๕. ปกิณฺณก-ปริจฺเฉโท

นามํ อาโรปนํ โปตฺถกํ คนฺถการสฺส จ. เลขํเลขาปนญฺเจว, วทามิ ตทนนฺตรนฺติ. ตตฺถ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ ปิฏก, นิกายงฺค, วคฺค, นิปาตาทิกํ นามํ, เกนาโรปิตํ, กตฺถ อาโรปิตํ, กทา อาโรปิตํ, กิมตฺถํ อาโรปิตนฺติ? ตตฺรายํ ปิวิสชฺชนาเกน อาโรปิตนฺติ ปญฺจสตขีณาสเวหิ อาโรปิตํ. เตหิ สพฺพพุทฺธวจนํ สงฺคายนฺติ, อิทํ ปิฏกํ, อยํ นิกาโย, อิทํ องฺคํ, อยํ วคฺโค, อยํ นิปาโตติ. เอวมาทิกํ นามํ อาโรเปนฺติ. กตฺถ อาโรปิตนฺติ? ราชคเห เวภารปพฺพตสฺส ปาเท ธมฺมมณฺฑปฺเป อาโรปิตํ. กทา อาโรปิตนฺติ? ภควโต ปรินิพฺพุเต ปฐมสงฺคายนกาเล อาโรปิตํ. กิมตฺถํ อาโรปิตนฺติ? ธมฺมกฺขนฺธานํ โวหารสุขตฺถาย สุขธารณตฺถาย จ อาโรปิตํ. สงฺคีติกาเล ปญฺจสตา ขีณาสวา เตสญฺจ ธมฺมกฺขนฺธานํ นาม วคฺคนิปาตโต. อิมสฺส ธมฺมกฺขนฺธสฺส อยํ นาโม โหตุ, อิมสฺส จ ปกรณสฺส อยํ นาโมติ, อพฺรวุํ สพฺพํ นามาทิกํ กิจฺจํ อกํสุ. เต ขีณาสวา, ยทิ นามาทิกํ กิจฺจํ อกตํ น สุปากตํ ตสฺมา โวหารสุขตฺถายนามาทิกํ กิจฺจํ กตํ อนาคเต ปนตฺถาย นามาทิกํ ปวตฺติตํ อสญฺชาตนาโม น สุฏฺฐุ ปากโต สพฺพโส ภเวติ. ธมฺมกฺขนฺธานํ นาม ทีปนา นิฏฺฐิตา.

จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ เกน โปตฺถเก อาโรปิตานิ, กทา อาโรปิตานิ, กิมตฺถํ อาโรปิตานีติ. ตตฺรายํ วิสชฺชนา เกนาโรปิตานิติ? ขีณาสวมหานาเคหิ อาโรปิตานิ. กตฺถ อาโรปิตานีติ? ลงฺกาทีเป อาโรปิตานิ. กทา อาโรปิตานีติ? สทฺธาติสฺสสฺสราชิโน ปุตฺตสฺส วฏฺฏคามนิ ราชสฺส กาเล อาโรปิตานิ. กิมตฺถํ อาโรปิตานีติ? ธมฺมกฺขนฺธานํ อวิธํสนตฺถาย สทฺธมฺมฏฺฐิติยา จ อาโรปิตานิ.

ธรมาโน หิ ภควา, อมฺหากํ สุคโตธีโร;

นิกาเย ปญฺจเทเสติ, ยาว นิพฺพานคมนา.

สพฺเพปิ เต ภิกฺขุ อาทิ, มนสา วจสาหาโร;

สพฺเพ จ วาจุคฺคตา โหนฺติ, มหาปญฺญาสติวรา.

นิพฺพูเต โลกนาถมฺหิ, ตโต วสฺสสตํ ภเว;

อริยานริยา จาปิ จ, สพฺเพ วาจุคฺคตา ธุวํ.

ตโต ปรํ อฏฺฐรสํ, ทฺวิสตํวสฺส คณนํ;

สพฺเพ ปุถุชฺชนา เจว, อริยา จ สพฺเพปิเต.

มนสาวจสาเยว, วาจุคฺคตาว สพฺพทา;

ทุฏฺฐคามณิรญฺโญ จ, กาเล วาจุคฺคตา ธุวํ.

อริยานริยาปิ จ, นิกาเย ธารณาสทา;

ตโต ปรมฺหิ ราชา จ, ตโต จุโต จ ตุสิเต.

อุปฺปชฺชิ เทว โลเก โส, เทเวหิ ปริวาริโต;

สทฺธา ติสฺโสติ นาเมน, ตสฺส กนิฏฺฐโก หิโต.

ตโต ลทฺธรฏฺโฐ โหติ, พุทฺธสาสนปาลโก.

ตทา กาเล ภิกฺขู อาสุํ, สพฺเพ วาจุคฺคตา สทา;

นิกาเย ปญฺจเวเธว, ยาว รญฺโญ จ ธารณา;

ตโต จุโต โส ราชา จ, ตุสฺสีเต อุปปชฺชติ;

เทวโลเกฏฺฐิโต สนฺโต, ตทา วาจุคฺคตา ตโต.

ตสฺส ปุตฺตาปิ อเหสุํ, อเนกา วรชฺชํ คตา;

อนุกฺกเมน จุตเต, เทวโลกํ คตา ธุวํ;

ตทาปิเต สพฺเพ ภิกฺขู, วาจุคฺคตาว สพฺพทา;

นิกาเย ปญฺจวิเธว, ธารณาวสติมตา.

ตโต ปรํ โปตฺถเกสุ, นิกายา ปญฺจ ปิฏฺฐิตา;

ตทา อฏฺฐกถา ฏีกา, สพฺเพ คนฺถา โปตฺถเก คตา;

สพฺเพ โปตฺเถสุ เย คนฺถา, ปาฬิ อฏฺฐกถา ฏีกา;

สํฏฺฐิตาสํ ฐิตา โหนฺติ, สพฺเพปิ โน น สนฺติเต.

ตทา เต โปตฺถเกเยว, นิกายา ปิฐิตา ขิลา;

ตทา อฏฺฐกถาทีนิ, ภวนฺตีติ วทนฺติ จ.

ปริหาโร ปณฺฑิเตหิ วตฺตพฺโพว;

ลงฺกาทีปสฺส รญฺโญว, สทฺธา ติสฺสสฺส ราชิโน.

ปุตฺตโก ลงฺกาทีปสฺส, อิสฺสโร ธมฺมิโก วโร;

ตทา ขีณาสวา สพฺเพ, โอโลเกนฺติ อนคเต.

ขีณาสวา ปสฺสนฺติ เต, ทุปญฺเญว ปุถุชฺชเน;

สพฺเพปิ เต ภิกฺขู อาสุํ, พหุํตรา ปุถุชฺชนา;

น สกฺขิสฺสนฺติ เต ปญฺจ, นิกาเย วาจุคฺคตํ อิติ;

โปตฺถเกสุ สพฺเพ ปญฺจ, อาโรเปนฺติ ขีณาสวา.

สทฺธมฺมฏฺฐิติ จิรตฺตาย, ชนานํ ปุญฺญตฺถาย จ;

ตโต ปฏฺฐายเต สพฺเพ, นิกายา โหนฺติ โปตฺถเก;

อฏฺฐกถา ฏีกา สพฺเพ, เต โหนฺติ โปตฺถเกฏฺฐิตา.

ตโต ปฏฺฐายเต สพฺเพ, ภิกฺขุ อาทิ มหาคณา;

โปตฺถเกสุ ฐิเตเยว, สพฺเพ ปสฺสนฺติ สพฺพทา.

[โปตฺถเก อาโรปน ทีปกา นิฏฺฐิตา.]

โย โกจิ ปณฺฑิโต ธีโร, อฏฺฐกถาทิกํ คนฺถํ กโรติ วา การาเปติ วา, ตสฺส อนนฺตโก โหติ ปุญฺญสํจโย, อนนฺตโก โหติ ปุญฺญานิสํโส. จตุราสีติ เจติยสหสฺส กรณสทิโส, จตุราสีติ พุทฺธรูปสหสฺส กรณสทิโส, จตุราสีติ โพธิรุกฺขสหสฺสโรปนสทิโส, จตุราสีติ วิหารสหสฺส กรณสทิโส, โย จ พุทฺธวจนมญฺชูสํ กโรติ วา การาเปติ วา, โย จ พุทฺธวจนํ มณฺฑนํ กโรติ วา การาเปติ วา, โย จ พุทฺธวจนํ เลขํ กโรติ วา การาเปติ วา, โย จ โปตฺถกํ วา, โย จ โปตฺถกมูลํ วา, เทติ วา ทาเปติ วา, โย จ เตลํ วา จุณฺณํ วา, ธญฺญํ วา โปตฺถกภญฺชนตฺถาย ยํ กิญฺจิ นิตฺถํ วา โปตฺถกฉิทฺเท อาวุนตฺถาย, ยํ กิญฺจิ สุตฺตํ วา กฏฺฐผลกทฺวยํ วา โปตฺถกํ ปุฏนตฺถาย ยํ กิญฺจิ วตฺถํ วา, โปตฺถก-พนฺธนตฺถาย, ยํ กิญฺจิ โยตฺตํ วา โปตฺถกลาป ปูฏนตฺถาย ยํ กิญฺจิ ถวิกํ เทติ วา ทาเปติ วา.

โย จ หริตาเลน วา มโนสิลาย วา, สุวณฺเณน วา รชเตน วา โปตฺถกมณฺฑนํ วา กฏฺฐผลกมณฺฑนํ วา กโรติ วา การาเปติ วา, ตสฺส อนนฺตโก โหติ ปุญฺญสํจโย, อนนฺตโก โหติ ปุญฺญานิสํโส. จตุราสีติ เจติยสหสฺส กรณสทิโส, จตุราสีติ วิหารสหสฺส กรณสทิโส.

ภเว นิพฺพตฺตมาโน โส, สีลคุณมุปาคตา;

มหา เตโช สทา โหติ, สีหนาโท วิสารโท.

อายุวณฺณพลุปฺเปโต, ธมฺมกาโม ภเว สทฺทา;

เทวมนุสฺสโลเกสุ, มเหสกฺโข อนามโย.

ภเว นิพฺพตฺตมาโน โส, ปญฺญวา สุสมาหิโต;

อธิปจฺจ ปริวาโร, สพฺพสุขาธิ คจฺฉติ.

สทฺโทหีริมา วทญฺญู, สํวิคฺค มานโส ภเว;

องฺคปจฺจงฺค สมฺปนฺโน, อาโรห ปริณาหวา.

สพฺเพ สตฺตาปิ โย โลเก, สพฺพตฺถ ปูชิตาภเว;

เทวมนุสฺส สญฺจโร, มิตฺตสหาย ปาลิโต.

เทวมนุสฺส สมฺปตฺตึ, อนุโภติ ปุนปฺปุนํ;

อรหตฺต ผลํ ปตฺโต, นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสติ.

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, อภิญฺญา ฉพฺพิเธ วเร;

วิโมกฺเข อฏฺฐเก เสฏฺเฐ, คมิสฺสติ อนาคเต.

ตสฺมาหิ ปณฺฑิโต โปโส, สํปสฺสํ หิต มตฺตโน;

กาเรยฺย สาม คนฺเถ จ, อญฺเญ จาปิ การาปเย.

โปตฺถเก จ ฐิเต คนฺเถ, ปาฬิ อฏฺฐกถาทิเก;

ธมฺมมญฺชูสา คนฺเถ จ, เลขํ กเร การาปเย.

โปตฺถกํ โปตฺถกมูลญฺจ, เตสํ จุลฺลถูสมฺปิ จ;

ปิโลติกาทิกํ สุตฺตํ, กฏฺฐผลทฺวยมฺหิ จ.

ธมฺมพนฺธนตฺถาย จ, ยํ กิญฺจิ มหคฺฆํ วตฺถํ;

ธมฺมพนฺธนโยตฺตญฺจ, ยํ กิญฺจิ ถวิกมฺปิ จ.

ทเทยฺย ธมฺมเขตฺตมฺหิ, วิปฺปสฺสนฺเนน เจตสา;

อญฺโญ จาปิ ทชฺชาเปยฺย, มิตฺตสหายพนฺธเวติ.

คนฺถากรเลขเลขาปนานิสํส ทีปนา นิฏฺฐิตา.

[อิติ จูลคนฺถวํเส ปกิณฺณกทีปโก นาม ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.]

โสหํ หํสารฏฺฐ ชาโต, นนฺตปญฺโญติ วิสฺสุโต

สทฺธา สีล วีรปฺเปโต, ธมฺมรสํ คเวสโน.

โสหํ ตโต คนฺตฺวา จิมํ, ชิน นวํ ยํ ปูรํ;

สพฺพ ธมฺมํ วิจินนฺโต, วีสติ วสฺสมาคโต.

สพฺพ ธมฺมํ วิสฺเสชฺเชนฺโต, กิกาเร เนว ภิกฺขุโน;

ฉ วสฺสานํ คณํ ภิตฺวา, กามานํ อภิมทฺทนํ.

สนฺติ สภา จ นิพฺพานํ, คเวสิญฺจ ปุนปฺปุนํ;

วสนฺโตหํ, วนารมฺมํ, ปิฏกตฺตย สงฺคหํ;

คนฺถวํสํ อิมํ ขุทฺทํ, อริยสงฺฆทาสกนฺติ.

อิติ ปาโมชฺชตฺถาย อรญฺญวาสินา, นนฺทปญฺญาจริเยน กโต จูฬคนฺถวํโส นิฏฺฐิโต.

ธมฺมวฏํสกนาเมน วิสุโต เถโร, ยํ ปกรณํ ลิกฺขิตํ ตํ ปริปุณฺณํ เตน ปุญฺเญน ตํ ปิฏกํ ปริสิปฺปํ ปรินิฏฺฐิตํ.

มเมว สิสฺสสมูหานญฺจ ปริสิปฺปํ ปรินิฏฺฐิตํ. ตเว สิสฺสานู สิสฺสานิ จ, ปริสิปฺปํ ปรินิฏฺฐิตํ.

จูฬคนฺถวํโส นิฏฺฐิโต.