๔. วีถิสงฺคหอนุทีปนา

๑๓๖. วีถิสงฺคเห. ‘‘เตสญฺเญ วา’’ติ จิตฺต เจตสิกานํ เอว. ‘‘วุตฺตปฺปกาเรนา’’ติ ‘ตตฺถ จิตฺตํ ตาว จตุพฺพิธํ โหติ กามาวจรํ รูปาวจรํ, ติอาทินา อิจฺเจวํ วุตฺตปฺปกาเรน. ‘‘ปุพฺพา ปรนิยามิตํ’’ติ วา ทฺวตฺตึส สุข ปุญฺญมฺหาติอาทินา นเยน ปุพฺพา ปรนิยามิตํ. ‘‘อารพฺภคาถายา’’ติ.

วีถิ จิตฺตวเสเนวํ, ปวตฺติย มุทีริโต;

ปวตฺติ สงฺคโห นาม, สนฺธิยํ ทานิ วุจฺจตี.ติ

เอวํ ปวตฺติกาเล ปวตฺติ สงฺคโห, ปฏิสนฺธิกาเล ปวตฺติ สงฺคโหติ สิทฺโธ โหติ. เกจิ วาเท ‘‘ปฏิสนฺธิ ปวตฺติยํ’’ติ นิทฺธารเณ คหิเต ทฺวีสุ ปฏิสนฺธิ สงฺคห ปวตฺติ สงฺคเหสุ อิทานิ ปวตฺติ สงฺคหํ ปวกฺขามิ, ปจฺฉา ปฏิสนฺธิ สงฺคหํ ปวกฺขามีติ อตฺโถ โหติ. ตตฺถ ‘‘ปฏิสนฺธิ สงฺคโห’’ติ ปฏิสนฺธิกาเล สงฺคโห. ‘‘ปวตฺติ สงฺคโห’’ติ ปวตฺติกาเล สงฺคโห. โส จ อุปริคาถาย น สเมตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ สตี’’ติอาทิมาห. ‘‘ตานิ ตีณิ ฉกฺกานิ นิกฺขิตฺตานี’’ติ ฉกฺกมตฺตานิ นิกฺขิตฺตานิ, น สกลํ. วตฺถุ ทฺวารา ลมฺพณ สงฺคโหติ อธิปฺปาโย. ‘‘สา ปนา’’ติ สาวิสยปฺปวตฺติ ปน. ‘‘กาจิ สีฆตมา’’ติ กาจิ อติเรกตรํ สีฆา. ‘‘ทนฺธา’’ติ สณิกา, จิรายิกา. ‘‘อนุปปนฺนา’’ติ อสมฺปนฺนา. อสมฺปนฺน โทโส อาคจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ธาตุเภทํ’’ติ สตฺต วิญฺญาณ ธาตูนํ วิภาคํ. ‘‘ธาตุนานตฺตํ’’ติ ธารณ กิจฺจนานตฺตํ. อิติ ตสฺมา มโนธาตุ วิสุํ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘มนนํ’’ติ วิชานนภาวํ อปตฺตํ. อาวชฺชนมตฺต สมฺปฏิจฺฉนมตฺต สงฺขาตํ ชานนมตฺตํ. ‘‘ยํ กิญฺจิ มนนํ’’ติ อนฺตมโส อาวชฺชนมตฺต สมฺปฏิจฺฉนมตฺตํ ปีติ อธิปฺปาโย. ‘‘สุทฺโธ ปน มโนวิญฺญาณปฺปพนฺโธ’’ติ มโนทฺวาร วิการํ ปฏิจฺจ ปวตฺโต มโนวิญฺญาณปฺปพนฺโธ. น ภวงฺค มโนวิญฺญาณปฺปพนฺโธ. โส หิ วีถิมุตฺตตฺตา อิธ อปฺปสงฺโคติ. มโนทฺวาเร ปน ทฺวิธาติ สมฺพนฺโธ. พุทฺธสฺส ภควโต ปถมาภินีหารกาโล นาม สุเมธตาปสกาเล พุทฺธ ภาวาย กาย จิตฺตานํ อภินีหารกาโล. อาทิสทฺเทน ปจฺฉิม ภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณาทึ สงฺคณฺหาติ. ‘‘ชาติ ผลิกกฺขนฺธา วิย สมฺปชฺชนฺตี’’ติ เตน โอภาเสน อชฺโฌตฺถฏตฺตา ชาติผลิกกฺขนฺธ สทิสา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อุปปตฺติ เทว พฺรหฺมานํ ปนา’’ติ อุปปตฺติปฺปฏิสนฺธิกานํ โอปปาติก เทว พฺรหฺมานํ ปน. ‘‘ปสาท นิสฺสย ภูตานํ’’ติ จกฺขาทีนํ ปสาท วตฺถูนํ นิสฺสย มหาภูตานํ.

‘‘ยานิ ปนา’’ติอาทีสุ. ทฺวตฺติ จิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ โยชนา. เอวํ ปรตฺถปิ. วิภูตสฺสาติ จ อวิภูตสฺสาติ จ อิทํ อาทิมฺหิ มโนทฺวาเร ปน วิภูตสฺสาติ จ อวิภูตสฺสาติ จ ปทานํ อุทฺธรณํ. ‘‘รูปา รูปานํ’’ติ รูป ธมฺมานญฺจ อรูป ธมฺมานญฺจ. ‘‘ตาวา’’ติ วีถิ จิตฺตปฺปวตฺติ ทสฺสนโต ปถมตรํ เอวาติ อตฺโถ. ‘‘อทฺธาน ปริจฺเฉทํ’’ติ ขณกาล ปริจฺเฉทํ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘อติมหนฺตา ทิวเสน วิสย ววตฺถานํ โหตี’’ติ วจเนน อาทิมฺหิ ‘ฉวตฺถูนิ, ฉ ทฺวารานิ, ฉ อารมฺมณานิ, ฉ วิญฺญาณานิ, ฉ วีถิโย, ฉ ธาวิสยปฺปวตฺตี,ติ เอวํ วุตฺเตสุ ฉสุ ฉกฺเกสุ ฉธาวิสยปฺปวตฺตีติ ปทมตฺตํ สงฺคณฺหาติ. ตํ อนุปปนฺนํ โหติ. เตนาห ‘‘เอวญฺหิ สตี’’ติอาทึ. ‘‘วิสย ววตฺถานตฺถ เมวา’’ติ อติมหนฺตาทิ วิสย ววตฺถานตฺถเมว วุตฺตนฺติ น จ สกฺกา วตฺตุํ. รูปา รูป ธมฺมานํ อทฺธาน ปริจฺเฉโท นาม อภิธมฺเม สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺโพ. ตสฺมา ตสฺส ทสฺสนตฺถมฺปิ ตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สภาวปฺปฏิลาโภ’’ติ จินฺตน ผุสนาทีนํ ปาตุภาโว วุจฺจติ. ‘‘อนิวตฺตี’’ติ อนนฺตรธานํ วุจฺจติ. ‘‘ปริหายิตฺวา’’ติ ชรา กิจฺจํ อาห. ‘‘อจฺฉราสงฺฆาฏกฺขณสฺสา’’ติ องฺคุลีนํ สงฺฆฏฺฏนกฺขณสฺส. อาจริยานนฺทตฺเถโร นาม อภิธมฺม ฏีกากาโร วุจฺจติ. ‘‘อสฺสา วิชฺชุยาฐิติ นาม วิสุํ น ปญฺญายตี’’ติ วิชฺชุปฺปาทํ ปสฺสนฺตานํ น ปญฺญายติ. ตถา จิตฺตมฺปิ วฑฺฒนานนฺตรเมว ภิชฺชตีติ โยชนา. เตนาห ‘‘ตํ ปี’’ติอาทึ. อุทยภาโค นาม วฑฺฒนภาโค, วยภาโค นาม อนฺตรธานภาโค. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติ ลทฺธคุณ วจนํ. ‘‘เอกํจิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตี’’ติ ปุจฺฉา วจนํ. ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญา วจนํ. ‘‘วยกฺขโณ’’ติ ปุจฺฉา. ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ ปฏิกฺเขโป. ปจฺจตฺต วจนสฺส เอการตฺตํ. เอวํ นวตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ‘‘มหาเถเรนา’’ติ โมคฺคลิ ปุตฺตติสฺส มหาเถเรน. นนุ สุตฺตนฺเตสุ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นา’’ติ น อุปลพฺภติ. ‘‘อิมสฺส วุตฺตตฺตา’’ติ อิมสฺส วจนสฺส วุตฺตตฺตา. สงฺขต ลกฺขณํ วิสโย เยสํ ตานิ สงฺขต วิสย ลกฺขณานิ. สงฺขต ธมฺมเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. อยํ อภิธมฺเม ธมฺมตาติ อธิปฺปาโย. ‘‘สงฺคห กาเรนา’’ติ อาจริย พุทฺธโฆสตฺเถรํ วทติ. ‘‘อตฺถิกฺขณํ’’ติ ขณทฺวยเมว วุจฺจติ. อิติ วตฺวา ตมตฺถํ สาเธนฺตีติ สมฺพนฺโธ. คาถายํ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ตสฺสา ฐิติยา เอว เภโท. สพฺพทา สพฺพปาณินํ มรณํ นาม วุจฺจตีติ โยชนา. ‘‘ตมตฺถํ’’ติ ตานิ อตฺถิกฺขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตีติ อตฺถํ. ‘‘อถวา’’ติ เอโก เถรวาโท. ‘‘สนฺตติ วเสน ฐานํ’’ติ ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ เอตฺถ ฐิตภาวสงฺขาตํ ฐานํ สนฺตติ ฐิติวเสน เวทิตพฺพนฺติ วทนฺติ. ‘‘อิมสฺมึ ปน สุตฺเต’’ติ เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ อิทํ สุตฺตํ วทติ. ‘‘อปฺปฏิพาเหตฺวา’’ติ อนีวาเรตฺวา. ยาวฑฺฒนสฺส นิวตฺติ นาม อตฺถิ. อุทย ปริยนฺต มตฺตภูตา สา เอว นิวตฺติ. ‘‘ทฺวีหิ ขนฺเธหี’’ติ รูป ชรา รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิตา. อรูป ชรา สงฺขารกฺขนฺเธนาติ เอวํ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ. ยญฺจ ตตฺถ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. รูปสฺส อุปฺปาโท ทฺวิธาภินฺทิตฺวา เทสิโต. กถํ, อุปจโย สนฺตตี ติโยชนา. ‘‘วิภาคา รหสฺสา’’ติ อุปฺปาโท อุปฺปชฺช นฏฺเฐน เอโก สมาโน รูปานํ วฑฺฒน สมเย อุปฺปาโท. อุปริ วฑฺฒนฏฺเฐน อุปจโยติ วุตฺโต. อวฑฺฒิตฺวา ฐิต สมเย อุปฺปาโท ยถา ฐิต นีหาเรน จิรกาลํ ปวตฺติ อตฺเถน สนฺตตีติ วุตฺโต. เอวํ วิภาคา รหสฺส. ‘‘ยถานุโลม สาสนํ’’ติ วิเนตพฺพ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยานุโลม สาสนํ.

‘‘อรูป’’นฺติอาทีสุ. ‘‘อรูปํ’’ติ สพฺพโส รูปสณฺฐาน รหิตตฺตา จิตฺต เจตสิกํ นามํ วุจฺจติ. ‘‘อรูปิ สภาวตฺตา’’ติ อรูป ธมฺม สภาวตฺตา อิจฺเจวตฺโถ. ตตฺถ อรูป ธมฺม สภาโว นาม รูป ธมฺมโต สตคุเณนวาสหสฺสคุเณนวาสณฺหสุขุมสภาโว. วิภาว นิปาเฐ. ‘‘คาหก คเหตพฺพ ภาวสฺส ตํ ตํ ขณวเสน นิปฺผชฺชนโต’’ติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาร วีถีสุ วีถิ จิตฺตานญฺจ อารมฺมณานญฺจ วิสยี วิสยภาโว คาหก คเหตพฺพ ภาโว นาม. ‘‘ตํ ตํ ขณวเสน นิปฺผชฺชนโต’’ติ วีถิ จิตฺตานิ จ เอกสฺมึ อารมฺมเณปิ อาวชฺชนาทีหิ นานา กิจฺเจหิ คณฺหนฺตา เอว คหณ กิจฺจํ สมฺปาเทนฺติ. นานา กิจฺจานิ จ นานา จิตฺตานํ วเสน สมฺปชฺชนฺติ. อารมฺมณานิ จ ปุเรชาตานิ หุตฺวา ยาว ตานิ กิจฺจานิ สมฺปชฺชนฺติ, ตาว ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน ธรมานานิ เอว คหณํ สมฺปาเทนฺติ. เอวํ สติ, คาหกานํ วีถิ จิตฺตานญฺจ ขณตฺตยายุกตฺตา เอว คาหก กิจฺจํ นิปฺผชฺชติ, สิชฺฌติ. คเหตพฺพานํ อารมฺมณานญฺจ สตฺตรส จิตฺตกฺขณายุกตฺตา เอว คเหตพฺพ กิจฺจํ นิปฺผชฺชติ, สิชฺฌติ. เอวํ ตํ ตํ ขณ วเสน นิปฺผชฺชนโต. วิญฺญตฺติ ทฺวยํ เอก จิตฺตกฺขณิกํ. กสฺมา, จิตฺตานุ ปริวตฺติ ธมฺมตฺตา. ‘‘อุปฺปาทมตฺตา’’ติ นิปฺผนฺน รูปานํ อุปฺปาทมตฺตา. ‘‘ภงฺคมตฺตา’’ติ เตสเมว ภงฺคมตฺตา. ‘‘รูป ธมฺมานํ’’ติ นิปฺผนฺน รูป ธมฺมานํ. ‘‘อุปฺปาทนิโรธ วิธานสฺสา’’ติ อุปฺปาท นิโรธ วิธานภูตสฺส มหาอฏฺฐกถาวาทสฺส ปฏิสิทฺธตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ มหาอฏฺฐกถา วจนํ. ‘‘ตสฺมึ วาเท’’ติ ตสฺมึ มหาอฏฺฐกถาวาเท. ‘‘ตตฺถ อาคตา’’ติ ตสฺมึ วาเท อาคตา. ยํ ปน วิภาวนิยํ การณํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ ฏีกานยํ’’ติ ตํ โสฬส จิตฺตกฺขณายุก ทีปกํ มูลฏีกานยํ. ตทตฺถํ สาเธนฺเตน วิภาวนิ ฏีกาจริเยน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺคหการสฺส อฏฺฐกถา จริยสฺส. ‘‘อุปจรียตี’’ติ อุปจาร วเสน โวหรียติ. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘เอตานี’’ติ อารมฺมณานิ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ เอก จิตฺตกฺขณํ. ‘‘เต จา’’ติ รูป ธมฺมา จ. ‘‘ปริปุณฺณ ปจฺจยูปลทฺธา’’ติ ปริปุณฺณํ ปจฺจยํ อุปลทฺธา. ‘‘โส’’ติ ฏีกากาโร. ‘‘อิตรานี’’ติ คนฺธรส โผฏฺฐพฺพานิ. ‘‘โคจรภาวํ’’ติ ปญฺจทฺวาริก จิตฺตานํ โคจรภาวํ. ‘‘ปุริมานิ เทฺว’’ติ รูปสทฺทา รมฺมณานิ. ‘‘นิมิตฺต วเสน ฆฏฺเฏนฺตี’’ติ อาทาสํ ปสฺสนฺตสฺส มุขสทิสํ มุขนิมิตฺตํ มุขปฺปฏิพิมฺพํ อาทาเส อุปฏฺฐาติ. เอวํ รูปารมฺมณํ จกฺขุปสาเท สทฺทารมฺมณญฺจ โสตปสาเท ตํ สทิส นิมิตฺต วเสน ฆฏฺเฏนฺติ. นวตฺถุ วเสน ฆฏฺเฏนฺติ. สยํ คนฺตฺวา น ฆฏฺเฏนฺตีติ อธิปฺปาโย. อสมฺปตฺตานญฺเญว อารมฺมณานํ. ‘‘นิมิตฺตุ ปฏฺฐาน วเสนา’’ติ นิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐานวเสน. ‘‘นิมิตฺต อปฺปนาวเสนา’’ติ นิมิตฺตสฺส ปเวสน วเสน. มโนทฺวาเร ปน อสมฺปตฺตานิเยว หุตฺวาติ ปาฐเสโส. ‘‘อาปาตา คมนญฺเจตฺถา’’ติอาทีสุ. ‘‘ลญฺฉกานํ’’ติ ลญฺฉนการานํ. ‘‘ลญฺฉนกฺขนฺธํ’’ติ อโยมยํ ลญฺฉนกฺขนฺธํ. โส จ ลญฺฉนกฺขนฺโธ ตาลปณฺเณ อาปาเตตฺวา อกฺขรํ อุปฏฺฐาเปติ. ตตฺถ ‘‘อาปาเตตฺวา’’ติ อชฺโฌตฺถริตฺวา. ‘‘จกฺขาทิปฺปเถ’’ติ จกฺขาทีนํ วิสยกฺเขตฺเต. น เกวลํ อตฺตโน ทฺวาเรสุ เอว อาปาต มาคจฺฉนฺติ. อถ โข มโนทฺวาเรปิ อาปาต มาคจฺฉนฺติ. น เกวลํ ภวงฺค มโนทฺวาเร เอว อาปาต มาคจฺฉนฺตีติ โยชนา. ‘‘เตสุ ปนา’’ติ เตสุ อารมฺมเณสุ ปน. ตานิ อารมฺมณานิ เยสํ ตานิ ตทา รมฺมณานิ. น เอกกฺขเณ ปญฺจสุ อารมฺมเณสุ วีถิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ, เอเกกสฺมึ อารมฺมเณ เอวาติ วุตฺตตฺตา น ทฺวีสุ, น ตีสุ, น จตูสูติปิ วตฺตพฺพํ. พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิ ปญฺจารมฺมณานิ พหุจิตฺตกฺขณาตีเต ปญฺจทฺวาเรติ โยชนา. ปญฺจทฺวาเรติ จ ปญฺจทฺวาเรสูติ อตฺโถ. ‘‘เอวํ สตี’’ติ เตสํ ปสาทานํ อาวชฺชเนน สทฺธึ อุปฺปตฺติยา สติ. ‘‘อาทิลกฺขณํ’’ติ ปญฺจารมฺมณานํ ปญฺจทฺวาเรสุ อาปาตา คมน สงฺขาตํ วิสยปฺปวตฺติยา อาทิลกฺขณํ. จลนญฺจ ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถา คหิตํ’’ติ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย คหิตปฺปการํ. วิภาวนิปาเฐ ‘‘โยคฺย เทสาวฏฺฐาน วเสนา’’ติ อาปาตํ อาคนฺตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน อเวจฺจฏฺฐาน วเสน. ยุชฺชนญฺจ, มนฺถนญฺจ, โขภกรณญฺจ, ฆฏฺฏนนฺติ จ อาปาตา คมนนฺติ จ วุจฺจตีติ โยชนา. เหฏฺฐา วุตฺโตเยว อาปาตา คมนญฺเจตฺถาติอาทินา. ‘‘นานา ฐานิเยสู’’ติ นานา ฐาเนสุ ฐิเตสุ. ‘‘เอโก ธมฺมนิยาโม นามา’’ติ ยถา โพธิสตฺเต มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺเต ธมฺมนิยาม วเสน สกเล ชาติกฺเขตฺเต ปถวิกมฺปนํ อโหสิ. ตถา อิธปิ ปญฺจทฺวาเรสุ เอเกกสฺมึ ทฺวาเร อารมฺมเณ ฆฏฺเฏนฺเต ธมฺมนิยาม วเสน ภวงฺค จลนํ โหติ. อยํ ธมฺมนิยาโม นาม. ‘‘สเหวา’’ติ เอกโตเยว. กถํ หทย วตฺถุ นิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺส จลนํ สิยาติ โยชนา. เอตฺถ จ ปญฺจวิญฺญาณสฺส จลนํ สิยาติ อิทํ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา, ตทา ปญฺจวิญฺญาณสฺส อวิชฺชมานตฺตา. ยทา จ ตํ วิชฺชติ, ตทา ตํ น จลตีติ น วตฺตพฺพํ. สพฺพมฺปิ หิ วีถิจิตฺตํ นาม จลติ เยวาติ. สนฺตติ นาม ปุพฺพา ปรปฺปพนฺโธ. สณฺฐานํ นาม สหปฺปวตฺตานํ เอกโต ฐิติ. อิธ สณฺฐานํ อธิปฺเปตํ. ปญฺจนิสฺสย มหาภูเตหิ สทฺธึ หทย วตฺถุ นิสฺสยภูตานํ เอก สณฺฐาน ภาเวน เอกาพทฺธตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘สณฺฐาน วเสนาติ ปน วตฺตพฺพํ’’ติ. ‘‘ตาทิสสฺส อนุกฺกม จลนสฺสา’’ติ วิภาวนิยํ เภริสกฺขโรปมาย สทฺธึ รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตนฺนิสฺส เยสุ มหาภูเตสุ จลิเตสุ อนุกฺกเมน ตํ สมฺพนฺธานํ เสสรูปานมฺปิ จลเนน หทย วตฺถุมฺหิ จลิเต ตนฺนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺส จลนา กาเรน ปวตฺติโตตีติ เอวํ วุตฺตสฺส อนุกฺกม จลนสฺส. ‘‘ภวงฺคปฺปวาหํ’’ติ ภวงฺค สนฺตตึ. ‘‘กุรุมานํ’’ติ กโรนฺตํ. สลฺลกฺเขนฺตํ’’ติ อิทเมวาติ สนฺนิฏฺฐาเปนฺตํ. ‘‘โยนิ โสมนสิการาทิวเสนา’’ติ โยนิ โสมนสิกาโร กุสล ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย. อโยนิ โสมนสิกาโร อกุสล ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย. นิรนุสย สนฺตานตา กฺริยชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย. เตสุ จ โสมนสฺส ชวนาทีนํ อุปฺปตฺติ ปจฺจโยปิ เหฏฺฐา จิตฺต สงฺคเห วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

‘‘ภวงฺคปาโต’’ติอาทีสุ. ‘‘อาวชฺชนโต ปฏฺฐาย อุฏฺฐิตํ’’ติ กมฺม วิปากสนฺตานโต จ ตทารมฺมณโต จ มุญฺจิตฺวา วิสุํ กฺริยามย พฺยาปาเรน อารมฺมณนฺตรํ คเหตฺวา อุฏฺฐิตํ สมุฏฺฐิตํ. ภวงฺค จลนมฺปิ อุฏฺฐานสฺส อาทิ โหติ. ตสฺมา ตมฺปิ อุฏฺฐิเต จิตฺต สนฺตาเน สงฺคณฺหนฺโต ปถม ภวงฺค จลนโตเยว วาติ วุตฺตํ. ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน’’ติ วีถิ จิตฺตานํ อนุกฺกเมน อตฺตโน กิจฺเจหิ อารมฺมณปฺปวตฺติฏฺฐาเน. ‘‘โทวาริโกปมา’’ติ พธิรโทวาริโกปมา. ‘‘คามิลฺโลปมา’’ติ คามทารโกปมา. ‘‘อมฺโพปมา’’ติ อมฺพปฺผโลปมา. อญฺญาปิ อุปมา อตฺถิ. มกฺกฏสุตฺโตปมา, อุจฺฉุยนฺโตปมา, ชจฺจนฺโธปมา. ตาสพฺพาปิ อฏฺฐสาลินิยํ วิปากุทฺธาร กถาโต คเหตพฺพา. ‘‘ยตฺถหี’’ติอาทีสุ. ‘‘กถํ ฉ ฉกฺก โยชนา โหตี’’ติ. จกฺขุ วตฺถุ วจนญฺจ, จกฺขุทฺวาร วจนญฺจ, รูปา รมฺมณ วจนญฺจ, จกฺขุ วิญฺญาณ วจนญฺจ, จกฺขุทฺวาร วีถิ จกฺขุ วิญฺญาณ วีถิ วจนญฺจ, อติมหนฺตา รมฺมณ วจนญฺจา,ติ เอตานิ ฉวจนานิ. เตหิ ฉฉกฺเกหิ อาหริตฺวา อิมิสฺสํ วีถิยํ ทสฺสิตานิ. เสสวีถีสุปิ ยถาลาภํ ทสฺสิตพฺพานิ. เอวํ ฉฉกฺกโยชนา โหติ. ‘‘เอตฺถ จ ยตฺตกานี’’ติอาทีสุ. ‘‘เอกูน ปญฺญาส ปริมาเณสู’’ติ เอกสฺสนิปฺผนฺน รูปธมฺมสฺส เอกปญฺญาส มตฺเตสุ ขุทฺทกกฺขเณสุ อุปฺปาทกฺขณญฺจ ภงฺคกฺขณญฺจ ฐเปตฺวา มชฺเฌ เอกูน ปญฺญาส มตฺตานิ ฐิติกฺขณานิ สนฺติ. เตสุ ขเณสุ อนุกฺกเมน อุปฺปนฺนา เอกูน ปญฺญาส จกฺขุ ปสาทา จ สนฺติ. ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ เตสุ กตรสฺมึ นาม จกฺขุ ปสาเท น ฆฏฺเฏนฺตีติ น วตฺตพฺพานิ. ‘‘เตสุ ปนา’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. ‘‘ยเทว เอกํ จกฺขู’’ติ นิทฺธารณียํ. ตํ ปน กตมนฺติ. อตีต ภวงฺเคน สทฺธึ อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม ภวงฺค จลนกฺขเณ ลทฺธฆฏนํ เอกํ จกฺขุ. ตํ ปน จกฺขุ วิญฺญาณสฺส วตฺถุ ภาวญฺจ ทฺวารภาวญฺจ สาเธติ. เสสวิญฺญาณานํ ทฺวารภาวํ สาเธตีติ. เตนาห ‘‘ยถารหํ’’ติ. เอตเทว เอตํ เอว จกฺขุ กิจฺจ สาธนํ นาม โหติ วีถิ จิตฺตุปฺปตฺติยา วตฺถุ กิจฺจทฺวาร กิจฺจานํ สาธนโต. ‘‘ยํ มชฺฌิมายุกํ’’ติ มนฺทายุก อมนฺทายุกานํ มชฺเฌ ปวตฺตตฺตา ยํ มชฺฌิมายุกนฺติ วทนฺติ. ตํ กิจฺจ สาธนํ นามาติ โยชนา. ‘‘อิตรานิ ปนา’’ติ เอกูน ปญฺญาส ปริมาเณสุ จกฺขุ ปสาเทสูติ วุตฺตานิ, เตสุ เอกํ กิจฺจ สาธนํ ฐเปตฺวา เสสานิ อิตรานิ อฏฺฐ จตฺตาลีส จกฺขูนิ โมฆวตฺถูนิ นาม โหนฺติ. รูปา รมฺมเณหิ สทฺธึ ลทฺธ ฆฏฺฏนานมฺปิ สตํ วีถิ จิตฺตุปฺปตฺติยา วตฺถุ กิจฺจทฺวาร กิจฺจรหิตตฺตา. เตสุ กตมานิ มนฺทายุกานิ นามาติ อาห ‘‘ตานิ ปนา’’ติอาทึ. กิจฺจ สาธนโต ปุริมานิ นาม อตีต ภวงฺคโต ปุเร เตรสสุ ภวงฺเคสุ อาทิ ภวงฺคสฺส ภงฺคกฺขณโต ปฏฺฐาย ขเณ ขเณ อุปฺปนฺนา สตฺตตึส จกฺขุ ปสาทา. ตานิ มนฺทายุกานีติ วทนฺติ. กสฺมา, กิจฺจ สาธนโต อปฺปตรายุกตฺตา. กิจฺจ สาธนโต ปจฺฉิมานิ นาม อตีต ภวงฺคสฺส ฐิติกฺขณโต ปฏฺฐาย ขเณ ขเณ อุปฺปนฺนา เอกาทส จกฺขุ ปสาทา, ตานิ อมนฺทายุกานีติ วทนฺติ. กสฺมา, กิจฺจ สาธนโต พหุตรายุกตฺตา. ตทุภยานิปิ อฏฺฐ จตฺตาลีส มตฺตานิ เวทิตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตโต’’ติ เตหิ อฏฺฐจตฺตาลีส มตฺเตหิ. ‘‘ปุริมตรานี’’ติ สตฺตตึส มนฺทายุเกหิ ปุริมตรานิ. ตานิ หิ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธตฺตา อิธ น คหิตานิ. ‘‘ปจฺฉิมตรานี’’ติ เอกาทส อมนฺทายุเกหิ ปจฺฉิมตรานิ. ตานิ จ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนานิปิ ตสฺมึ ขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธตฺตา อิธ น คหิตานิ. กสฺมา ปน จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธานิ ตทุภยานิ อิธ น คหิตานีติ. จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน ธรมานานํ อฏฺฐจตฺตาลีส มตฺตานํ จกฺขูนํ มชฺเฌ เอว กตมํ จกฺขุ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส วตฺถุ กิจฺจ ทฺวาร กิจฺจํ สาเธตีติ อาสงฺกิตพฺพํ โหติ. เอตฺถ จ ปญฺจ วตฺถูนิ นาม อตฺตโน ฐิติกฺขเณ เอว ปญฺจวิญฺญาณานํ วตฺถุทฺวาร กิจฺจ สาธกตฺตา จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน อนุปลทฺธตฺตา อิธ น คหิตานีติ จ, จกฺขุ วิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติ ภาเวน ธรมานานนฺติ จ, วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ‘‘อิมาย วีถิยา’’ติ อิมาย อติมหนฺตา รมฺมณ วีถิยา. ‘‘สมุทายคฺคาหิกา’’ติ รูปา รมฺมณานํ สมูหคฺคาหิกา. ‘‘วณฺณสลฺลกฺขณา’’ติ วณฺณววตฺถานิกา. ‘‘วตฺถุคฺคาหิกา’’ติ ทพฺพ สณฺฐานคฺคาหิกา. ‘‘นามคฺคาหิกา’’ติ นาม ปญฺญตฺติคฺคาหิกา. ‘‘อลาตจกฺกสฺส คาหิกา วิยา’’ติ รตฺตนฺธกาเร เอโก อลาตํ คเหตฺวา ปริพฺภมติ. อญฺโญ ตํ ปสฺสนฺโต จกฺกํ วิย มญฺญติ. ตตฺถ อลาตสฺส คตคตฏฺฐาเน ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อารพฺภ จกฺขุทฺวาร วีถิโย อุปฺปชฺชนฺติ. มโนทฺวาร วีถิโย ปน ปุริม ปุริมาหิ จกฺขุทฺวาร วีถีหิ คหิตานิ อตีต รูปานิ อมุญฺจิตฺวา เอกโต สณฺฐานญฺจ สนฺตติญฺจ กตฺวา คณฺหนฺติ. ตทา ปสฺสนฺตสฺส จกฺกํ วิย อุปฏฺฐาติ. เอวํ อยํ สมุทายคฺคาหิกา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโท’’ติอาทีสุ. ‘‘ยสฺสา’’ติ ยสฺส อารมฺมณสฺส. จิตฺตานีติ จ นานารมฺมณานีติ จ กมฺมปทานิ. อวเสเส ตสฺมึ อารมฺมเณ. ‘‘สงฺคห กาเรนา’’ติ โปราณ อฏฺฐกถาโย เอกโต สงฺคเหตฺวา กตตฺตา พุทฺธโฆสตฺเถเรน กตา สพฺพา อฏฺฐกถาโย สงฺคหฏฺฐกถา นาม. โส จ สงฺคห กาโรติ วุจฺจติ. ‘‘อิธ ปี’’ติ อิมสฺมึ อภิธมฺมตฺถ สงฺคเหปิ. ‘‘เถเรนา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรน. ‘‘เอกมฺปิ อิจฺฉติ เยวา’’ติ. ‘‘ยสฺส หิ จตฺตารี’’ติอาทีสุ ยสฺส อารมฺมณสฺส จตฺตาริ วา ปญฺจวา ฉวาติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘ชวนมฺปิ อนุปฺปชฺชิตฺวา’’ติอาทีสุ. ‘‘อตฺตโน ปธาน กฺริยายา’’ติ อนุปฺปชฺชิตฺวาติ ปทสฺส ปรโต ‘ยํ ปวตฺตตี’ติ อตฺตโน ปธาน กฺริยาปทํ อตฺถิ. เตน อตฺตโน กฺริยาปเทน สทฺธินฺติ อตฺโถ. ‘‘กตฺถจิ วุตฺตา’’ติ กตฺถจิ สทฺทคนฺเถสุ วุตฺตา. อปิ จ, เหตุมฺหิ ตฺวาปจฺจโย ลกฺขเณ เหตุมฺหิ จ มานนฺต ปจฺจยา โชตนียฏฺเฐน วุตฺตา, น วจนียฏฺเฐนาติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘ปกติ นิยาเมนา’’ติ เอเตน ปจฺจย วิเสเสสติ, จตฺตาริ วา ปญฺจวา ฉวา ชวนานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ทีเปติ. เตนาห ‘‘เอตฺถปนา’’ติอาทึ. ‘‘ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ’’ติ วาสทฺทตฺเถ อญฺญปทตฺถ สมาสปทนฺติ วุตฺตํ ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา’’ติ. ‘‘โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนตา’’ติ อาเสวน ปจฺจยตาวา ปจฺจยุปฺปนฺนตาวา. ‘‘อาวชฺชนายา’’ติ เอตฺถ โวฏฺฐพฺพน กิจฺจํ อาวชฺชนมฺปิ สงฺคณฺหาติ. อิธปิ อารมฺมณ ทุพฺพลตาย จตุปฺปญฺจ ชวนุปฺปตฺติ อิจฺฉิ ตพฺพาติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘อิธ ปี’’ติ อิมสฺมึ ปริตฺตา รมฺมณ วาเรปิ. ติโวฏฺฐพฺพนิกา ปญฺจ ปริตฺตา รมฺมณ วีถิโยติ โยชนา. ‘‘อิตรานี’’ติ ปริตฺต มหนฺตาติ มหนฺตา รมฺมณานิ. ‘‘อุภยถาปี’’ติ อาปาตา คมน วเสนปิ อารมฺมณ กรณ วเสนปิ. อิมสฺส ปทสฺส.

๑๓๗. ‘‘มโนทฺวาเร ปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘ปริตฺตกฺขณา ปี’’ติ จิตฺต ผสฺสาทโย อปฺปตรกฺขณาปิ. ‘‘อตีตานาคตา ปี’’ติ อตีตานาคต ธมฺมาปิ. ‘‘ฆฏฺฏเนนา’’ติ รูปาทีนํ ฆฏฺฏเนน. ‘‘ยตฺถา’’ติ ยสฺมึ ภวงฺเค. ‘‘ปญฺจทฺวารานุ พนฺธกํ’’ติ ปญฺจทฺวาร วีถิ อนุคตํ. อตีตํ อาลมฺพณํ ปวตฺเตติ เยวาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถาปาตา คตเมวา’’ติ ปกติยา อาปาตา คตปฺปการเมว. ‘‘ตถา ตถา’’ติ ทิฏฺฐ สมฺพนฺธาทินา เตน เตน ปกาเรน. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิ อารมฺมณํ. ‘‘ทิสฺวา’’ติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. ปญฺจทฺวารคฺคหิตญฺหิ อารมฺมณํ ปจฺจกฺขกตฏฺเฐน ทิฏฺฐนฺติ วุจฺจติ. ยํ กิญฺจิ อารมฺมณํ. ‘‘อนุมาเนนฺตสฺสา’’ติ เอวเมว ภวิตฺถ, ภวิสฺสติ, ภวตีติ อนุมานญฺญาเณน จินฺเตนฺตสฺส. ตํ สทิสํ อารมฺมณํ. ‘‘ปรสฺส สทฺทหนา’’ติ ปรวจนํ สุตฺวา ยถา อยํ วทติ, ตเถ เวตนฺติ สทฺทหนา. ‘‘ทิฏฺฐิ’’ วุจฺจติ ญาณํ วา ลทฺธิ วา. ‘‘นิชฺฌานํ’’ติ สุฏฺฐุ โอโลกนํ. ‘‘ขนฺตี’’ติ ขมนํ สหนํ. อญฺญถตฺตํ อคมนํ. ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานํ ทิฏฺฐินิชฺฌานํ. ทิฏฺฐินิชฺฌานสฺส ขนฺติ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ. ‘‘เสสํ’’ติ นานากมฺม พเลนาติอาทิกํ. ‘‘เทวโต ปสํหารวเสนา’’ติ เทวตา กทาจิ เกสญฺจิ สุปินนฺเต นานารมฺมณานิ อุปสํหริตฺวา ทสฺเสนฺติ. เอวํ เทวโต ปสํหาร วเสนาปิ. อนุโพโธ นาม โลกิยญฺญาณ วเสน จตุสฺสจฺจ ธมฺมานํ อนุพุชฺฌนํ. ปฏิเวโธ นาม โลกุตฺตรญฺญาณ กิจฺจํ. อนนฺต รูป นิสฺสย ปจฺจยคฺคหเณน ปกตู ปนิสฺสย ปจฺจยมฺปิ อุปลกฺเขติ. จิตฺต สนฺตานสฺส อนนฺตรูปนิสฺสย ปจฺจยภาโว นามาติ สมฺพนฺโธ. อนนฺต รูป นิสฺสย ปจฺจยสตฺติ นาม อนนฺตร ปรมฺปร วิปฺผรณวเสน มหาคติกา โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อนนฺต รูป นิสฺสย ปจฺจยานุ ภาโวติปิ ยุชฺชติ. กถํ มหาวิปฺผาโรติ อาห ‘‘สกึ ปี’’ติอาทึ. ‘‘สุฏฺฐุ อาเสวิตฺวา’’ติ เอตฺถ ปจฺฉา อปฺปมุสฺสมานํ กตฺวา ปุนปฺปุนํ เสวนํ สุฏฺฐุ อาเสวนํ นาม. น เกวลํ ปุริม จิตฺต สนฺตานสฺส โส อุปนิสฺสย ปจฺจยานุภาโว เอว มหาวิปฺผาโร โหติ. ปกติยา จิตฺตสฺส วิจิตฺต ภาว สงฺขาตํ จินฺตนา กิจฺจมฺปิ มหาวิปฺผารํ โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตญฺจ นามา’’ติอาทิวุตฺตํ. กถํ มหาวิปฺผารํ โหตีติ อาห ‘‘กิญฺจิ นิมิตฺตํ’’ติอาทึ. ‘‘กิญฺจิ นิมิตฺตํ’’ติ ทิฏฺฐาทีสุ นานา รมฺมเณสุ กิญฺจิ อปฺปมตฺตกํ ทิฏฺฐาทิกํ อารมฺมณ นิมิตฺตํ. ‘‘เตหิ จการเณหี’’ติ เตหิ กตฺตุภูเตหิ ทิฏฺฐาทีหิ การเณหิ. ‘‘โจทียมานํ’’ติ ปโยชียมานํ. ‘‘อชฺฌาสย ยุตฺตํ’’ติ อชฺฌาสเยน สํยุตฺตํ. ภวงฺค จิตฺตสฺส อารมฺมณํ นาม อวิภูตํ โหติ. ภวงฺคํ จาเลตฺวา อาวชฺชนํ นิโยเชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ลทฺธ ปจฺจเยสู’’ติ อาโลกาทิวเสน วา ทิฏฺฐาทิวเสน วา ลทฺธ ปจฺจยวนฺเตสุ. ตทภินินฺนากาโร นาม นิจฺจกาลมฺปิ เตสุ อารมฺมเณสุ อภิมุขํ นินฺนากาโร. เตน อากาเรน ปวตฺโต มนสิกาโร. เตน สมฺปยุตฺตสฺส. เอเตหิ วจเนหิ สุทฺธมโนทฺวาเร อารมฺมณานํ อปาตาคมนญฺจ ภวงฺค จลนญฺจ น เกวลํ ลทฺธ ปจฺจยานํ อารมฺมณานํ วเสเนว โหติ. ตาทิเสน ปน มนสิกาเรน ยุตฺตสฺส สยญฺจ วีถิ จิตฺต จินฺตนา กิจฺจสฺส จิตฺตสฺส วเสนาปิ โหตีติ สิทฺธํ โหติ. น หิ อารมฺมณนฺตเร อภินินฺนากาโร นาม นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมา, อภาวิต จิตฺตานํ ปมาท พหุลานํ ชนานํ กทาจิ กรหจิ ภาวนา มนสิกาเร กรียมาเนปิ วีถิ จิตฺต สนฺตานสฺส พหิทฺธา นานารมฺมเณสุ อภินินฺนาการสฺส สนฺทิสฺสนโตติ. ‘‘ยถา เจตฺถา’’ติ ยถา เอตฺถ มโนทฺวาเร รูปารูป สตฺตานํ วิภูตา รมฺมเณปิ ตทา รมฺมณุปฺปาโท นตฺถิ, เอวนฺติ โยชนา. ญาณวิภงฺคฏฺฐกถายํ ปน โวฏฺฐพฺพนวาโรปิ อาคโต. ยถาห สุปิเนเนว ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เมติ กถนกาเลปิ อพฺยากโต เยวาติ. ตตฺถ หิ ‘‘อพฺยากโต เยวา’’ติ สุปินนฺเต มโนทฺวาเร ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปนฺนสฺส อาวชฺชนสฺส วเสน อพฺยากโตเยว. ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต. อฏฺฐสาลินิยมฺปิ วุตฺตํ อยํ ปน วาโร ทิฏฺฐํ วิย เม, สุตํ วิย เม ติอาทีนิ วทนกาเล ลพฺภตีติ. ตํ ปน ปญฺจ ทฺวาเร ปริตฺตารมฺมเณ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อุปฺปนฺนสฺส โวฏฺฐพฺพนสฺส วเสน วุตฺตํ. ‘‘โสปิ อิธ ลทฺธุํ วฏฺฏติ เยวา’’ติ โสปิ วาโร อิมสฺมึ มโนทฺวาเร ลทฺธุํ วฏฺฏติเยว. ‘‘ภวงฺเค จลิเต นิวตฺตนกวารานํ’’ติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺค จลนมตฺเต ฐตฺวา วีถิ จิตฺตานิ อนุปฺปชฺชิตฺวา ภวงฺคปาตวเสน นิวตฺตนกานํ โมฆวารานํ มโนทฺวาเรปิ ปมาณํ น ภวิสฺสติเยว. อถ อิมสฺมึวาเร วีถิ จิตฺตปฺปวตฺติ นตฺถิ. เอวํ สติ, อิมสฺมึ วีถิ สงฺคเห โส วาโร น วตฺตพฺโพติ เจ. วตฺตพฺโพเยว. กสฺมา, ฉธา วิสยปฺปวตฺตีติ อิมสฺมึ ฉกฺเก สงฺคหิตตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิสเย จ อาปาตาคเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณภูตา วิสยปฺปวตฺติ. เอเกกสฺมึ อนุพนฺธกวาเร. ‘‘ตทารมฺมณ วาราทโย’’ติ ตทารมฺมณ วาโร ชวนวาโร โวฏฺฐพฺพน วาโร โมฆวาโร. เตสุ ปน ตทา รมฺมณวาโร วตฺถุคฺคหเณ จ นามคฺคหเณ จ น ลพฺภติ. ‘‘วตฺถู’’ติ หิ สณฺฐาน ปญฺญตฺติ. ‘‘นามํ’’ติ นาม ปญฺญตฺติ. น จ ตทา รมฺมณํ ปญฺญตฺตา รมฺมณํ โหตีติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถารหํ’’ติ. ‘‘ตตฺถา’’ติ เตสุ ทิฏฺฐวาราทีสุ ฉสุ วาเรสุ. เอตรหิ ปน เกจิ อาจริยาติ ปาฐเสโส. ‘‘อตีต ภวงฺค วเสนา’’ติ เอกํ ภวงฺคํ อติกฺกมฺม อาปาตา คเต อารมฺมเณ เอโก วาโร, เทฺว ภวงฺคานิ อติกฺกมฺม อาปาตา คเต เอโกติอาทินา อตีต ภวงฺค เภทวเสน. ‘‘ตทา รมฺมณ วเสนา’’ติ ตทา รมฺมณสฺส อุปฺปนฺนวาโร อนุปฺปนฺน วาโรติ เอวํ ตทา รมฺมณ วเสน. กปฺเปนฺติ จินฺเตนฺติ, วิทหนฺติ วา. ‘‘ขณ วเสน พลวทุพฺพลตา สมฺภโว’’ติ ยถา ปญฺจทฺวาเร อติมหนฺตา รมฺมเณสุปิ อารมฺมณ ธมฺมา อุปฺปาทํ ปตฺวา อาทิโต เอกจิตฺตกฺขณมตฺเต ทุพฺพลา โหนฺติ. อตฺตโน ทฺวาเรสุ อาปาตํ อาคนฺตุํ น สกฺโกนฺติ. เอก จิตฺตกฺขณํ ปน อติกฺกมฺม พลวนฺตา โหนฺติ. อตฺตโน ทฺวาเรสุ อาปาตํ คนฺตุํ สกฺโกนฺติ. มหนฺตา รมฺมณาทีสุ ปน ทฺวิ จิตฺตกฺขณิกมตฺเต ทุพฺพลา โหนฺตีติอาทินา วตฺตพฺพา. น ตถา มโนทฺวาเร อารมฺมณานํ ขณ วเสน พลวทุพฺพลตา สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา นตฺถีติ อาห ‘‘ตทา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ตทา’’ติ ตสฺมึ วีถิ จิตฺตปฺปวตฺติกาเล. ‘‘ตตฺถา’’ติ มโนทฺวาเร.

‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ‘‘สิยา’’ติ เกสญฺจิ วิจารณา สิยา. เอกํ อาวชฺชนํ อสฺสาติ เอกาวชฺชนา. ‘‘วีถี’’ติ วีถิจิตฺตปฺปพนฺโธ. เอกาวชฺชนา จ สา วีถิ จาติ วิคฺคโห. ‘‘อาวชฺชนํ’’ติ อาวชฺชน จิตฺตํ. ตํ วา อาวชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตํ ตํ ชวเนนา’’ติ เตน เตน ชวเนน สหุปฺปนฺนํ วา ปรสฺส จิตฺตํ อาวชฺชติ กินฺติ โยชนา. ‘‘กิญฺเจตฺถา’’ติ เอตฺถ วจเน กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ยทิ ตาว อาวชฺชนญฺจ ชวนานิ จาติ อธิกาโร. ‘‘ตญฺหิ จิตฺตํ’’ติ ปรสฺส จิตฺตํ. ‘‘เอวมฺปิ ภินฺนเมวา’’ติ ชวนานํ ธมฺมโต ภินฺนเมว. เอตฺถ อฏฺฐกถายํ วินิจฺฉิตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตํ จิตฺตํ นิรุทฺธมฺปิ ชวนานมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ โยชนา. ‘‘อทฺธาวเสน คหิตํ’’ติ อทฺธา ปจฺจุปฺปนฺน วเสน คหิตํ. ‘‘สนฺตติวเสน คหิตํ’’ติ สนฺตติ ปจฺจุปฺปนฺนวเสน คหิตํ. อาจริยานนฺทมเต. สพฺเพสมฺปิ อาวชฺชน ชวนานํ. จิตฺตเมว โหติ, ตสฺมา ธมฺมโต อภินฺนํ. ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โหติ, ตสฺมา กาลโต อภินฺนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนนฺตรปจฺจเย อตีโต จ ปจฺจุปฺปนฺโน จ ขณ วเสน ยุชฺชติ. ยทิ อทฺธาสนฺตติ วเสน ยุชฺเชยฺย, ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตร ปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺโต ภเวยฺย. กสฺมา, เอกาวชฺชน วีถิยญฺหิ สพฺพานิ จิตฺตานิ อทฺธาสนฺตติ วเสน ปจฺจุปฺปนฺนานิ เอว โหนฺตีติ.

๑๓๘. อปฺปนาวาเร. ‘‘อปฺปนา ชวนํ’’ติ กมฺมปทํ. ‘‘ตทา รมฺมณํ’’ติ กตฺตุปทํ. ‘‘อินฺทฺริย สมตาทีหี’’ติ สทฺธาทีนํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ อญฺญมญฺญํ อนติ วตฺตนวเสน สมตาทีหิ. ‘‘ปริโต’’ติ สมนฺตโต. ‘‘อุเปจฺจา’’ติ อุปคนฺตฺวา. อปฺปนํ วหิตุํ ชเนตุํ สมตฺถ ภาโว อปฺปนาวหสมตฺถภาโว. ‘‘ยสฺส ปวตฺติยา’’ติ ยสฺส อุปจาร ชวนสฺส ปวตฺติโต. ‘‘อจิรํ กาลํ’’ติ อจิเรกาเล. ปริตฺต ชาติกา นาม กามาวจรชาติ. ‘‘โคตฺตํ’’ติ กมฺมกตฺตุ ปทํ. ‘‘อภิภุยฺยตี’’ติ ภาวนา พเลน อภิภุยฺยมานํ โหติ. อภิมทฺทียมานํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘ฉิชฺชตี’’ติ อิทํ ปน อภิภวนสฺส สิขาปตฺต ทสฺสนํ. ยาว ตํ โคตฺตํ เฉทํ ปาปุณาติ, ตาว อภิภุยฺยติ, มทฺทียตีติ วุตฺตํ โหติ. โคตฺตํ อภิภวตีติ โคตฺรภูติปิ ยุชฺชติ. ‘‘ปญฺจมํ’’ติ ปญฺจเม จิตฺตวาเร. ‘‘ตทาหิ ชวนํ ปติตํ นาม โหตี’’ติ ปกติยา ชวนปฺปวตฺตินาม สตฺตกฺขตฺตุ ปรโม โหติ. จตุตฺถญฺจ มุทฺธปตฺตํ. ปญฺจมโต ปฏฺฐาย ปติตํ. ตสฺมา ตสฺมึ ปญฺจมวาเร ชวนํ ปติตํ นาม โหติ. ‘‘ทุตีเยนา’’ติ ทุตีเยน เอว สทฺเทน. ‘‘ทุตียํ’’ติ ทุตีเย จิตฺตวาเร. ตทา อนุโลมํ ปถมชวนํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อลทฺธา เสวนํ อนุโลม’’นฺติ. ‘‘เอเตเนวา’’ติ เอเตน เอว สทฺท ทฺวเย เนว. อฏฺฐสาลินิยํ ปน อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ. มนฺทปญฺญสฺส จตฺตาริ อนุโลมานิ โหนฺติ, ปญฺจมํ โคตฺรภุ, ฉฏฺฐํ มคฺคจิตฺตํ, สตฺตมํ ผลนฺติ. ‘‘อิตรฏฺฐกถาสู’’ติ วินยฏฺฐ กถาทีสุ. ‘‘ปฏิสิทฺธตฺตา’’ติ ปญฺจมํ โคตฺร ภุปฺปวตฺติยา ปฏิสิทฺธตฺตา อาทิมฺหิ อฏฺฐนฺนํ อญฺญตฺรสฺมึติ วุตฺตตฺตา อิธ นิรุทฺเธติ ปทํ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพเมวาติ วุตฺตํ ‘‘นิรุทฺเธ อนนฺตรเมวาติ ปทจฺเฉโท’’ติ. อนนฺตร สทฺทสฺส จ นิจฺจํ สมฺพนฺธาเปกฺขตฺตา ตเมวปทํ วิภตฺติ ปริณาเมน อธิกตนฺติ อาห ‘‘นิรุทฺธสฺสาติ อตฺถโต ลทฺธเมวา’’ติ. ‘‘วสิภูตาปี’’ติ วสิภูตาปิ สมานา. ‘‘เอกวารํ ชวิตฺวา’’ติ อิทํ โลกิยปฺปนาวเสน วุตฺตํ. โลกุตฺตร อปฺปนาปน สตฺตมมฺปิ อุปฺปชฺชติเยว. มูลฏีกา ปาเฐ ‘‘ภูมนฺตรปตฺติยา’’ติ โคตฺรภุ จิตฺตํ กามภูมิ โหติ. อปฺปนาปน มหคฺคตภูมิ วา โลกุตฺตรภูมิ วา โหติ. เอวํ ภูมนฺตรปตฺติยา. ‘‘อารมฺมณนฺตร ลทฺธิยา’’ติ ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ผลชวนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถหิ ปุริมานิ อนุโลม ชวนานิ สงฺขารา รมฺมณานิ โหนฺติ. ผลชวนํ นิพฺพานารมฺมณํ. อิทญฺจ การณมตฺตเมว. ยถาวุตฺต เลฑฺฑุปมา เอว อิธ ยุตฺตรูปาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ เอตํ อตฺถชาตํ น โข เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อนทฺธนียา’’ติ อทฺธานํ ทีฆกาลํ นข มนฺตีติ อนทฺธนียา. อสารา. อสารตฺตา เอว สีฆตรํ รุหนฺติ. สีฆตรํ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชนฺติ. สารวนฺตา ปน สาเรน สห วฑฺฒมานตฺตา สีฆตรํ นรุหนฺติ. สีฆตรํ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ นา ปชฺชนฺติ. เตนาห ‘‘เอกวสฺสชีวิโน’’ติอาทึ. ‘‘เอวเมวา’’ติอาทีสุ ‘‘ปติตชวเนสู’’ติ ปญฺจม ฉฏฺฐ สตฺตม ชวเนสุ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘สุปกฺกสาลิภตฺต สทิสานี’’ติ ยถา สาลิภตฺตานิ สุปกฺกตฺตา เอว มุทุตรานิ หุตฺวา ทุพฺพลานิ อจิรฏฺฐิติกานิ. ตสฺมึ ทิวเสปิ ปูติภาวํ คจฺฉนฺติ. เอวํ อปฺปนา ชวนานิ. ‘‘ยสฺมา จา’’ติอาทีสุ. ‘‘ทุวิธสฺส นิยมสฺสา’’ติ ชวนนิยมสฺส จ กาลนิยมสฺส จ. ‘‘ปฏิสนฺธิยา อนนฺตร ปจฺจย ภาวิโน’’ติ สตฺตม ชวน เจตนา อนนฺตร ปจฺจโย, ตทนนฺตเร ปวตฺตํ วิปาก สนฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺโน, ตเมว จ อวสาเน จุติ จิตฺตํ หุตฺวา ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจโย. เอวํ ปฏิสนฺธิ จิตฺตสฺส อนนฺตร ปจฺจย ภาเวน อวสฺสํ ภวิสฺสมานสฺสาติ อตฺโถ. อิทญฺจ การณ มตฺตเมว. มหาฏีกาวจนํ ปน กิญฺจิ วตฺตพฺพ รูปนฺติ น ปฏิกฺขิตฺตํ. ‘‘นิรนฺตรปฺปวตฺตานํ’’ติ อาทีสุ. ภินฺนา อสทิสา เวทนา เยสํ ตานิ ภินฺนเวทนานิ. ‘‘อาเสวน ปจฺจนีกานํ’’ติ อาเสวน ปจฺจยปฺปฏิ ปกฺขานํ. อภินฺนา เวทนา เยสนฺติ วิคฺคโห. กฺริยชวนานนฺตรํ อรหตฺตผลํ ผลสมาปตฺติ วีถิยํ ทฏฺฐพฺพํ. เสสเมตฺถสุวิญฺเญยฺยํ.

๑๓๙. ‘‘สพฺพถา ปี’’ติอาทีสุ. โลเก มชฺฌิมเก หิ มหาชเนหิ อิจฺฉิตมฺปิ กิญฺจิ อารมฺมณํ อติอุกฺกฏฺเฐหิ มนฺธาตุ ราชาทีหิ อิจฺฉิตํ น โหติ. ตถา เตหิ มหาชเนหิ อนิจฺฉิตมฺปิ กิญฺจิ อารมฺมณํ อติทุคฺคเตหิ ปจฺจนฺต วาสีหิ อิจฺฉิตํ โหติ. ตสฺมา อารมฺมณานํ อิฏฺฐานิฏฺฐ ววตฺถานํ ปตฺวา อติอุกฺกฏฺเฐหิ จ อติทุคฺคเตหิ จ ววตฺถานํ น คจฺฉติ, มชฺฌิมเกหิ เอว ววตฺถานํ คจฺฉติ. เตนาห ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทึ. ‘‘อารมฺมณํ’’ติ กตฺตุปทํ. ‘‘วิปากจิตฺตํ’’ติ กมฺมปทํ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิ รูปํ. ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ กสฺมึจิ เอกสฺมึ ปุปฺเผ. ‘‘เตน วา’’ติ เตน วา สุขสมฺผสฺเสน วตฺเถน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

‘‘เวทนานิยโมปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘อาทาเส มุขนิมิตฺตสฺส วิยา’’ติ ยถา อาทาเส มุข นิมิตฺตสฺส จลน จวนาทิโยโค นานาวณฺณโยโค จ ยถามุขเมว สิทฺโธ. ตถา วิปากานํ. เวทนา โยโค ปน ยถารมฺมณเมว สิทฺโธติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘เวทนาโยโค’’ติ นานาเวทนาโยโค. ‘‘กปฺเปตฺวา’’ติ จินฺเตตฺวา. ‘‘ปกปฺเปตฺวา’’ติ นานปฺปการโต จินฺเตตฺวา. น เกวลญฺจ วิปากานํ เอว ยถารมฺมณํ เวทนา โยโค โหตีติ โยชนา.

‘‘อยญฺจา’’ติอาทีสุ. ‘‘อฏฺฐกถายํ ปี’’ติ ปฏฺฐาน อฏฺฐกถายมฺปิ. ‘‘ตทารมฺมณ วเสนา’’ติ ตทารมฺมณวเสน ปวตฺตานนฺติ ปาฐเสโส. ‘‘ปญฺจนฺนํ’’ติ โสมนสฺส สนฺตีรเณน สทฺธึ จตฺตาริ มหาวิปาก โสมนสฺสานิ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘ปกติ นีหาเรนา’’ติ ปกติยา นิจฺจกาลํ ปวตฺตปฺปกาเรน. ปาฬิปาเฐ. ภาวิตานิ อินฺทฺริยานิ เยนาติ ภาวิตินฺทฺริโย. ‘‘มนาปํ’’ติ มโนรมฺมํ. ‘‘อมนาปํ’’ติ อมโนรมฺมํ. วิหเรยฺยนฺติ สเจ กงฺขตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปฏิกูเล’’ติ อมนาเป. ‘‘อปฺปฏิกูล สญฺญี’’ติ มนาปสญฺญี. เอวํ เสเสสุ. ‘‘เตสํ’’ติ ขีณาสวานํ. ปาฬิปาเฐ. ‘‘สุมโน’’ติ โสมนสฺสิโต. ‘‘ทุมฺมโน’’ติ โทมนสฺสิโต. ปาฬิปาเฐ. ‘‘เมตฺตายวา ผรตี’’ติ อยํ สตฺโต อเวโรโหตูติอาทินา เมตฺตาจิตฺเตน วา ผรติ. ‘‘ธาตุโส อุปสํหรตี’’ติ ยถา ม ม กาโยปิ จตุธาตุ สมุสฺสโย โหติ. ตตฺถ เอกาปิ ธาตุ นาม ปฏิกูลา วา อปฺปฏิกูลา วา น โหติ. เกวลํ ตุจฺฉ สุญฺญ สภาวมตฺตา โหติ. เอวเมว อิมสฺส สตฺตสฺส กาโยปีติอาทินา ธาตุ โส อุปสํหรติ. ‘‘อสุภาย วา’’ติ อสุภ ภาวนาย วา. อสุภ ภาวนา จิตฺเตน วาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อสุภายา’’ติ วา ตสฺส อสุภภาวตฺถาย. เทวนาฏกา เทวจฺฉรา นาม. กุถิตานิ กุฏฺฐานิ เยสํ ตานิ กุถิต กุฏฺฐานิ. ‘‘สรีรานี’’ติ กายงฺคานิ. กุถิต กุฏฺฐานิ สรีรานิ ยสฺส โส กุถิตกุฏฺฐสรีโร. ‘‘กุถิตานี’’ติ อพฺภุกฺกิรณานิ. เวทนา ยุตฺตานิ โหนฺติ อิติ อปเร วทนฺตีติ โยชนา. ตสฺมา ปจฺจโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปจฺจโย โหตีติ อาห ‘‘ยถา อานิสํส ทสฺสเนนา’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ วิสุทฺธิ มคฺคฏฺฐกถายํ. ‘‘พุทฺธสุพุทฺธตา ทสฺสเนนา’’ติ อตฺตโน สตฺถุภูตสฺส พุทฺธสฺส สุพุทฺธตา ทสฺสเนน. ‘‘อตฺตสมฺปตฺติ ทสฺสเนนา’’ติ มยํ ปน เอวรูปา ทุกฺขา มุตฺตามฺหาติ เอวํ อตฺตโน สมฺปตฺติ ทสฺสเนน. ‘‘อฏฺฐิกงฺกลิกเปตรูเป’’ติ นิมฺมํ สโลหิเต อฏฺฐิปุญฺชเปตสรีเร. ‘‘กุฏฺฐิโน’’ติ กุฏฺฐสรีรสฺส. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ธมฺมปท อฏฺฐกถายํ. อติ อิฏฺเฐ เทวจฺฉร วณฺณาทิเก. อติ อนิฏฺเฐ กุถิตกุฏฺฐสรีราทิเก. ‘‘วตฺถุ ภูโต’’ติ อุปฺปตฺติฏฺฐาน ภูโต. ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตานํ’’ติ กตฺตุ อตฺเถสามิวจนํ. ‘‘ตทุภยํ ปี’’ติ อุภยํ ตํ คหณํปิ. ‘‘เตสํ’’ติ เตสํ โลกิย มหาชนานํ. ‘‘วิปลฺลาสวเสเนว โหตี’’ติ เทวจฺฉรวณฺณาทีสุ อติอิฏฺเฐสุ อติอิฏฺฐาการโต คหณมฺปิ วิปลฺลาส วเสเนว โหติ. กสฺมา, เทวจฺฉร วณฺณาทีสุ อติ อิฏฺฐ สญฺญาย วิปลฺลาส สญฺญาภาวโต.

วิภาวนิปาเฐ. ‘‘ปวตฺติยา’’ติ ปวตฺตนโต. อฏฺฐกถาธิปฺปาเย ฐตฺวา วุตฺตตฺตา อฏฺฐกถาคารเวน’’ตํ วิจาเรตพฺพ เมวา’’ติ วุตฺตํ. อตฺถโต ปน อยุตฺตเมวาติ วุตฺตํ โหติ. เอสนโย อญฺญตฺถปิ. ‘‘ธมฺม จกฺขุรหิตา’’ติ ธมฺม ววตฺถานญฺญาณ จกฺขุ รหิตา. ‘‘กุสลากุสลานิ เยวา’’ติ เตสํ ธมฺม จกฺขุ รหิตานํ อุปฺปนฺนานิ กุสลากุสลานิเยว. คาถายํ. ‘‘รูปา’’ติ รูปโต นปฺปเวธนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สทฺทา’’ติอาทีสุปิ เอเสวนโย. นปฺปเวธนฺตีติ จ น จลนฺติ, น กมฺปนฺติ, จิตฺตญฺญถตฺตํ น คจฺฉนฺติ. ตถา อุเปกฺขา กฺริยชวนานนฺตรมฺปิ ตทารมฺมณานิ โสมนสฺสุ เปกฺขาเวทนา ยุตฺตานิ เอว สิยุนฺติ โยชนา. มูลฏีกาปาเฐ. ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ ตทารมฺมณตาย ตทารมฺมณภาเวน. ‘‘กตฺถจี’’ติ กตฺถจิ อภิธมฺม ปาฬิยํ. ‘‘วิชฺชมาเน จ ตสฺมึ’’ติ ตสฺมึ กฺริยชวนานุ พนฺธเก ตทา รมฺมเณ วิชฺชมาเน สติ. เอตํ ภวงฺคญฺจ นาม อนุพนฺธตีติ สมฺพนฺโธ. นทีโสโต ปฏิโสตคามินาวํ อนุพนฺธติ วิยาติ โยชนา. ‘‘สวิปฺผาริกํ เอวชวนํ’’ติ กิเลส ธมฺมานํ วิปลฺลาส ธมฺมานญฺจ วเสน ขณมตฺเตปิ อเนกสเตสุ อารมฺมเณสุ วิวิธากาเรน ผรณเวคสหิตํ กุสลากุสล ชวนเมว อนุพนฺธตีติ ยุตฺตํ. น ปน กฺริยชวนํ อนุพนฺธตีติ ยุตฺตนฺติ โยชนา. ‘‘ฉฬงฺคุ เปกฺขาวโต’’ติ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ, น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรตี-ติอาทินา วุตฺตาย ฉ ทฺวาริกวเสน ฉฬงฺค สมนฺนาคตาย อุเปกฺขาย สมฺปนฺนสฺส. วตฺตนํ วุตฺติ. สนฺตา วุตฺติ อสฺสาติ สนฺต วุตฺติ. ตํ วิจาเรนฺโต ‘‘ปฏฺฐาเน ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘ยทิ เจตํ วุจฺเจยฺยา’’ติ เอตฺถ ‘‘เอตํ’’ติ กฺริยา พฺยากเตติอาทิกํ เอตํ วจนํ. ‘‘ตสฺมึ’’ติ ตสฺมึ วจเน. ‘‘เอวมาทินา’’ติ เอวมาทินา นเยน. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อุตฺตรํ’’ติ ปริหารํ. ‘‘วิปสฺสนาจาร วเสนา’’ติ วิปสฺสนา ปวตฺติ วเสน. ‘‘เตสํ’’ติ โสมนสฺส โทมนสฺสานํ. ‘‘อิตรีตรานนฺตร ปจฺจยตา’’ติ อญฺญมญฺญานนฺตร ปจฺจยตาติ อตฺโถ. ‘‘เถเรนา’’ติ อนุรุทฺธตฺเถเรน. สพฺพานิ ตทา รมฺมณานิ, สพฺพานิ ภวงฺคานิ จ. ‘‘สมุทา จรนฺตี’’ติ จิรกาลํ สญฺจรนฺติ. ‘‘เอตานิหี’’ติอาทินา เตสํ อฏฺฐารสนฺนํ ชวนานํ อนนฺตรํ ตทารมฺมณานํ อนิยมโต ปวตฺติยา การณยุตฺตึ ทสฺเสติ. สมฺภวติ อุปฺปชฺชติ เอเตนาติ สมฺภโว. ตทา รมฺมณสฺส สมฺภโว ตทา รมฺมณ สมฺภโว. อถวา, สมฺภวนํ อุปฺปชฺชนํ สมฺภโวติ อิเม เทฺว อตฺเถ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา รมฺมณ สมฺภโว’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เยสํ ปนา’’ติอาทีสุ. ‘‘เยสํ’’ติ เยสํ ปุคฺคลานํ. ‘‘อิตรานี’’ติ อุเปกฺขา สนฺตีรณ ทฺวยโต อญฺญานิ. ‘‘น โหนฺตีติ น วตฺตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ. เอวํสติ, กสฺมา เถเรน อิธ น วุตฺตานีติ. อฏฺฐสาลินิยํ อวุตฺตตฺตา อิธ น วุตฺตานีติ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน กสฺมา น วุตฺตานิ. เยภูยฺย นิยมโสเต ปติตตฺตา น วุตฺตานิ. น ปน อลพฺภมานตฺตา น วุตฺตานีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อุเปกฺขาสหคต สนฺตีรณ ทฺวยเมว วุตฺตํ’’ติ อาคนฺตุก ภวงฺคภาเวน วุตฺตํ. ยถาห อถสฺส ยทา โสมนสฺส สหคตปฺปฏิสนฺธิกสฺส ปวตฺเต ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปมาเทน ปริหีนชฺฌานสฺส ปณีต ธมฺโม เม นฏฺโฐติ ปจฺจเวกฺขโต วิปฺปฏิสาริ วเสน โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ตทา กึ อุปฺปชฺชติ. โสมนสฺสานนฺตรญฺหิ โทมนสฺสํ, โทมนสฺสานนฺตรญฺจ โสมนสฺสํ ปฏฺฐาเน ปฏิสิทฺธํ. มหคฺคต ธมฺมํ อารพฺภ ชวเน ชวิเต ตทา รมฺมณมฺปิ ตตฺเถว ปฏิสิทฺธนฺติ. กุสล วิปากาวา อกุสลวิปากาวา อุเปกฺขา สหคตา เหตุกมโนวิญฺญาณ ธาตุ อุปฺปชฺชติ. กิมสฺสา รมฺมณนฺติ. รูปาทีสุ ปริตฺต ธมฺเมสุ อญฺญตรํ. เอเตสุ หิ ยเทว ตสฺมึ สมเย อาปาตมาคตํ โหติ. ตํ อารพฺภ เอตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ-ติ. เอวํ โทมนสฺสสหคต ชวนานุรูปํ อุเปกฺขาสหคต สนฺตีรณ ทฺวยเมว อาคนฺตุก ภวงฺคภาเวน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ. ‘‘เอตมฺปิ ยุชฺชติ เยวา’’ติ อกุสล ชวนาวสาเน เอตํ สเหตุกํ อาคนฺตุก ภวงฺคํปิ ยุชฺชติเยว. ‘‘โทมนสฺส ชวนานนฺตรํ ภวงฺค ปาโตว โหตี’’ติ อุเปกฺขา สหคต มูลภวงฺค ปาโตว โหติ. อาคนฺตุก ภวงฺเคน กิจฺจํ นตฺถิ. กสฺมา, อุเปกฺขา ปฏิสนฺธิกตฺตา. เนวตทารมฺมณ สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, เตสุ อารมฺมเณสุ ตทารมฺมณวารสฺส อสมฺภวโต. น หิ มหนฺตารมฺมเณสุ จ อวิภูตารมฺมเณสุ จ ตทารมฺมณวาโร สมฺภวติ. น จ มูลภวงฺค สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, มูลภวงฺคภู ตสฺส โสมนสฺส ภวงฺคสฺส โทมนสฺส ชวเนน สห วิรุทฺธตฺตา. ‘‘อิติ กตฺวา’’ติ อิมินา การเณน. ‘‘เอกํ’’ติ เอกํ อุเปกฺขาสหคต วิปากํ. ตถา ตสฺเสว โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺส เนว ตทารมฺมณ สมฺภโว อตฺถิ. น จ มูลภวงฺค สมฺภโวติ กตฺวา โทมนสฺสานนฺตรํ ฉสุ…เป… ปวตฺตตีติ โยชนา. ตตฺถ ‘‘ตสฺเสวา’’ติ โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิกสฺเสว. เนวตทารมฺมณ สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, อารมฺมณานํ อติมหนฺตตฺเตปิ อติวิภูตตฺเตปิ สติ โสมนสฺส ตทารมฺมณสฺส ชวเนน สห วิรุทฺธตฺตา. อุเปกฺขา ตทา รมฺมณสฺส จ อารมฺมเณน สห วิรุทฺธตฺตา. น หิ อติ อิฏฺฐารมฺมเณ อุเปกฺขา ตทารมฺมณํ ปวตฺตติ. มหคฺคต ปญฺญตฺตา รมฺมเณสุ ปน อุภยมฺปิ ตทารมฺมณํ นุปฺปชฺชติเยว. น จ มูลภวงฺค สมฺภโว อตฺถิ. กสฺมา, ชวเนน สห วิรุทฺธตฺตาติ.

‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘สพฺพ ธมฺเมสู’’ติ สพฺเพสุ อารมฺมณ ธมฺเมสุ. ‘‘ปถม สมนฺนาหาโร’’ติ อาวชฺชน กิจฺจํ อาห. สุตฺตนฺต ปาเฐ. ‘‘ตชฺโช’’ติ เตน อารมฺมณานํ อาปาตา คมเนน ชาโต. ‘‘ตชฺโช’’ติ วา ตทนุรูโปติปิ วทนฺติ. ‘‘วิญฺญาณภาคสฺสา’’ติ จกฺขุ ทฺวาริก วิญฺญาณ โกฏฺฐาสสฺส. ‘‘ยโต’’ติ ยสฺมึ กาเล. กถํ อาวชฺชเนน วินา นุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘สเจ อาวชฺชเนนา’’ติอาทึ. ‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ยถา ปน นิราวชฺชนํ โหติ ภินฺนา รมฺมณญฺจ, เอวํ ตถาติ โยชนา. ‘‘เอกสฺสปี’’ติ เอกสฺส อาคนฺตุก ภวงฺคสฺสปิ นตฺถิ โทโส. มหาอฏฺฐกถายญฺจ นตฺถิ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน อตฺถิเยว. ‘‘สวิปฺผนฺทนตฺตา’’ติ เอตฺถ อตฺโถ สวิปฺผาริกนฺติ ปเท วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ‘‘อิตเร สญฺจา’’ติ มหคฺคตโลกุตฺตร ชวนานญฺจ. กานิ จิ ปริตฺตารมฺมณานิปิ สมานานิ. ยทิ ตทารมฺมณู ปนิสฺส ยสฺส กามภวงฺคสฺส อภาวโต ตทารมฺมณานิ รูปารูป พฺรหฺมานํ นุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ สติ, จกฺขุโสต ทฺวาริก จิตฺตานิปิ รูป พฺรหฺมานํ นุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อาห ‘‘จกฺขุ โสตวิญฺญาณานิ ปนา’’ติอาทึ. ‘‘อินฺทฺริยปฺปวตฺติ อานุภาวโต’’ติ จกฺขุ วตฺถุ โสตวตฺถุ สงฺขาตานํ อินฺทฺริย วตฺถูนํ รูป พฺรหฺม สนฺตาเน ปวตฺตตฺตา เตสํ ปวตฺติ อานุภาวโต จกฺขุ โสตวิญฺญาณานิ รูปพฺรหฺมานํ ปวตฺตนฺติเย วาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘วิกปฺปพเลวา’’ติ กามกุสลา กุสลานํ วิย วิวิเธน อากาเรน กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา อารมฺมณคฺคหสามตฺถิเยวาสติ. ‘‘อปฺปนาปตฺต ภาวนา กมฺมวิเสเส วา’’ติ เอตฺถ อภิญฺญา ชวนานิ วิย มหคฺคต วิปาก โลกุตฺตร วิปากานิ วิย จาติ วตฺตพฺพํ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ ปฏิจฺจ สมุปฺปาท วิภงฺคฏฺฐกถายํ. ‘‘วิภาวนิยํ วุตฺต การณานี’’ติ อฏฺฐกถาโต อาหริตฺวา วิภาวนิยํ วุตฺตานิ ‘อชนกตฺตา ชนก สมานตฺตา ภาวโต’ติอาทีนิ การณานิ.

๑๔๐. ชวน นิยเม. อฏฺฐกถายมฺปิ ฉกฺขตฺตุํ ปวตฺติ วุตฺตา. ยถาห สเจ ปน พลวา รมฺมณํ อาปาตาคตํ โหติ. กฺริยมโนธาตุยา ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ. ชวนฏฺฐาเน ปน ปถมกามาวจร กุสล จิตฺตํ ชวนํ หุตฺวา ฉสตฺตวาเร ชวิตฺวา ตทารมฺมณสฺส วารํ เทตีติ. ‘‘มุทุตร ภาเวนา’’ติ มาตุกุจฺฉิมฺหิ ฐิตกาเลวา สมฺปติ ชาตกาเล วา วตฺถุสฺส อติมุทุภาเวน. ‘‘เกนจิอุปทฺทุต ภาเวนา’’ติ พาฬฺหเคลญฺญชาตกาเล เกนจิ วาตปิตฺตเสมฺหาทินา อุปทฺทุต ภาเวน. ‘‘อชฺโฌตฺถฏ ภาเวนา’’ติ ตสฺส เววจนมตฺตํ. มนฺทีภูโต เวโค เยสํ ตานิ มนฺทีภูต เวคานิ. ‘‘อสยฺห รูเปหี’’ติ ทุกฺขมสภาเวหิ. อภิภูตานํ สตฺตานํ. ตญฺจ โข วจนํ ปากติก สตฺตานํ วเสเนว วุตฺตํ. น สตฺตวิเสสานํ วเสน. เอวํ สติ, สตฺตวิเสสานํ วเสน กถํ ทฏฺฐพฺพนฺติ อาห ‘‘เย ปนา’’ติอาทึ. ‘‘อุปรี’’ติ มรณุปฺปตฺติฏฺฐาเน. ‘‘วุตฺตญฺหี’’ติ วิสุทฺธิ มคฺเค วุตฺตเมว. ‘‘ยมกปฺปาฏิหาริยํ’’ติ ยุคฬวตฺถูนํ เอกโต ปวตฺต อจฺฉริย กมฺมํ. ‘‘เทฺว ฌานงฺคานี’’ติ อุเปกฺเขกคฺคตา ฌานงฺคานิ.

‘‘โยคกมฺมสิทฺธิยา’’ติ ภาวนานุ โยคกมฺมสิทฺธสฺส. อิทฺธิ วิกุพฺพนํ นาม อิทฺธิยา นานากมฺมกรณํ. ‘‘สิทฺธิยา เอวา’’ติ สิชฺฌ นตฺถาย เอว. อตฺตโน อนนฺตเร เอว อุปฺปนฺนํ ผลํ เอติสฺสาติ อานนฺตริกปฺผลา. มคฺคเจตนา. ‘‘อิตี’’ติ ตสฺมา. ‘‘มนฺทสฺสา’’ติ มนฺท ปุคฺคลสฺส. ‘‘ติกฺขสฺสา’’ติ ติกฺข ปุคฺคลสฺส. ตีณิ ผลจิตฺตานิ. ‘‘ปโยคาภิสงฺขารสฺสา’’ติ ปถมชฺฌานโต ปฏฺฐาย สมถ วิปสฺสนายุคนนฺธปฺปวตฺติ สงฺขาตสฺส ปุพฺพปฺปโยคาภิสงฺขารสฺส. ‘‘อกตาธิการสฺสา’’ติ อาสนฺเน ปุริมภเว อกต ฌานปริกมฺมสฺส ปุคฺคลสฺส. สพฺเพสมฺปิ ผลฏฺฐานํ จิณฺณวสิภาวาเนว โหนฺตีติ โยชนา.

ชวนนิยโมนิฏฺฐิโต.

๑๔๑. ทุเหตุกาทีสุ. ชาติ ทฺวิเหตุกาทโย เอว อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิวิญฺญาณ สหคตา’’ติอาทึ. ‘‘เตสํ ทฺวินฺนํ ปี’’ติ ทฺวิเหตุกานมฺปิ อเหตุกานมฺปิ. ภุโสฌาน มคฺคผลานิ วาเรนฺติ นีวาเรนฺตีติ อาวรณานิ. วิปากานิ จ ตานิ อาวรณานิ จาติ วิคฺคโห. ‘‘วิปากานี’’ติ อเหตุก ทฺวิเหตุก วิปากานิ. เตหิ คหิตปฺปฏิสนฺธิกานํ อิมสฺมึ ภเวฌาน มคฺคผลปฺปฏิลาโภ นาม นตฺถิ. เตนาห ‘‘วิปากาวรณ สพฺภาวโต’’ติอาทึ. ‘‘เตสํ’’ติ ทุคฺคติ อเหตุก ปุคฺคลานํ. ปุคฺคลานนฺติ วุตฺตํ โหติ. น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อิตเรสํ’’ติ ตโต อญฺเญสํ สุคติ อเหตุก ปุคฺคลานํ.

‘‘เอตฺถ สิยา’’ติอาทีสุ. ทุคฺคติ ปริยาปนฺนานญฺจ อเหตุกานํ. ‘‘มูลภวงฺเค’’ติอาทิมฺหิ ปฏิสนฺธิ จิตฺตํ หุตฺวา อาคเต มูลภวงฺเค. ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ ยํ กิญฺจิ ภวงฺคํ. ‘‘วุจฺจเต’’ติ วิสชฺชนา วุจฺจเต. ‘‘สพฺพ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ ตาว วิปากุทฺธารกถายํ โสฬสสุ กามาวจร กุสล วิปาเกสุ อฏฺฐนฺนํ อเหตุก วิปากานํ เอว อาปายิเกสุ สตฺเตสุ อุปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. น อฏฺฐนฺนํ สเหตุก วิปากานํ. ตถา ปฏิจฺจ สมุปฺปาทฏฺฐ กถาสุ จ วิญฺญาณ ปทวณฺณนาสุ อญฺญาสุ จ อภิธมฺมาวตาราทีสูติ เอวํ สพฺพฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตา นาม โหติ. ‘‘โยคสา ธนียตฺตา’’ติ ปโยเคน สาเธตพฺพตฺตา. กุสลากุสลานิ หิ วฑฺเฒตุํ วา หาเปตุํ วา ปโยเค กเต วฑฺฒนฺติ เจว หายนฺติ จ. ญาณวิปฺปยุตฺตภูตํ คเหตุํ ยุตฺตํ. กสฺมา, อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺสาติ วุตฺตสฺส มูลภวงฺคสฺส อเหตุกตฺตา. ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ อเหตุกานํ’’ติ ทุคฺคติ อเหตุกานญฺจ สุคติ อเหตุกานญฺจ. ‘‘อปเรปนา’’ติอาทิ วิภาวนิยํ อาคโต อปเร วาโท. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘อปเรปน ยถา อเหตุกานํ สเหตุก ตทารมฺมณํ โหติ, เอวํ ทฺวิเหตุกานํ ติเหตุก ตทารมฺมณํปี’ติ วณฺเณนฺติ. เตสํมตานุโรเธน จ อิธปิ ญาณสมฺปยุตฺต วิปากปฺปฏิกฺเขโป อเหตุเกเยว สนฺธายาติ วทนฺตีติ. ตํ ปน วิปากุทฺธารกถายํ ‘เอตฺเถว ทฺวาทส กมคฺโคปี’ติ จ, เอตฺเถว ทสกมคฺโคปี’ติ จ อาคเตหิ น สเมติ. ตตฺถ หิ โสฬสสุกุสลวิปาเกสุ ทฺวิเหตุก กมฺมนิพฺพตฺตานํ ทฺวินฺนํ ทฺวิเหตุกาเหตุก ปุคฺคลานํ จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺต วิปากานิ วชฺเชตฺวา ทฺวาทส กมคฺโค นาม โหติ. ปุน เสเสสุ ทฺวาทส วิปาเกสุปิ อสงฺขาริก กมฺมนิพฺพตฺตานํ เทฺว ญาณวิปฺปยุตฺต สสงฺขาริก วิปากานิ, สสงฺขาริก กมฺมนิพฺพตฺตานญฺจ เทฺว ญาณวิปฺปยุตฺต อสงฺขาริก วิปากานิ วชฺเชตฺวา ทุติยตฺเถร วาเท ทสกมคฺโค นาม โหตีติ. เอตฺถ ปน ทฺวิ เหตุโกปิ ปุคฺคโล อธิเกน ฉนฺเทน วา วีริเยน วา จิตฺเตน วา ยุตฺโต ปริยตฺติ ธมฺมํ วา นานาวิชฺชาสิปฺปานิ วา พหุํ คเณฺหยฺย, สุเณยฺย, ธาเรยฺย, วาเจยฺย, จินฺเตยฺย. อถสฺส ญาณสมฺปยุตฺต ชวนํ พหุลํ สมุทา จเรยฺย. ตทา ตสฺส นานากมฺเมน ชวนานุ รูปํ ญาณสมฺปยุตฺต ตทารมฺมณํ น น สมฺภวตีติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสตีติ. ‘‘อฏฺฐกถายํ ปิหิ. ล. วุตฺตา’’ติ กถํ วุตฺตา. เอตานิ หิ มนุสฺเสสุ จ กามาวจร เทเวสุ จ ปุญฺญวนฺตานํ ทฺวิเหตุกติ เหตุกานํ ปฏิสนฺธิกาเล ปฏิสนฺธิ หุตฺวา วิปจฺจนฺตีติอาทินา วุตฺตาติ. เต ปน ติวิธา, นววิธาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตสํ ตพฺภาโว’’ติ กุสลานํ กุสลภาโว, อกุสลานํ อกุสลภาโว. ‘‘สิกฺขน ธมฺมยุตฺตา’’ติ ตีหิ สิกฺขาหิ ปหาตพฺพานํ กิเลสานํ อตฺถิตาย สิกฺขิตพฺพตา ปกติยํ ฐิตาติ อธิปฺปาโย.‘‘เหฏฺฐิมานญฺจา’’ติ เหฏฺฐิม ผลานญฺจ. ยานิยานิสกานิ ยถาสกํ. ‘‘อุปริมานํ’’ติ อุปริมานํ ปุคฺคลานํ. ‘‘ปรินิฏฺฐิต สิกฺขา กิจฺจตฺตา’’ติ สิกฺขา กิจฺจํ นาม กิเลส ธมฺมานํ ปหานตฺถาย เอว โหตีติ เตสุ สพฺพโส ปหีเนสุ สิกฺขา กิจฺจํ ปรินิฏฺฐิตํ โหติ. เอวํ ปรินิฏฺฐิต สิกฺขา กิจฺจตฺตา. สุฏฺฐุ ภพฺโพติ สมฺภโว. สมฺภโวติ วิเสสน ปทเมตนฺติ อาห ‘‘ยถา สมฺภวํ’’ติ.

๑๔๒. ‘‘เอตฺเถวา’’ติ เอตสฺมึ กามโลเก เอว. ‘‘ตํ ตํ ปสาทรหิตานํ’’ติ เตนเตน ปสาเทน รหิตานํ. ตสฺมึ ตสฺมึ ทฺวาเร อุปฺปนฺนานิ ตํ ตํ ทฺวาริกานิ. จตุสฏฺฐิวีถิ จิตฺตานิ. เทฺว จตฺตาลีส วีถิ จิตฺตานิ. ‘‘พฺรหฺมโลเก วา’’ติอาทีสุ. อิทํ อฏฺฐกถา วจนํ. ยถาห รูปภเว จตุนฺนํ วิญฺญาณานํ, ตเถว ปจฺจโย. ปวตฺเต, โนปฏิสนฺธิยํ. โสจ โข กามาวจเร อนิฏฺฐ รูปทสฺสน สทฺทสวนวเสน, พฺรหฺมโลเก ปน อนิฏฺฐา รูปาทโย นาม นตฺถิ. ตถา กามาวจร เทวโลเก ปีติ. ตานิ จตฺตาริ จิตฺตานิ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ตสฺมึ รูปโลเก. วิภาวนิปาเฐ. ‘‘อิธา’’ติ อิมสฺมึ วจเน. ‘‘ตํ ตํ ภูมิ ปริยาปนฺเน’’ติ ติสฺสํ ติสฺสํ ภูมิยํ ปริยาปนฺเน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

วีถิสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.