกมฺมกรณาธิกรณวจนิจฺฉา.

กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค-. |โอ๐.๐๐๔๑|

กฺริยาคุณทพฺเพหิ สากลฺเลน กาลทฺธานํ สมฺพนฺโธ อจฺจนฺตสํโยเค, ตสฺมึ วิญฺญายมาเน กาลสทฺเทหิ อทฺธ สทฺเทหิ |โอ๐.๐๐๔๒| จ ทุติยา โหติ; มาสมธีเต, มาสํ กลฺยาณิ. มาสํ คุฬธานา, โกสมธีเต, โกสํ กุฏิลา นที, โกสํ ปพฺพโต; อจฺจนฺตสํเยเคติ กึ? มาสสฺส ทฺวีหมธีเต; โกสสฺเสก เทเส ปพฺพโต; ปุพฺพนฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาติ; เอวมาทิสุ กาลวาจีหิ อจฺจนฺตสํเยคตฺตาว ทุติยา สิทฺธา, วิภตฺติวิปลฺลาเสน วา พหุลํ วิธานา-

ผลปฺปตฺติยํ กฺริยาปริสมตฺตฺยปวคฺโค ตสฺมึ วิญฺญาย มาเน กาลทฺธานํ กฺริยายาจฺจนฺตสํโยเค ตติยาภิมตา สาปิ กรณตฺตาว สิทฺธา; มาเสนานุวาโก’ธีโต, โกเสนานุวา โก’ธีโตติ; อนปวคฺเคตุ อสาธกตมตฺตา กรณตฺตาภเว ทุติยาว มาสมธีโต’นุวาโก, น จาเนน คหิโตติ.

การกมชฺเฌ เย กาลทฺธานวาจิโน ตโต สตฺตมีปปญฺจมิโย อภิมตา; อชฺช ภุตฺวา เทวทตฺโต ทฺวีเห ภุญฺชิสฺสติ ทฺวีหา ภุญฺชิสฺสติ, อตฺรฏฺโฐ’ยมิสฺสาโส โกเส ลกฺขํ วิชฺฌติ, โกสา ลกฺขํ วิชฺฌตีติ-ตาปีห สกสกการกวจนิจฺฉาเยว สิทฺธา.

คติโพธาหารสทฺทตฺถกมฺมกหชฺชาทีนํ |โอ๐.๐๐๔๓| ปโยชฺเช-.

คมนตฺถานํ โพธตฺถานํ อาหารตฺถานํ สทฺทตฺถานมกมฺมกานํ ภชฺชาทีนญฺจ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ, สามตฺถิยา จ ปโยชกวฺยาปาเรน กมฺมตาวสฺส โหตีติ ปตียเต; คม ยติ มาณวกํ คามํ, ยาปยติ มาณวกํ คามํ, โพธยติ มาณวกํ ธมฺมํ, เวทยติ มาณวกํ ธมฺมํ, โภชยติ มาณวกโมทนํ, อาสยติ มาณวกโมทนํ, อชฺฌาปยติ มาณวกํ เวทํ ปาฐยติ |โอ๐.๐๐๔๔| มาณวกํ เวทํ, อาสยติ เทวทตฺตํ, สายยติ เทว ทตฺตํ, อญฺญํ ภชฺชาเปติ, อญฺญํ โกฏฺฏาเปติ, อญญฺญํ สนฺถราเปติ. เอเตสเมวาติ กึ?ปาจยติ โอทนํ เทวทตฺเตน ยญญฺญทตฺโต; ปเย ปฺโปติ กึ?คจฺฉติ เทวทตฺโต, ยทา จรหิคมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญ ทตฺโต, ตมปโร ปโยชยติ ตทา คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺเตเนติ - ภวิตพฺพํ คมยติสฺสาคมนตฺถตฺตา.

หราทีนํ |โอ๐.๐๐๔๕| วา-.

หราทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ วา; หาเรติ หารํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, กาเรติ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, ทสฺสยเต ชนํ ราชา ชเนเนติ วา, อภิวาทยเต คุรุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา.

น |โอ๐.๐๐๔๖| ขาทาทีนํ-.

ขาทาทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น โหติ; ขาทยติ เทวทตฺเตน, อาทยติ เทวทตฺเตน, อวฺหาปยติ เทวทตฺเตน, สทฺทายติ เทวทตฺเตน, กนฺทยติ เทวทตฺเตน, นายยติ เทวทตฺเตน.

วหิสฺสานิยนฺตุเก-.()

วาหยติ ภารํ เทวทตฺเตน; อนิยนฺตุเกติ-กึ?วาหยติ คารํ พลิวทฺเท.

ภกฺขิสฺสาหึสายํ-.()

ภกฺขยติ โมทเก เทวทตฺเตน; อหึสายนฺติ กึ? ภกฺขยติ พลิวทฺเท สสฺสํ.

ธฺยาทีหิ |โอ๐.๐๐๔๗| ยุตฺตา-.

ธิอาทีหิ ยุตฺตโต ทุติยา โหติ? ธิรตฺถุมํ ปูติกายํ, อนฺตรา จ ราชคหํ, อนฺตรา จ นาฬนฺทํ, สมาธานมนฺตเรน, มุจลินฺทมภิโต สรมิจฺจาทิ-ฉฏฺฐิยาปวาโท ยํ.

ลกฺขณิตฺถมฺภุตวีจฺฉาสฺวภินา-.

ลกฺขณาทิสฺวตฺเถสฺวหินา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ; รุกฺข มภิวิชฺเชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรมภิ, รุกฺขํ รุกฺขมภิติฏฺฐติ.