๒. เจตสิกสงฺคหอนุทีปนา

๖๘. เอวํ จิตฺต สงฺคหสฺส ทีปนึ กตฺวา เจตสิก สงฺคหสฺส ทีปนึ กโรนฺโต ปถมํ ปุพฺพาปรานุ สนฺธิญฺจ อาทิคาถาย ปโยชน สมฺพนฺธญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ’’ติอาทิ มารทฺโธ. ตตฺถ ‘‘อนุปตฺต’’นฺติอาทิมฺหิ จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานมิติสพฺพถาติ เอวํ อนุกฺกโม วุตฺโต. เตน อนุกฺกเมน อนุปตฺตํ. เหตุ วิเสสนญฺเจตํ. ยสฺมา จิตฺตสงฺคหานนฺตรํ เจตสิก สงฺคโห อนุปตฺโต, ตสฺมา อิทานิ ตํ สงฺคหํ กโรตีติ ทีเปติ. จตฺตาริ สมฺปโยค ลกฺขณานิ ‘เอกุปฺปาทตา, เอก นิโรธตา, เอกา รมฺมณตา, เอก วตฺถุกตา,ติ. ‘‘เจตสิ ยุตฺตา’’ติ จิตฺตสฺมึ นิยุตฺตา. จิตฺตํ นิสฺสาย อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจสุ อุสฺสุกฺกํ อาปนฺนาติ อตฺโถ. ‘‘เจตสา วายุตฺตา’’ติ จิตฺเตน วา สมฺปยุตฺตา. จิตฺเตน สห เอกีภาวํ คตาติ อตฺโถ. ‘‘สรูปทสฺสน’’นฺติ สงฺขฺยาสรูปทสฺสนํ. สิทฺธปทํ นาม ปกติ ปจฺจเยหิ นิปฺผนฺน ปทํ. ‘‘ปุพฺพนฺตโต’’ติ เอกสฺสสงฺขต ธมฺมสฺส ปถม ภาคโต. อุทฺธํ ปชฺชนํ นาม กตมนฺติ อาห ‘‘สรูปโต ปาตุภวน’’นฺติ. ธาตุ ปาเฐสุ-ชนิปาตุภาเว-ติ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘ชาตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ‘‘สรูป วินาโส’’ติ สรูปโต ปาตุภวนฺตสฺส ภาวสฺส วินาโส อนฺตรธานํ. ‘‘เอวํ ปรตฺถ ปี’’ติ ปรสฺมึ เอกาลมฺพณวตฺถุกาทิปเทปิ. ‘‘เอก จิตฺตสฺสปิ พหุเทวา’’ติ จกฺขุ วิญฺญาณํ รูปํ ปสฺสนฺตํ เอกเมว รูปํ ปสฺสตีติ นตฺถิ. อเนกานิ เอวรูปานิ เอกโต กตฺวา ปสฺสติ. โสตวิญฺญาณาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุ วิญฺญาณํ. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณนฺติอาทินา วตฺถุทฺวาเรสุ เอกวจนํ วตฺวา อารมฺมเณสุ พหุวจนํ กตนฺติ. ‘‘เอกตฺตํ อุปเนตฺวา’’ติ จกฺขุ วิญฺญาเณ พหูนิปิ รูปารมฺมณานิ รูปตา สมญฺเญน เอกีภาวํ กตฺวา เอกํ อารมฺมณนฺเตฺวว วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สทฺทารมฺมณาทีสุปิ เอเสว นโย. ตํ น สุนฺทรํ. กสฺมา. อตฺถ วิเสสสฺส อวิญฺญาปนโต. โกปนายํ อตฺถ วิเสโสติ. ยาจิตฺตสฺส ชาติ, สาเยว ผสฺสาทีนนฺติอาทิโก อตฺโถ. เตนาห ‘‘อถ โข’’ติอาทึ. อธิปฺเปตา เอกุปฺปาทตา. เอส นโย เอก นิโรธตาทีสุ. ‘‘มูลฏีกาย’’นฺติ รูปกณฺฑมูลฏีกายํ. ‘‘สเหวา’’ติ เอกโต เอว. ‘‘อุปฺปาทาทิปฺปวตฺติโต’’ติ อุปฺปาทสฺส จ ชีรณสฺส จ นิโรธสฺส จ ปวตฺติโต. ‘‘อุปฺปาทาทโย’’ติ อุปฺปาท ชีรณ นิโรธา. ชาติชรามรณานีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘เจตสิกามตา’’ติ เจตสิกา อิติ วิญฺญาตา. ‘‘ภาวปฺปธานํ’’ติ เอกุปฺปาท ภาโว เอกุปฺปาโทติ วุตฺโต. ตถา เอก นิโรธาทีสุ. ยถา อิทํปิ สงฺเฆรตนํ ปณีต-นฺติอาทีสุ อยํ รตน ภาโว ปณีโตติ เหตฺถ อตฺโถ. ‘‘เย’’ติ เย ธมฺมา. ‘‘สหชาต ปจฺจยุปฺปนฺน รูปานิ ปี’’ติ สหชาตปจฺจยโต อุปฺปนฺนานิ รูปานิปิ. เจตสิกานิ นาม สิยุนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตทา ยตฺต วุตฺติตายา’’ติ จิตฺตายตฺตวุตฺติยาย. ‘‘เจโตยุตฺตานี’’ติ เหตุ วิเสสนํ. ตเทว เหตุมนฺต วิเสสนนฺติ จ เหตุ อนฺโต นีตวิเสสนนฺติ จ เหตุ อนฺโต คธวิเสสนนฺติ จ วทนฺติ. ‘‘เตส’’นฺติ จิตฺตสฺส สหชาตปจฺจยุปฺปนฺนรูปานํ. ‘‘นานุโภนฺตี’’ติ นปาปุณนฺติ. ‘‘น หิ สกฺกา ชานิตุํ’’ติ เอเตน ภูตกถน วิเสสนานิ เอตานีติ ทีเปติ. ภูตกถนํปิ สมานํ วตฺติจฺฉาวเสน พฺยวจฺเฉทกํปิ สมฺภวติ. ‘‘วโยปญฺญายตี’’ติ วินาโส ปกาสติ. ‘‘ฐิตายา’’ติ ติฏฺฐ มานาย เวทนาย. อญฺโญ ปกาโร อญฺญถา. อญฺญถา ภาโว อญฺญถตฺตํ. ชราวเสน ปริณาโมติ วุตฺตํ โหติ. โย ปถวีธาตุยา อุปฺปาโท, ยา ฐิติ, ยา อภินิพฺพตฺติ, โย ปาตุภาโว. เอโส ทุกฺขสฺส อุปฺปาโท, เอสา โรคานํ ฐิติ, เอโส ชรามรณสฺส ปาตุภาโวติ โยชนา. ‘‘อิตรถา’’ติ อิโต อญฺญถา คหิเต สตีติ อตฺโถ. เอกสฺมึ รูปารูปกลาเป นานา ธมฺมานํ วเสน พหูสุ อุปฺปาเทสุ จ นิโรเธสุ จ คหิเตสูติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิการรูปานํ’’ติ วิญฺญตฺติ ทฺวย ลหุตาทิตฺตยานํ. สพฺพานิปิ อุปาทารูปานิ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปวตฺตตฺตา มหาภูต คณนาย จตฺตาริ จตฺตาริ สิยุํติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘สพฺเพสมฺปิ วา’’ติอาทิวุตฺตํ. สพฺเพสมฺปิ วา จกฺขาทีนํ อุปาทารูปานํ เอเกกสฺมึ กลาเป พหุภาโว วตฺตพฺโพ สิยาติ โยชนา. กสฺมา พหุภาโว วตฺตพฺโพติ อาห ‘‘จตุนฺนํ มหาภูตาน’’นฺติอาทึ.

ยทิ เอวํ, เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท ลหุตาทีนิปิ เอเกกานิ เอว สิยุํ, อถ กิมตฺถํ เทฺว เทฺว กตฺวา วุตฺตานีติ อาห ‘‘กายลหุตา จิตฺต ลหุตาทโยปนา’’ติอาทึ. ‘‘อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา’’ติ อีทิสํ วินิจฺฉยตฺตํ อจินฺเตตฺวาติ อธิปฺปาโย. วิภาวนิปาเฐ ‘‘จิตฺตานุปริวตฺติโน’’ติ เอเตน จิตฺเตน อุปฺปชฺชิตฺวา เตเนว จิตฺเตน สหนิรุชฺฌนวเสน จิตฺตํ อนุปริวตฺติสฺส. ‘‘ปสงฺคา’’ติ เจตสิกตา ปสงฺโค. ‘‘ปุเรตรมุปฺปชฺชิตฺวา’’ติ ปุเรตรํ เอเกน จิตฺเตน สห อุปฺปชฺชิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘จิตฺตสฺสภงฺคกฺขเณ’’ติ อญฺญสฺส สตฺตร สม จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ. ตถา รูปธมฺมานํ ปสงฺโค น สกฺกา นีวาเรตุํ ติโยชนา. ‘‘ปสงฺโค’’ติ เจตสิกตา ปสงฺโค. ‘‘อลมติ ปปญฺเจนา’’ติ อภิธมฺเม เวทนาตฺติเกฏีกาสุ วิย อติ วิตฺถาเรน นิรตฺถกํ โหตีติ อตฺโถ. ‘‘นิรตฺถกํ’’ติ วิภาวนิยํ ปปญฺโจ นิรตฺถโก เอวาติ อธิปฺปาโย.

๖๙. ผสฺสวจนตฺเถ. ‘‘ผุสตี’’ติ อารมฺมณํ อาหนติ, สงฺฆฏฺเฏติ. ตญฺจ สงฺฆฏฺฏ นํ นโทสปฏิฆสฺส วิย อารมฺมณสฺส วิพาธนํ โหติ, อถ โข ภมรสฺส ปทุม ปุปฺเผสุ ปุปฺผร สคฺคหณํ วิย วิชานน มตฺเต อฐตฺวา อารมฺมณ รสปาตุภาวตฺถํ ยถารมฺมณํ สํหนน เมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ผุสนญฺเจตฺถา’’ติอาทิมาห. ‘‘อาหจฺจา’’ติ อาหนิตฺวา สมฺปาปุณิตฺวา. ‘‘อุปหจฺจา’’ติ ตสฺเสว เววจนํ. อยมตฺโถ กถํ ปากโฏติ อาห ‘‘ยโต’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ยโต’’ติ ยํ การณา. ‘‘ตทนุภวนฺตี’’ติ ตํ อารมฺมณ รสํ อนุภวนฺตี, เวทนา ปาตุภวติ, เวทนา ปาตุภาวํ ทิสฺวา อารมฺมณปฺผุสนํ ญาเณ ปากฏํ โหตีติ อธิปฺปาโย. สฺวายํ ผุสน ลกฺขโณ, สงฺฆฏฺฏนรโส, สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน, อาปาตา คตวิสย ปทฏฺฐาโน. ตตฺถ สนฺนิปาโต นาม ติณฺณํ ติณฺณํ ทฺวารา รมฺมณ วิญฺญาณานํ สงฺคติ สมาคโม สโมธานํ. ตถาหิ วุตฺตํ. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุ วิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส ติอาทิ. ‘‘สงฺฆฏฺฏนรโส’’ติ อารมฺมเณ สมฺมเทว ฆฏฺฏน กิจฺโจ. สงฺฆฏฺฏน กิจฺจตฺตา เอว ติณฺณํ สนฺนิปาโต หุตฺวา ธมฺม จินฺตาญาณสฺส ปฏิมุขํ อุปฏฺฐาติ ปกาสตีติ. ‘‘สนฺนิปาต ปจฺจุปฏฺฐาโน’’. ปจฺจุปฏฺฐานนฺติ วา ปญฺญาณํ วุจฺจติ ธโชรถสฺส ปญฺญาณนฺติ เอตฺถ วิย. สนฺนิปาตากาโร ปจฺจุปฏฺฐานํ ยสฺสาติ สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน. เวทนาปจฺจุ ปฏฺฐาโน วา. ธูโมวิย อคฺคิสฺส. เวทนาผลํ ปจฺจุปฏฺฐานํ ยสฺสาติ วิคฺคโห. อฏฺฐสาลินิยํ ปน กสฺมา ปเนตฺถ ผสฺโส ปถมํ วุตฺโต ติปุจฺฉิตฺวา มหาอฏฺฐกถา วาโทตาว ทสฺสิโต. จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาตตฺตา. อารมฺมณสฺมิญฺหิ จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาโต หุตฺวา ผสฺโส อารมฺมณํ ผุสมาโน อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ปถมํ วุตฺโต. ผสฺเสน ผุสฺสิตฺวา เวทนาย เวทยติ. สญฺญาย สญฺชานาติ. เจตนาย เจตติ. เตน วุตฺตํ ผุฏฺโฐ ภิกฺขเว เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตีติ. อปิ จ อยํ ผสฺโส นาม ยถาปาสาทํ ปตฺวา ถมฺโภ นาม เสสทพฺพ สมฺภารานํ พลวปจฺจโย. เอวเมว สหชาต สมฺปยุตฺต ธมฺมานํ พลว ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา ปถมํ วุตฺโตติ. สงฺคหกาเรน ปน อิทํ ปน อการณํ, เอกกฺขณสฺมิญฺหิ อุปฺปนฺน ธมฺมานํ อยํ ปถมํ อุปฺปนฺโน อยํ ปจฺฉาติ อิทํ วตฺตุํ น ลพฺภา. พลวปจฺจยภาเวปิ ผสฺสสฺสการณํ น ทิสฺสตีติ เอวํ ตํ วาทํ ปฏิกฺขิเปตฺวา อิทํ วุตฺตํ เทสนา วาเรเนว ผสฺโส ปถมํ วุตฺโตติ. ตตฺถ ‘‘เทสนาวาเร เนวา’’ติ เทสนกฺกเมเนว, ตโต อญฺญํ การณํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตสุ ปน ทฺวีสุ วาเทสุ มหาอฏฺฐกถา วาโท เอว ยุตฺโต. ยญฺหิ ตตฺถ วุตฺตํ จิตฺตสฺส ปถมาภินิปาโต หุตฺวาติ. ตตฺถ ปถมาภินิปาโตติ อิทํ กิจฺจปฺปธานตฺตา วุตฺตํ. น ปนญฺเญหิ เจตสิเกหิ วินา วิสุํ ปถมํ อุปฺปนฺนตฺตา. ยถา ตํ เย เกจิ ภิกฺขเว ธมฺมา อกุสลา อกุสลภาคิยา อกุสลปกฺขิกา. สพฺเพ เต มโนปุพฺพงฺคมา, มโน เตสํ ธมฺมานํ ปถมํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺมึ สุตฺเต กิจฺจปฺปธานตฺตา มโน เตสํ ธมฺมานํ ปถมํ อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ. น ปน สพฺพเจตสิเกหิ วินา วิสุํ ปถมํ อุปฺปนฺนตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. พลวปจฺจย ภาเวปิ ผสฺสสฺสการณํ ทิสฺสติเยว. ผสฺโสเหตุ ผสฺโส ปจฺจโย เวทนากฺขนฺธสฺส ปญฺญา ปนาย. ผสฺโส เหตุ ผสฺโส ปจฺจโย สญฺญากฺขนฺธสฺส ปญฺญา นาย. ผสฺโส เหตุ ผสฺโส ปจฺจโย สงฺขารกฺขนฺธสฺส ปญฺญาปนายาติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา สพฺเพสํ เจตสิกานํ ธมฺมานํ ผสฺสปฺปธานตฺตา เอว ผสฺส พลวปจฺจยตฺตา เอว จ ผสฺโส ปถมํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ จิตฺตํ อารมฺมณ วิชานนฏฺเฐน ผสฺสาทีนํ สพฺพเจตสิก ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมํ โหติ, ปธานํ, เชฏฺฐกํ. ผสฺโส ปน อารมฺมณ สงฺฆฏฺฏนฏฺเฐน สพฺเพสํ เจตสิก ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคโม โหติ, ปธาโน, เชฏฺฐโกติ อยํ ทฺวินฺนํ วิเสโสติ. เอตฺถ โจทโก ผุสนํ นาม สปฺปฏิฆรูปานํ เอว กิจฺจนฺติ มญฺญมาโน ‘‘นนุจา’’ติอาทินา โจเทติ. ‘‘นนุจา’’ติ โจเทธีติ ทีเปติ. ‘‘อปฺปฏิฆสภาวา’’ติ เหตุวิเสสนํ. ‘‘กิญฺจี’’ติ กิญฺจิวตฺถุํ. อยํ ปน ผสฺโส. ‘‘จิตฺตสฺส วิการา ปตฺตึ’’ติ จลน กมฺปน ถมฺภน เชคุจฺฉ ภย ตาส ฉมฺภิตตฺตา ทิวเสน วิการา ปชฺชนํ. ‘‘เวทนา วิเสสุปฺปตฺตึ’’ติ สุขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ สุขเวทนา, ทุกฺขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ทุกฺข เวทนาติอาทินา นเยน ผสฺส วิเสสานุรูปํ เวทนา วิเสสุปฺปตฺตึ สาเธติ. เอตฺถ จ ผุสนํ นาม ทุวิธํ รูปปฺผุสนํ, นามปฺผุสน, นฺติ. ตตฺถ รูปปฺผุสนํ นาม โผฏฺฐพฺพ ธาตูนํ กิจฺจํ. นามปฺผุสนํ ทุวิธํ ผสฺสปฺผุสนํ, ญาณปฺผุสน, นฺติ. ตตฺถ ญาณปฺผุสนํ นาม ญาณปฺปฏิเวโธ. อปิ จ ฌานมคฺค ผล นิพฺพานานํ ปฏิลาโภปิ ผุสนนฺติ วุจฺจติ. ผุสนฺติ ธีรา นิพฺพานํ. โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ. ผุสามิ เนกฺขมํ สุขํ. อปุถุชฺชน เสวิตนฺติ-อาทีสุ. อิทํ อุปมา มตฺตํ สิยา, กสฺสจิ มนฺท ปญฺญสฺสาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิท’’นฺติ เขฬุปฺปาท วจนํ. วิญฺญุสฺส ปน อติปากฏ ผสฺส นิทสฺสเนน อปฺปากฏ ผสฺส วิภาวนํ ยุตฺตเมว. เตนาห ‘‘อติปากฏาย ปนา’’ติอาทึ.

๗๐. เวทนาวจนตฺเถ. ‘‘ตํสมงฺคีปุคฺคลานํ วา’’ติ เวทนา สมงฺคีปุคฺคลานํ วา. ‘‘สาตํ วา’’ติ สาธุรสํ วา. ‘‘อสฺสาตํ วา’’ติ อสาธุรสํ วา. ‘‘กึ เวทยตี’’ติ กตมํ เวทยติ. ‘‘สุขมฺปิ เวทยตี’’ติ สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ. อถวา ‘‘กิญฺจเวทยตี’’ติ กถญฺจเวทยติ. ‘‘สุขมฺปิ เวทยตี’’ติ สุขํ หุตฺวาปิ เวทยติ. สุข ภาเวน เวทยตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ เสสปเทสุปิ. ‘‘กิจฺจนฺตรพฺยาวฏา’’ติ อญฺญกิจฺจพฺยาวฏา. อธิปติ ภาโว อาธิปจฺจํ. อินฺทฺริย กิจฺจํ. ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติ ลทฺธคุณวจนํ. ราชารห โภชนํ ราชคฺคโภชนํ. ‘‘สูทสทิสตา’’ติ รญฺโญภตฺตการสทิสตา. ตตฺถ สูโท รญฺโญภตฺตํ ปจนฺโต รสชานนตฺถํ โถกํ คเหตฺวา ชิวฺหคฺเค ฐเปตฺวา รสํ วีมํสติ. ยถิจฺฉิตํ ปน ภุญฺชิตุํ อนิสฺสโร. ราชา เอว ยถิจฺฉิตํ ภุญฺชิตุํ อิสฺสโร. ราชา วิย เวทนา. สูโท วิย เสสเจตสิก ธมฺมา.

๗๑. สญฺญาวจนตฺเถ. ‘‘สญฺชานาตี’’ติ สุฏฺฐุ ชานาติ. สุฏฺฐุชานนญฺจ นาม น วิญฺญาณสฺส วิย วิวิธชานนํ โหติ. น จ ปญฺญาย วิย ยถาภูตชานนํ โหติ. อถ โข ภูตํ วา โหตุ, อภูตํ วา. ยํ ยํ ฉ หิ วิญฺญาเณหิ วิชานาติ, ปญฺญาย วา ปชานาติ. ตสฺส ตสฺส ปจฺฉา อปฺปมุสฺสกรณ เมวาติ วุตฺตํ ‘‘ปุนชานนตฺถํ สญฺญาณํ กโรตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘สญฺญาณ’’นฺติ นิมิตฺต กรณํ. ภวนฺตรํ ปตฺวาปิ อปฺปมุฏฺฐภาวํ สาเธติ โอปปาติก ปุคฺคลานนฺติ อธิปฺปาโย. เตหิ ปุริมํ อตฺตโน ภวํ ชานนฺติ. คพฺภเสยฺยกาปิ เกจิ ปุริมํ ภวํ ชานนฺติ, เยชาติสฺสร ปุคฺคลาติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ‘‘อปฺปมุฏฺฐภาว’’นฺติ อนฏฺฐภาวํ. มิจฺฉาภินิเวส สญฺญา นาม อนิจฺเจ นิจฺจนฺติอาทิปฺปวตฺตา สญฺญา. ‘‘โพเธตุ’’นฺติ พุชฺฌาเปตุํ. ‘‘ทารุตจฺฉกสทิสาติ จ วุตฺตา’’ติ ทารุตจฺฉโก นาม กฏฺฐวฑฺฒกี. โส กฏฺฐกฺขนฺเธสุ นิมิตฺตการีโหติ. สุตจฺฉิตฉินฺทิเตสุ กฏฺเฐสุ นิมิตฺตานิ กตฺวา ฐเปติ. ปจฺฉาตานิ โอโลเกตฺวา กฏฺฐานิ กมฺเม อุปเนติ. ‘‘หตฺถิ ทสฺสก อนฺธสทิสา’’ติ เอตฺถ เอโก กิร ราชา เกฬิปฺปสุโต โหติ. โส ชจฺจนฺธานํฐาเน เอกํ หตฺถึ อาเนตฺวาฐเปนฺโต ชจฺจนฺเธ อาห ชานาถ โภ ตุเมฺห หตฺถินฺติ. เต หตฺถึ ชานิสฺสามาติ ปรามสิตฺวา อตฺตโน ปรามสิตํ ตํ ตํ องฺคมวหตฺถีติ อภินิวิสนฺติ. ทฬฺหํ สลฺลกฺเขนฺติ. ปุน ราชา เต ปุจฺฉิ กีทิโส โภ หตฺถีติ. เต รญฺโญ หตฺถิสณฺฐานํ อาจิกฺขนฺตา วิวาทํ อาปชฺชนฺติ. อาจิกฺขนเมว รญฺโญหตฺถิทสฺสนนฺติ กตฺวา เต หตฺถิทสฺสก อนฺธาติ วุจฺจนฺติ. ‘‘อุปฏฺฐิตวิสยคฺคหเณ’’ติ รตฺติยํ อนฺธกาเร รชฺชุกฺขณฺฑํ ปสฺสนฺตสฺส สปฺปสณฺฐานํ อุปฏฺฐาติ. โส อุปฏฺฐิตํ สณฺฐานมตฺตํ สปฺโปติ คณฺหาติ. เอวํ อุปฏฺฐิตวิสยคฺคหณํ โหติ. มิคโปตกานญฺจ อรญฺเญเขตฺตมชฺเฌปุริสสณฺฐานํ ติณ รูปํ ปสฺสนฺตานํ ปุริสสณฺฐา นํ อุปฏฺฐาติ. เต อุปฏฺฐิตํ สณฺฐานมตฺตํ ปุริโสติ คณฺหิตฺวา โส อเมฺห ปหเรยฺยาติ ปลายนฺติ. วุตฺตา อฏฺฐสาลินิยํ.

๗๒. เจตนาวจนตฺเถ. เจเตตีติ เจตนา. เจตนญฺเจตฺถ อภิสนฺธานํ วา วุจฺจติ ปกปฺปนํ วา อายูหนํ วาติ เอวํ ติธา อตฺถวิกปฺปํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปยุตฺต ธมฺเม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อภิสนฺทหตี’’ติ อภิมุขํ สนฺทหติ, สํโยคํ กโรติ. เตนาห ‘‘ปุนปฺปุนํ ฆเฏตี’’ติ. ‘‘ฆเฏตี’’ติ สมฺพนฺธติ. ‘‘ปกปฺเปติ วาเต’’ติ อถวา เต สมฺปยุตฺต ธมฺเม ปการโต กปฺเปติ, สชฺเชติ. เตนาห ‘‘สํวิทหตี’’ติ. ‘‘สํวิทหตี’’ติ ตฺวํ ผุสนกิจฺจํ กโรหิ, ตฺวํ เวทยิต กิจฺจํ กโรหิ, ตฺวํ สญฺชานนกิจฺจํ กโรหีติอาทินา วทมานา วิย สํวิทหติ. ‘‘อายูหติวาเต’’ติ อถวา เตสมฺปยุตฺต ธมฺเม ภุโส พฺยูหยติ, ราสึ กโรติ. เตนาห ‘‘อารมฺมเณ สมฺปิณฺเฑตี’’ติ. ‘‘สโมสรนฺเต’’ติ เอกโต โอสรนฺเต. สงฺคมนฺเต. ‘‘สา’’ติ เจตนา. ‘‘ตายา’’ติ เจตนาย. ‘‘ตสฺมึ’’ติ รูปาทิเกวา อารมฺมเณ. ปุญฺญาปุญฺญ กิจฺเจวา. ปวตฺตมานาย สติยา. เชฏฺฐสิสฺโส นาม พหูสุ สิสฺเสสุ เชฏฺฐภูโต สิสฺโส. ตสฺมึ สชฺฌายนฺเต เสสา สพฺเพ สชฺฌายนฺติเยว. เตน โส อุภยกิจฺจ สาธโก โหติ. เอวํ มหาวฑฺฒกีปิ.

๗๓. เอกคฺคตาวจนตฺเถ. เอกตฺตารมฺมณํ นาม เอการมฺมณสฺสปิ พหูสุ สภาเวสุ เอกสภาวสงฺขาตํ อารมฺมณํ. ‘‘ตสฺมึ’’ จิตฺตสฺมึ. ‘‘นิวาเต’’ติ วาตรหิเต ปเทเส. ‘‘ทีปจฺจีนํ’’ติ ทีปชาลานํ.

๗๔. ชีวิตินฺทฺริยวจนตฺเถ. ‘‘อิสฺสรภาโว วุจฺจติ’’ ภาวปฺปธาน นเยนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อภิภวิตฺวา’’ติ ชีวน กิจฺเจ อตฺตโน วสํ วตฺตาเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺต สนฺตานํ ชีวนฺตํ หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

๗๕. มนสีการวจนตฺเถ. สมาสมชฺเฌ สการาคโม. กรธาตุโยเค อีการาคโม จ ทฏฺฐพฺโพ. อลุตฺต สตฺตมี ปทนฺถิ เกจิ. เอวํ สติ อีทีฆตฺตํ นสิชฺฌติ. ‘‘อสุญฺญํ’’ติ อริตฺตํ. ‘‘ปฏิปาเทตี’’ติ ปฏิปชฺชนํ กิจฺจสาธนํ การาเปติ. อตฺถโต นิโยเชติ นามาติ อาห ‘‘โยเชตี’’ติ. ‘‘อิทเมว ทฺวยํ’’ติ อาวชฺชน ทฺวยํ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ ทฺวยํ. อุปตฺถมฺภิตํ หุตฺวา อารมฺมเณ นินฺนํ กโรตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โยนิโส’’ติ อุปาเยน หิตสุข มคฺเคน. ‘‘อโยนิโส’’ติ อนุปาเยน อหิต อสุข มคฺเคน. ‘‘สมุทาจิณฺณนินฺนนิยามิตาทีหี’’ติ เอตฺถ สมุทาจิณฺณํ นาม อาจิณฺณ กมฺมวเสน สุฏฺฐุ ปุนปฺปุนํ อาจริตํ. นินฺนํ นาม อิทํ นาม ปสฺสามิ, อิทํ นาม กริสฺสามีติ ปุพฺเพ เอว อชฺฌาสเยน นินฺนํ. นิยามิตํ นาม อิทํ นาม กตฺตพฺพํ, อิทํ นาม น กตฺตพฺพํ, กตฺตพฺพํ กโรมิ, อกตฺตพฺพํ นกโรมีติ เอวํ นิยามิตํ. ‘‘อสติ การณ วิเสเส’’ติ ภวงฺค จิตฺตํ วีถิจิตฺตุปฺปตฺติยา อสติ, วีถิจิตฺตานิ จ กายจิตฺตานํ อกลฺลาทิเกวา อธิมตฺตสฺส อารมฺมณนฺตรสฺส อุปฏฺฐาเนวา อสติ. ‘‘สาธารณา’’ติ เอตฺถ สํสทฺเท พินฺทุ โลโป, ทีฆตฺตญฺจาติ อาห ‘‘สมํ ธาเรนฺตีติ สาธารณา’’ติ.

๗๖. วิตกฺกวจนตฺเถ. ‘‘ตถา ตถา สงฺกปฺเปตฺวา’’ติ กามสงฺกปฺปาทีนํ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทีนญฺจวเสน เตน เตน ปกาเรน สุฏฺฐุ จินฺเตตฺวา. ‘‘ตํ’’ติ อารมฺมณํ. ‘‘เต’’ติ สมฺปยุตฺต ธมฺเม. ‘‘อวิตกฺกมฺปิ จิตฺตํ’’ติ ปญฺจวิญฺญาณ จิตฺตญฺจ ทุตียา ทิชฺฌาน จิตฺตญฺจ. ‘‘อปิจา’’ติ กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘ทุตียชฺฌานาทีนิ จา’’ติ ทุตียชฺฌาน จิตฺตาทีนิ จ. ‘‘อุปจาร ภาวนา วเสนา’’ติ สมุทาจิณฺณ วสิภูตาย อุปจาร ภาวนาย วเสน. ‘‘กึ วา เอตายยุตฺติยา’’ติ สวิตกฺก จิตฺตสนฺตาเนติอาทิกาย ยุตฺติยา กึ ปโยชนํ อตฺถีติ อตฺโถ. กิญฺจิ ปโยชนํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. อารมฺมณํ อาโรหติเยว อารมฺมเณน อวินาภาววุตฺติกตฺตา. ‘‘ตํ’’ติ จิตฺตํ. นิยามโก นาม นาวํ อิจฺฉิต ทิสาเทสนิโยชโก. ‘‘อกุสลํ ปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. กุสลํ ปตฺวา ปน กถํติ. กุสลํ ปตฺวาปิ ปติรูปเทสาวาสาทิวเสน สมุทา จิณฺณ นินฺนาทิวเสน จ ลทฺธ ปจฺจเย สติ จิตฺตมฺปิ สทฺธาสติ อาทโยปิ อารมฺมณ รูหเน ถามคตา เอว. อลทฺธ ปจฺจเย ปน สติ อกุสล ภาเว ฐตฺวา ถามคตํ โหติ. ‘‘มนสิการ วีริย สตีนํ’’ติ ภาวนา พลปตฺตา นนฺติ อธิปฺปาโย. เอวํ ปน สติ, วิตกฺกสฺส โอกาโส นตฺถีติ. อตฺถิ. สงฺกปฺปน กิจฺจ วิเสสตฺตา. ตญฺหิ กิจฺจํ อญฺเญสํ อสาธารณํ, วิตกฺกสฺเสว กิจฺจนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิตกฺโกปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘สารมฺมณ สภาวา’’ติ เหตุ วิเสสนเมตํ. ‘‘ตถา วุตฺโต’’ติ วิตกฺโกติ วุตฺโต.

๗๗. วิจารวจนตฺเถ. ‘‘วิจรตี’’ติ เอกเมกสฺมึ เอว อารมฺมเณ วิวิเธน จรติ, ปวตฺตติ. สภาวากาโร นาม นีลปีตาทิโก อคมฺภีโร อารมฺมณ สภาโว จ อารมฺมณสฺส นานา ปวตฺตากาโร จ. ‘‘อนุมชฺชนวเสนา’’ติ ปุนปฺปุนํ มชฺชนวเสน โสธนวเสน. วิตกฺโก โอฬาริโก จ โหตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. ‘‘โอฬาริโก’’ติ วิจารโต โอฬาริโก. เอวํ เสสปเทสุ. ‘‘ฆณฺฑาภิฆาโต วิยา’’ติ ฆณฺฑาภิฆาเตน ปถมุปฺปนฺนสทฺโท วิยาติ วทนฺติ. ตถาหิ วิจาโร ฆณฺฑสฺส อนุรโว วิย วุตฺโตติ. ทณฺฑเกน ฆณฺฑสฺส อภิฆาต กิริยา วา ฆณฺฑาภิฆาโต. ตถาหิ อารมฺมเณ เจตโส ปถมาภิ นิปาโต วิตกฺโกติ จ, อาหนน ปริยาหนน รโสติ จ วุตฺตํ. ‘‘ฆณฺฑานุรโว วิยา’’ติ ฆณฺฑสฺส อนุรวสทฺโท วิย.

๗๘. อธิโมกฺขวจนตฺเถ. ‘‘สํสปฺปนํ’’ติ อนวตฺถานํ. ‘‘ปกฺขโต มุจฺจนวเสนา’’ติ เอวํ นุ โขติ เอโก ปกฺโข, โนนุ โขติ ทุตีโย ปกฺโข. ตาทิสมฺหา ปกฺขโต มุจฺจนวเสน.

๗๙. วีริยวจนตฺเถ. ‘‘วีรสฺสา’’ติ วิสฺสฏฺฐสฺส. โส จ กายวจีมโน กมฺเมสุ ปจฺจุ ปฏฺฐิเตสุ สีตุณฺหาทิ ทุกฺข ภยโต อลีน วุตฺติวเสน ปวตฺโตติ อาห ‘‘กมฺมสูรสฺสา’’ติ. เอเตน อโนตฺตปฺปึ นิวตฺเตติ. อโนตฺตวฺวีหิ ปาปสูโร, อยํ กมฺม สูโรติ. ‘‘มหนฺตํ ปิกมฺม’’นฺติ กุสีตสฺส มหนฺตนฺติ มญฺญิตํ กมฺมํ. เอวํ เสเสสุ. ‘‘อปฺปกโต คณฺหาตี’’ติ อปฺปกภาเวน คณฺหาติ. อปฺปกเมวิทนฺติ มญฺญตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อตฺต กิลมถํ’’ติ กายจิตฺตกฺเขทํ. ‘‘ตํ’’ติ วีริยํ. ‘‘ตถาปวตฺติยา’’ติ กมฺมสูรภาเวน ปวตฺติยา. ‘‘เหตุเจ วา’’ติ เอเตน ภาวสทฺทสฺส อตฺถํ วทติ. ‘‘กายจิตฺต กิริยาภูตํ’’ติ เอเตน กมฺมสทฺทสฺส อตฺถํ. ‘‘วิธินา’’ติ ตสฺส ปวตฺติยา ปุพฺพาภิสงฺขาร วิธาเนน. ตเมว วิธานํ กมฺเมสุ เนตพฺพตฺตา นโยติ จ, อุเปตพฺพตฺตา อุปาโยติ จ วุจฺจตีติ อาห ‘‘นเยน อุปาเยนา’’ติ. ตเมว วิธานํ ทสฺเสติ ‘‘วีริยวโต’’ติอาทินา. ‘‘อีรนฺตี’’ติ เอรยนฺติ. ‘‘กิจฺจ สมฺปตฺติยา’’ติ อารมฺมณ วิชานน ผุสนาทิ กิจฺจ สมฺปตฺติ อตฺถาย. พฺยาวฏานิ กายจิตฺตานิ เยสนฺติ วิคฺคโห. ‘‘พฺยาวฏานี’’ติ อุสฺสาหิตานิ. ‘‘ถูณูปตฺถมฺภน สทิสํ’’ติ ชิณฺณสฺส เคหสฺส อปตนตฺถาย สารตฺถมฺเภน อุปตฺถมฺภนสทิสํ. อุปตฺถมฺภกตฺถมฺภสทิสนฺติปิ วทนฺติ. ‘‘สพฺพ สมฺปตฺตีนํ มูลํ’’ติ สพฺพาสํ โลกิย สมฺปตฺตีนํ โลกุตฺตร สมฺปตฺตี นญฺจ มูลํ. กสฺมา, ปุญฺญกมฺม สมฺปตฺติยา จ ปารมิ ปุญฺญสมฺปตฺติยา จ ปติฏฺฐานตฺตา. สติหิ ปุญฺญกมฺมสมฺปตฺติยา สพฺพา โลกิย สมฺปตฺติ สิชฺฌติ. สติ จ ปารมิ ปุญฺญ สมฺปตฺติยา สพฺพาโลกุตฺตร สมฺปตฺติ สิชฺฌตีติ. เอเตน หีน วีริโย นาม สพฺพ สมฺปตฺติโต ปริพาหิโยติ ทีเปติ.

๘๐. ปีติวจนตฺเถ. ‘‘ปินยตี’’ติ ปิเนติ, ปินํ กโรตีติ อาห ‘‘ตปฺเปตี’’ติ. โตเสตีติ อตฺโถ. ‘‘ตุฏฺฐึ’’ติ ตุสิตํ, ปหฏฺฐํ. ‘‘สุหิตํ’’ติ สุธาตํ, สุปุณฺณํ, วทฺธิตํ. อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ ‘‘วฑฺเฒตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปินนฺตี’’ติ ตปฺปนฺติ, โชตนฺติ, วิโรจนฺติ, ทิวา ตปฺปติอาทิจฺโจติอาทีสุ วิย. ขุทฺทิกา ปีติ นาม โลมหํส น มตฺตการิกา ปีติ. ขณิกา ปีติ นาม ขเณ ขเณ วิชฺชุปฺปาทสทิสา ปีติ. โอกฺกนฺติกา ปีติ นาม สรีรํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวาภิชฺชนฺตี ปีติ. อุพฺเพคาปีติ นาม กายํ อุทคฺคํ กตฺวา อากาเส อุลฺลงฺฆาเปนฺตี ปีติ. ผรณา ปีติ นาม กปฺปาสวตฺติยํ ผรณกเตลํ วิย สกลกายํ ผรณวเสน ปวตฺตา ปีติ.

๘๑. ฉนฺทวจนตฺเถ. ‘‘อภิสนฺธี’’ติ อภิลาโส, อภิกงฺขนํ. ‘‘กตฺตุสทฺโท’’ติ กรธาตุ วเสน วุตฺตํ. ‘‘สพฺพกิริยา ปทานี’’ติ สพฺพานิ ตุมิจฺฉตฺถ กิริยา ปทานิ. ‘‘อตฺถิโก’’ติ อสิทฺโธ หุตฺวา สาเธตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ อสฺสาติ อตฺถิโก. อิจฺฉนฺโตติปิ วทนฺติ. ‘‘อาราเธตุกามตา วเสนา’’ติ สาเธตุ กามตาวเสน, สมฺปาเทตุ กามตา วเสน. อุสุํ สรํ อ สนฺติ ขิปนฺตีติ อิสฺสาสา. อิการสฺส อุกาโร. ธนุคฺคหา. ‘‘ยเสน วา’’ติ ปริวาเรน วา, กิตฺติ สทฺเทน วา. ‘‘สเร’’ติ กณฺเฑ. วิภาวนิปาเฐ นานาวาท โสธนตฺถํ อยญฺจาติอาทิวุตฺตํ. ‘‘ยทคฺเคนา’’ติ เยน การณ โกฏฺฐาเสน. สงฺคหิตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิสฺสชฺชิตพฺพ ยุตฺตเกนา’’ติ วิสฺสชฺชิตพฺพ โยเคฺยน. ‘‘เตน อตฺถิโก เยวา’’ติ ปทุทฺธาโร. ‘‘โส น ยุชฺชตี’’ติ โส อตฺโถ น ยุชฺชติ. ‘‘ขิปิต อุสูนํ’’ติ ปุพฺพภาเค ขิปิต อุสูนํ. ‘‘อตฺถโต ปนา’’ติ อธิปฺปายตฺถโต ปน. ‘‘หตฺถปฺปสารณํ วิยา’’ติ โลเก กิญฺจิ อิจฺฉนฺตสฺส ชนสฺส หตฺถปฺปสารณํ วิยาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ถามปตฺโต’’ติ อธิปติ ภาว ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตถาเหสา’’ติอาทึ. ‘‘ตณฺหาย หตฺเถ ฐิตา’’ติ อุปจาร วจนเมตํ. ตณฺหาย ปริคฺคหิตาติ วุตฺตํ โหติ. นสกฺขิสฺสนฺติเยว, โน นสกฺขิสฺสนฺติ. ตสฺมา เวทิตพฺพเมตํ ฉนฺโทเยว ตณฺหาย พลวตโรติ. กสฺมา พลวตโรติ. อาทีนวานิสํส ทสฺสนญฺญาเณน ยุตฺตตฺตาติ.

๘๒. ‘‘ปกิรนฺตี’’ติ ปตฺถรนฺติ. ‘‘สมานา’’ติ สาวชฺเชหิ ยุตฺตา สาวชฺชา, อนวชฺเชหิ ยุตฺตา อนวชฺชาติ เอวํ สทิสา, สาธารณา.

อญฺญสมานราสิมฺหิอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

๘๓. อกุสลราสิมฺหิ. ‘‘มุยฺหตี’’ติ ญาตพฺพสฺสเญยฺย ธมฺมสฺส อญฺญาณ วเสน สมฺมุยฺหติ, จิตฺตสฺส อนฺธภาโว โหติ. จตุรงฺคตโม นาม ‘กาฬปกฺข จาตุทฺทสิ ทิวโส, อฑฺฒรตฺติ สมโย, ติพฺพวนสณฺโฑ, พหลเมฆจฺฉนฺโน,ติ อยํ จตุรงฺคตโม. โส จกฺขุสฺส อนฺธภาวํ กโรติ. เอวํ ตสฺส ตมสฺส จกฺขุสฺส อนฺธภาวกรณํ วิย. ญาณคติโก โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ อฏฺฐกถา นเยน. ตเมว อฏฺฐกถา นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา เหสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภิธมฺมฏีกายํ ปน มิจฺฉา ญาณนฺติ มิจฺฉา วิตกฺโก อธิปฺเปโต. โส หิ มิจฺฉา สงฺกปฺโป หุตฺวา นานปฺปการ จินฺตา ปวตฺติ วเสน ญาณคติโก โหติ. โมโห ปน จิตฺตสฺส อนฺธี ภูโต, นานาจินฺตน กิจฺจ รหิโต, กถํ ญาณคติโก ภเวยฺยาติ ตสฺส อธิปฺปาโย. ‘‘ปาป กิริยาสู’’ติ ทุจฺจริต กมฺเมสุ. ‘‘อุปาย จินฺตาวเสนา’’ติ กตกมฺมสฺส สิทฺธตฺถาย สตฺถาวุธาทิวิธาเนสุ นานาอุปาย จินฺตาวเสน. อปฺปฏิ ปชฺชนํ อปฺปฏิ ปตฺติ. ญาณ คตึ อคมนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อญฺญาณเมว วุจฺจตี’’ติ. ‘‘ญาณคติกา’’ติ ญาณปฺปวตฺติยา สมานปฺปวตฺติกา. โลโภ ญาณ คติโก มายาสาเฐยฺย กมฺเมสุ วิจิตฺตปฺปวตฺติกตฺตา. วิจาโร ญาณ คติโก. ตถาหิ โส ฌานงฺเคสุ วิจิกิจฺฉาย ปฏิปกฺโขติ วุตฺโต. จิตฺตสฺส ญาณ คติ กตา วิจิตฺตตฺถวาจเกน จิตฺตสทฺเทน สิทฺโธ. เต จ ธมฺมา สพฺพ สตฺเตสุ ญาณ คติกา น โหนฺติ. ญาณูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา เอว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เตหี’’ติอาทิมาห. เต สาเธนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปกติยา วิญฺญุชาติกา นาม ติเหตุกปฺปฏิ สนฺธิกา. อญฺญปฺปฏิ สนฺธิกาปิ โพธิสตฺต ภูมิยํ ฐิตา วา ปญฺญาปสุต ภวโต อาคตา วา. สุตปริยตฺติ สมฺปนฺนา นาม ทฺวิเหตุกปฺปฏิ สนฺธิกาปิ อิมสฺมึ ภเว พหุสฺสุต สมฺปนฺนา จ ปริยตฺติ กมฺม สมฺปนฺนา จ.

๘๔. อหิริกวจนตฺเถ. ‘‘น หิรียตี’’ติ นาม ธาตุ ปทเมตํ. หรายติ ลชฺชตีติ หิรี. หเร ลชฺชายํติ ธาตุ. น หิรี อหิรีติ วจนตฺโถ. ‘‘รุจึ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ คามสู กรสฺส คูถราสิ ทสฺสเน วิย จิตฺตโรจน จิตฺต ขมนํ อุปฺปาเทตฺวา. อตฺตานํ ปาปกมฺม ลิมฺปโต จิตฺตสฺส อลีนตา อชิคุจฺฉนํ นาม. อตฺตานํ อสปฺปุริส ภาวปตฺติโต จิตฺตสฺส อลีนตา อลชฺชา นาม.

๘๕. อโนตฺตปฺปวจนตฺเถ. ‘‘น ภายตี’’ติ ปาปกมฺมํ ภยโต น อุปฏฺฐาติ. ‘‘น อุตฺรสตี’’ติ ปาปกมฺม เหตุ น กมฺปติ. ‘‘ตาสู’’ติ ปาปกิริยาสุ. ‘‘อสารชฺชมานํ กตฺวา’’ติ สูรํ วิสฺสฏฺฐํ กตฺวา. อสารชฺชํ นาม สูรภาโว. อนุตฺตาโส นาม ปาปกมฺม เหตุ จิตฺตสฺส อกมฺปนํ. คาถายํ. อชิคุจฺฉนสีโล ปุคฺคโล อเชคุจฺฉี. ‘‘ปาปา’’ติ ปาปกมฺมโต. ‘‘สูกโร’’ติ คามสูกโร. โส คูถโต อเชคุจฺฉี. อหิริโก ปาปโต อเชคุจฺฉีติ โยชนา. อภายนสีโล อภีรู. ‘‘สลโภ’’ติ ปฏงฺโค. ‘‘ปาวกา’’ติ ทีปชาลมฺหา. สลโภ ปาวกมฺหา อภีรู วิย อโนตฺตวฺวี ปาปโต อภีรูติ โยชนา.

๘๖. อุทฺธจฺจวจนตฺเถ. ‘‘อุทฺธรตี’’ติ อุกฺขิปติ. อารมฺมณสฺมึ น สนฺนิ สีทติ. วิกฺขิปตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วฏฺเฏตฺวา’’ติ อาวฏฺเฏตฺวา. ‘‘วิสฺสฏฺฐเคณฺฑุโก วิยา’’ติ วิสฺสชฺชิโต สารเคณฺฑุโก วิย. ‘‘ธชปฏากา วิยา’’ติ วาเตริตา ธชปฏากา วิย.

๘๗. โลภวจนตฺเถ. ‘‘ลุพฺภตี’’ติ คิชฺฌติ, อภิกงฺขติ. อภิสชฺชนํ อภิลคฺคนํ. มกฺกฏํ อาลิมฺปติ พนฺธติ เอเตนาติ มกฺกฏา เลโป. ‘‘ตตฺต กปาเล’’ติ อคฺคินาสนฺตตฺเต ฆฏ กปาเล. เตลสฺส วตฺถมฺหิ อญฺชนํ อภิลคฺคนํ เตลญฺชนํ. รชฺชนํ ปฏิสชฺชนํ ราโค. เตลญฺชน ภูโต ราโค เตลญฺชน ราโค. น กิเลสราโค. รตฺติ ทิวํ ปวตฺตนฏฺเฐน ตณฺหา เอว นทีโสตสทิสตฺตา ตณฺหา นที. ‘‘สตฺตานํ’’ติ ปุถุชฺชน สตฺตานํ. ‘‘สุกฺขกฏฺฐสาขาปลาสติณกสฏานี’’ติ สุกฺข กฏฺฐกสฏานิ, สุกฺข สาขา กสฏานีติอาทินา โยเชตพฺพํ. กสฏ สทฺเทน อสารภาวํ ทีเปติ. ‘‘นที วิยา’’ติ ปพฺพเตยฺยา นที วิย.

๘๘. ทิฏฺฐิวจนตฺเถ. ‘‘ทสฺสนํ’’ติ ปริกปฺปนา สิทฺเธสุ มิจฺฉา สภาเวสุ วิปรีต ทสฺสนํ. เตนาห ‘‘ธมฺมานํ’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘ธมฺมานํ’’ติ รูปารูป ธมฺมานํ, อนิจฺจตาทิ ธมฺมานญฺจ. ‘‘ยาถาว สภาเวสู’’ติ ภูตสภาเวสุ. ภูตสภาโว หิ ยถา ธมฺมํ อวติ รกฺขตีติ อตฺเถน ยาถาโวติ วุจฺจติ. อตฺตานํ ปณฺฑิตํ มญฺญนฺตีติ ปณฺฑิต มานิโน. ปฏิเวธญฺญาณํ นาม อริย มคฺคญฺญาณํ. ปรมํ วชฺชนฺติ ทฏฺฐพฺพา โลเก มหาสาวชฺชฏฺเฐน ตํ สทิสสฺส อญฺญสฺส วชฺชสฺส อภาวโตติ อธิปฺปาโย.

๘๙. มานวจนตฺเถ. ‘‘มญฺญตี’’ติ ภูตสภาวํ อติกฺกมฺม อธิกํ กตฺวา อหมสฺมีติอาทินา เตน เตน อภูตากาเรน มญฺญติ. เตนาห ‘‘อหํ โลเก’’ติอาทึ. ตตฺถ ‘‘กฏฺฐกถิงฺคโร วิยา’’ติ สุกฺขทารุกฺขนฺโธ วิย. โส ปน อุปตฺถมฺภิโต มญฺญตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อตฺตานํ อจฺจุคฺคตํ มญฺญตี’’ติ ปุคฺคลํ มาเนน อภินฺนํ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘อุนฺนติ ลกฺขโณ’’ติ อุนฺนมน สภาโว.

๙๐. โทสวจนตฺเถ. จณฺเฑน กายวจี มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต จณฺฑิโก. จณฺฑิกสฺส ภาโว จณฺฑิกฺกํ. ‘‘ปหตาสีวิโส วิยา’’ติ ทณฺเฑน ปหโต อาสีวิโส วิย. ‘‘วิสปฺปนฏฺเฐนา’’ติ สกลกาเย วิวิเธน สปฺปนฏฺเฐน, ผรณฏฺเฐน. อิทญฺจ ตํ สมุฏฺฐาน รูปานํ ผรณ วเสน วุตฺตํ. ‘‘อสนิปาโต วิยา’’ติ สุกฺขา สนิปตนํ วิย. ‘‘ทาวคฺคิวิยา’’ติ อรญฺญคฺคิ วิย. ‘‘สปตฺโต วิยา’’ติ ทุฏฺฐเวรี วิย. ‘‘วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตํ วิยา’’ติ ยถา มุตฺตํ นาม ปกติยา เอว ทุคฺคนฺธตฺตา ปฏิกุลตฺตา ทูเร ฉฏฺฏนียนฺติ อหิตเมว โหติ. ปุน ปูติภาเว สติ, ทูรตเร ฉฏฺเฏตพฺพํ. วิสสํสฏฺเฐปน วตฺตพฺพเมวนตฺถิ. สพฺพโส อหิตราสิ โหติ. เอวํ โทโสปิ ตํ สมงฺคีโน ตสฺมึ ขเณ ปเรสํ อมนาปิยตํ อาปาเทติ. อตฺตหิต ปรหิต วินาสญฺจ กาเรติ, ปรมฺมรณา อปายญฺจ ปาเปตีติ สพฺพโส อหิตราสิ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิสสํสฏฺฐปูติ มุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

๙๑. อิสฺสาวจนตฺเถ. ทุวิธา อิสฺสาลทฺธสมฺปตฺติ วิสยา จลภิตพฺพ สมฺปตฺติ วิสยา จ. ตตฺถ ลทฺธ สมฺปตฺติ วิสยํ ตาวทสฺเสติ ‘‘ปเรสํ ปกติยา’’ติอาทินา. ลทฺธ สมฺปตฺติคฺคหเณน อตีต สมฺปตฺติปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อิสฺสาปกติกาหิ เกจิ อสุโก นาม ปุพฺเพ เอวํ สมฺปตฺติโก อโหสีติ วา, อหํ ปุพฺเพ เอวํ สมฺปตฺติโก อโหสินฺติ วา สุตฺวา นสหนฺติเยว. ตํ วจนํ โสตุํปิ น อิจฺฉนฺตีติ. อสุโกติอาทินา ลภิตพฺพสมฺปตฺติ วิสยํ ทสฺเสติ.

๙๒. มจฺฉริยวจนตฺเถ. ‘‘มม เอวา’’ติ มมปกฺเข เอวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘คุณชาตํ’’วาติ อตฺตนิวิชฺชมานํ สิปฺปวิชฺชาทิ สมฺปตฺติ คุณชาตํ วา. ‘‘วตฺถุ วา’’ติ ธนธญฺญาทิวตฺถุ วา. ‘‘อวิปฺผาริกตาวเสนา’’ติ อญฺเญน ตํ สิปฺปวิชฺชาทิกํ วา ธนธญฺญาทิกํ วา มยฺหํ เทหีติ วุตฺเต ปรหิตตฺถาย ทาตพฺพ ยุตฺตกํ ทสฺสามีติ เอวํ จิตฺเตสติ, ปรหิตปฺผรณาวเสน ตํ จิตฺตํ วิปฺผาริกํ นาม โหติ. เทหีติ วจนมฺปิ โสตุํ อนิจฺฉนฺโต ปรหิตตฺถาย อวิปฺผาริก จิตฺโต นาม โหติ. เอวํ อวิปฺผาริกตาวเสน จรติ ปวตฺตตีติ มจฺฉรญฺจ การสฺส ฉ การํ กตฺวา. ตถา ปวตฺตํ จิตฺตํ. ปุคฺคโล ปน มจฺฉรีติ วุจฺจติ. ‘‘ตํ’’ติ ลทฺธสมฺปตฺตึ. ‘‘ปเรหิ สาธารณํ ทิสฺวา’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. สาธารณนฺติ จ ทฺวิสนฺตกํ วาติ สนฺตกํ วา ภวิสฺสมานํ, ปเรหิ วา ปริภุญฺชิยมานํ. ‘‘นิคฺคุหนลกฺขณํ’’ติ รกฺขาวรณคุตฺตีหิสงฺโคปน สภาวํ. อตฺตนา ลทฺธ สมฺปตฺติ นาม อิสฺสาย อวิสโย. ลภิตพฺพสมฺปตฺติ ปน อุภย สาธารณํ. ตสฺมา ตตฺถ อุภินฺนํ วิเสโส วตฺตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘ยสฺส ลาภํ น อิจฺฉตี’’ติ อตฺตนา ลภตุ วา มาวา, เกวลํ ปร สมฺปตฺตึ อสหนฺโต ยสฺส ปรสฺส ลาภํ น อิจฺฉติ. ‘‘จิตฺต วิฆาโต’’ติ จิตฺต วิหญฺญนํ. ‘‘อตฺตนา ลทฺธุํ อิจฺฉตี’’ติ ปโร สมฺปชฺชตุ วา มาวา, ยตฺถ ปรลาเภสติ, อตฺตนา น ลภิสฺสติ, ตตฺถ อตฺตนาว ลทฺธุํ อิจฺฉติ. ยตฺถ อตฺตนา จ ลภติ, ปโร จ ลภติ, ตตฺถ วิฆาโต นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อลพฺภมานกํ จินฺเตตฺวา’’ติ อตฺตนา อลภิสฺสมานํ สลฺลกฺเขตฺวา.

๙๓. กุกฺกุจฺจวจนตฺเถ. ‘‘กิริยา กตํ’’ติ กต สทฺทสฺสภาว สาธนมาห. เอวํ วจนตฺถํ ทสฺเสตฺวา อภิเธยฺยตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถโต ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘อนุโสจน วเสนา’’ติ ปจฺฉา ปุนปฺปุนํ จิตฺตสนฺตาปวเสน. โส กุกตนฺติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กุสล ธมฺเมสู’’ติ ปุญฺญ กิริยวตฺถุ ธมฺเมสุ จิตฺต ปริยาทานาย เอว สํวตฺตติ. กุกฺกุจฺจ สมงฺคี ปุคฺคโล ปุญฺญกมฺมํ กโรนฺโตปิ จิตฺต สุขํ น ลภติ. พหุชน มชฺเฌ วสิตฺวา นานากิจฺจานิ กโรนฺโต นานา ติรจฺฉาน กถํ กเถนฺโต จิตฺต สุขํ ลภติ. ตทา ตสฺส ปุญฺญกมฺม กรณตฺถาย จิตฺตํ ปริยาทียติ, ปริกฺขิยฺยติ. จิตฺตวสํ คจฺฉนฺโต วิจรติ. เอวํ จิตฺต ปริยาทานาย เอว สํวตฺตติ. ‘‘อฏฺฐกถายํ’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ. ‘‘กตา กตสฺส สาวชฺชานวชฺชสฺสา’’ติ ปุพฺเพ กตสฺส สาวชฺชกมฺมสฺส, อกตสฺส อนวชฺช กมฺมสฺส. กมฺมตฺเถสามิวจนํ. ‘‘อภิมุขคมนํ’’ติ อารมฺมณ กรณวเสน จิตฺตสฺส อภิมุขปฺปวตฺตนํ. เอเตน ปฏิมุขํ สรณํ จินฺตนํ ปฏิสาโรติ ทสฺเสติ. ‘‘อกตํ น กโรตี’’ติ อกตํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อธิปฺปาโย. เอวํ กตํ น กโรตีติ เอตฺถปิ. ‘‘วิรูโป’’ติ วีภจฺโฉ อโสภโณ. ‘‘กุจฺฉิโต’’ติ ครหิตพฺโพ. นนุ ปุพฺเพ จิตฺตุปฺปาโท กุจฺฉิโตติ วุตฺโต. อฏฺฐกถายํ ปน วิปฺปฏิสาโร กุจฺฉิโตติ วุตฺโต. อุภยเมตํ น สเมตีติ. โน น สเมติ, อญฺญถานุ ปปตฺติโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ‘‘เยน จ การเณนา’’ติ กตากตํ ปฏิจฺจ นิรตฺถก จิตฺตปฺปวตฺติ การเณน. โส จิตฺตุปฺปาโทว กุกตปเท คเหตุํ ยุตฺโต, นวิภาวนิยํ วิย กตากต ทุจฺจริต สุจริตนฺติ อธิปฺปาโย. นนุ วิภาวนิยมฺปิ โส จิตฺตุปฺปาโทว อุปจาร นเยน คหิโตติ เจ. ยุตฺติ วเสน จ อฏฺฐกถาคเมน จ มุขฺยโต สิทฺเธ สติ, กึ อุปจาร นเยน. เตนาห ‘‘วิภาวนิยํ ปนา’’ติอาทึ. กุกตสฺสภาโว กุกฺกุจฺจํ, อการสฺส อุการํ กตฺวาติ อยํ อฏฺฐกถานโย. อิทานิ สทฺทสตฺถนเยน อปรํ วจนตฺถญฺจ อธิปฺปายตฺถญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ‘‘ธาตุปาเฐสู’’ติ อกฺขรธาตุปฺปกาสเนสุ นิรุตฺติ ปาเฐสุ. ปฐนฺติเยว, โน น ปฐนฺติ. เต จ อตฺถา เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโน วิเลโขติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺเตหิ กุกฺกุจฺจปริยาเยหิ สเมนฺติเยว. ตสฺมา อยํ อปโรนโย อิธ อวสฺสํ วตฺตพฺโพ เยวาติ ทีเปติ. วิปฺปฏิ สาริปุคฺคโล จ ตํ ตํ ปุญฺญกมฺมํ กโรนฺโตปิ วิปฺปฏิ สารคฺคินา ทยฺหมาน จิตฺโต ปุญฺญกมฺเม จิตฺตปฺปสาทํ นลภติ. จิตฺต สุขํ น วินฺทติ. กึ อิมินา กมฺเมนาติ ตํ ปหาย ยตฺถ จิตฺต สุขํ วินฺทติ, ตตฺถ วิจรติ. เอวํ วิปฺปฏิสาโร ปุญฺญกมฺมโต สงฺโกจนํ นาม โหตีติ. กิเลสสลฺลิขนํ นาม สนฺตุฏฺฐิ สลฺเลขปฺปฏิปตฺติยํ ฐิตสฺส ตทงฺคปฺปหานาทิวเสน ตํ ตํ กิเลสปฺปหานํ วุจฺจติ. ‘‘อนุตฺถุนนากาเรนา’’ติ ปุนปฺปุนํ วิลปนากาเรน. สงฺโกจตีติ วตฺวา ตสฺส อุภยํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลกมฺม สมาทาเน’’ติอาทิมาห. นมิตุมฺปิ น เทติ. กุโต สมาทาตุํ วา วฑฺเฒตุํ วา ทสฺสตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตนุกรเณนา’’ติ ทุพฺพลกรเณน. วิเสสนฏฺเฐกรณ วจนํ. ‘‘โส’’ติ ธมฺมสมูโห. ตํ ปน กุกฺกุจฺจํ. เกจิ ปน กุกฺกุจฺจํ ปจฺจุปฺปนฺน สุจริต ทุจฺจริตา รมฺมณมฺปิ อนาคต สุจริต ทุจฺจริตา รมฺมณมฺปิ กปฺเปนฺติ. ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘เตนา’’ติอาทิมาห. มหานิทฺเทสปาเฐ ทฺวีหากาเรหิ อุปฺปชฺชติ กุกฺกุจฺจํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโขติ ปาโฐ. ‘‘กตตฺตา จา’’ติ อกตฺตพฺพสฺส กตตฺตา จ. ‘‘อกตตฺตา จา’’ติ กตฺตพฺพสฺส อกตตฺตา จ. เกจิ ปน อยํ วิปฺปฏิสาโร นาม กทาจิ กสฺสจิ เกนจิ การเณน ปุพฺเพกต สุจริตมฺปิ อกต ทุจฺจริตมฺปิ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ. อุมฺมตฺตกสทิสญฺหิ ปุถุชฺชน จิตฺตนฺติ วทนฺติ. ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘เอเตนา’’ติอาทิมาห. โส ปน เกสญฺจิ วาเท วิปฺปฏิสาโร นาม โทมนสฺสํ โหติ, น กุกฺกุจฺจนฺติ อธิปฺปาโย. โสจ โข ทฺวิธา ภาโว. อปายภเยน ตชฺชียนฺติ ตาสียนฺตีติ อปายภย ตชฺชิตา. ‘‘น อญฺเญสํ’’ติ สุจริต ทุจฺจริตํ อชานนฺตานํ อมนสิกโรนฺตานญฺจ น โหติ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. สุจริตทุจฺจริต นาเมน อนุโสจนาการสฺส ทสฺสิตตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘อกตํ เม’’ติอาทิ. ยาถาวมาโน นาม เสยฺยสฺส เสยฺโย หมสฺมีติ สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ หีนสฺส หีโนหมสฺมีติอาทินา ปวตฺโต ภูตมาโน. ยญฺจกุกฺกุจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อกตฺวา’’ติ ตํ กลฺยาณ กมฺมํ อกตฺวา. ‘‘กตฺวา’’ติ ตํ ปาปกมฺมํ กตฺวา. อิทํ ปน ปุพฺเพกตา กตกาเล เอว อยาถาวํ โหติ. อนุโสจน กาเลปน ยาถาวเมว. ‘‘หตฺถ กุกฺกุจฺจํ’’ติ เอตฺถ สงฺโกจนตฺโถ น ลพฺภติ. กุจฺฉิต กิริยตฺโถ เอว ลพฺภติ. หตฺถโลลตาหิ หตฺถ กุกฺกุจฺจนฺติ วุจฺจติ. ปาทโลลตา จ ปาทกุกฺกุจฺจํ. เตนาห ‘‘อสํยต กุกฺกุจฺจํ นามา’’ติ. ยํ ปน กุกฺกุจฺจํ. ‘‘ตํ’’ติ ตํ วตฺถุํ. กุกฺกุจฺจํ กโรนฺตีติ กุกฺกุจฺจายนฺตา. นามธาตุ ปทเญฺหตํ. กปฺปติ นุ โข, น นุ โข กปฺปตีติ เอวํ วินย สํสยํ อุปฺปาเทนฺตาติ อตฺโถ. ‘‘กุกฺกุจฺจปฺปกตตายา’’ติ กุกฺกุจฺเจน อปกตตาย อภิภูตตาย. ‘‘อตฺตโน อวิสเย’’ติ อาณาจกฺกฐาเน. อาณาจกฺก สามิโน พุทฺธสฺสวิสยตฺตา อตฺตโน สาวก ภูตสฺส อวิสเยติ อตฺโถ. เย ปน กโรนฺติเยว กุกฺกุจฺจายนฺตา ปีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อาปตฺตึ’’ติ ทุกฺกฏาปตฺตึ.

๙๔-๙๕. ถินมิทฺธวจนตฺเถสุ. ‘‘จิตฺตํ มนฺทมนฺทํ กตฺวา’’ติ จินฺตน กิจฺเจ อติมนฺทํ ปริทุพฺพลํ กตฺวา. จิตฺตํ คิลานํ มิลาตํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อชฺโฌตฺถรตี’’ติ อภิภวติ. อารมฺมณ วิชานเน วา ชวนกิจฺเจ วา ปริหีนถามพลํ กโรติ. ‘‘ถิยตี’’ติ ปทํ ปาฬิวเสน สิทฺธนฺติ อาห ‘‘ถินํ ถิยนา’’ติอาทึ. ‘‘อกมฺมญฺญภูเต กตฺวา’’ติ กายกมฺมาทีสุ อกมฺมกฺขเม ปริทุพฺพเล กตฺวา. [มุคฺคเรน โปเถตฺวา วิยาติ วุตฺตํ โหติ ]. ‘‘เต’’ติ จิตฺต เจตสิเก สมฺปยุตฺต ธมฺเม. ‘‘โอลียาเปตฺวา’’ติ อวลีเน อวสีทนฺเต กตฺวา. เตนาห ‘‘อิริยา ปถํ ปี’’ติอาทึ. ถินํ จิตฺตํ อภิภวติ, วิชานน กิจฺจสฺส เคลญฺญตฺตา ถินสฺส. มิทฺธํ เจตสิเก อภิภวติ, ผุสนาทิ กิจฺจสฺส เคลญฺญตฺตา มิทฺธสฺสาติ อธิปฺปาโย.

๙๖. วิจิกิจฺฉาวจนตฺเถ. ‘‘จิกิจฺฉนํ’’ติ โรคาปนย นตฺเถ กิตธาตุวเสน สิทฺธํ สงฺขต กิริยา ปทนฺติ อาห ‘‘ญาณปฺปฏิกาโรติ อตฺโถ’’ติ. ‘‘ปฏิกาโร’’ติ จ โรคสฺส ปฏิปกฺข กมฺมํ. ‘‘เอตายา’’ติ นิสฺสกฺกวจนํ. วิจินนฺติ ธมฺมํ วิจินนฺตีติ วิจิโน. ธมฺม วีมํสกา. กิจฺฉติ กิลมติ เอตายาติ กิจฺฉา. วิจินํ กิจฺฉาติ วิจิกิจฺฉาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สภาวํ’’ติอาทิมาห. ‘‘วิจิกิจฺฉตี’’ติ สงฺขตธาตุปทํ. ตญฺจ กงฺขายํ วตฺตตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิจิกิจฺฉติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺวิธา เอฬยติ กมฺปตีติ เทฺวฬกํ. ตถา ปวตฺตํ จิตฺตํ. เทฺวฬกสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘พุทฺธาทีสุ อฏฺฐสู’’ติ พุทฺเธ กงฺขติ, ธมฺเม กงฺขติ, สงฺเฆ กงฺขติ, สิกฺขาย กงฺขติ, ปุพฺพนฺเต กงฺขติ, อปรนฺเต กงฺขติ, ปุพฺพนฺตา ปรนฺเต กงฺขติ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขตีติ เอวํ วุตฺเตสุ อฏฺฐสุ สทฺเธยฺย วตฺถูสุ. ตตฺถ ‘‘พุทฺเธ กงฺขตี’’ติ อิติปิ โส ภควา อรหํติอาทินา วุตฺเตสุ พุทฺธคุเณสุ อสทฺทหนฺโต พุทฺเธ กงฺขติ นาม. สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติอาทินา วุตฺเตสุ ธมฺม คุเณสุ อสทฺทหนฺโต ธมฺเม กงฺขติ นาม. สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆติอาทินา วุตฺเตสุ สงฺฆคุเณสุ อสทฺทหนฺโต สงฺเฆ กงฺขติ นาม. ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ วฏฺฏ ทุกฺขโต นิยฺยานฏฺเฐสุ อสทฺทหนฺโต สิกฺขาย กงฺขติ นาม. อตฺตโน อตีต ภวสฺส อตฺถิ นตฺถิภาเว กงฺขนฺโต ปุพฺพนฺเต กงฺขติ นาม. อตฺตโน ปรมฺมรณา อนาคต ภวสฺส อตฺถิ นตฺถิภาเว กงฺขนฺโต อปรนฺเต กงฺขติ นาม. ตทุภยสฺส อตฺถิ นตฺถิ ภาเว กงฺขนฺโต ปุพฺพนฺตา ปรนฺเต กงฺขติ นาม. อิมสฺมึ ภเว อตฺตโน ขนฺธานํ ปฏิจฺจ สมุปฺปาเท จ ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺนภาเว จ กงฺขนฺโต อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขติ นาม. ‘‘วิมติ วเสนา’’ติ เวมติกภาเวน. ปวตฺตมานา วิจิกิจฺฉา. วิจิกิจฺฉา ปฏิรูปกา นาม สพฺพ ธมฺเมสุ อปฺปฏิหตพุทฺธีนํ สพฺพญฺญุ พุทฺธานํ เอว นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘อสพฺพญฺญูนํ’’ติอาทิ.

อกุสลราสิมฺหิอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

๙๗. สทฺธาวจนตฺเถ. ‘‘สนฺนิสินฺนํ’’ติ อจลิตํ. ‘‘สุฏฺฐู’’ติ อนสฺสนฺตํ อจลนฺตญฺจ กตฺวา. ‘‘ธาเรตี’’ติ เอวเมว โหตีติ สลฺลกฺขณวเสน ธาเรติ. ตถา ฐเปตีติ. สทฺทหนฺติ วา สทฺธา สมฺปนฺนา สตฺตา. สทฺธาตุํ อรหนฺตีติ สทฺเธยฺยานิ. อกาลุสฺสํ วุจฺจติ อนาวิลํ จิตฺตํ. อกาลุสฺสํ เอว อกาลุสฺสิยํ. ตสฺส ภาโวติ วิคฺคโห. ‘‘โอกปฺปนา’’ติ อโหสาธุ อโหสุฏฺฐูติ อธิมุจฺจนวเสน จินฺตนา. ‘‘มิจฺฉาธิโมกฺโข เยวา’’ติ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺโต อธิโมกฺโขเยว. ‘‘วิตฺเต อสตี’’ติ ธเน อสติ. ธนญฺหิ วิตฺตนฺติ วุจฺจติ. ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ วินฺทนฺติ เอเตนาติ กตฺวา. ‘‘เตสํ’’ติ มนุสฺสานํ.

๙๘. สติวจนตฺเถ. ‘‘สรตี’’ติ อนุสฺสรติ. ‘‘กตานี’’ติ ปุพฺเพกตานิ. ‘‘กตฺตพฺพานี’’ติ อิทานิ วา ปจฺฉา วา กตฺตพฺพานิ. กลฺยาณ กมฺมํ นามปกติยา จิตฺตสฺส รติฏฺฐานํ น โหติ. ปาป กมฺมเมว จิตฺตสฺส รติฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา กลฺยาณ กมฺเม เอว อปฺปมชฺชิตุํ วิสุํ สตินาม อิจฺฉิตพฺพา. ปาปกมฺเม ปน วิสุํ สติยา กิจฺจํ นตฺถิ. สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อปมตฺต รูปา โหนฺติ. เตนาห ‘‘อิตราปนา’’ติอาทึ. ‘‘สติเยว น โหตี’’ติ วิสุํ สติ นามโก เอโก เจตสิโกเยว น โหติ. กตมา ปน สา โหตีติ อาห ‘‘กตสฺสา’’ติอาทึ. ตตฺถ กตสฺส อปฺปมชฺชนํ นาม เกสญฺจิ อนุโมทนวเสน เกสญฺจิ อนุโสจนวเสน อปฺปมชฺชนํ. กตฺตพฺพสฺส อปฺปมชฺชนํ นาม นิจฺจกาลมฺปิ กาตุํ อภิมุขตา. ‘‘กตสฺสา’’ติ วา ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ. ตถา เสเสสุ ทฺวีสุ ปเทสุ. สพฺเพสุ ราชกมฺเมสุ นิยุตฺโต สพฺพกมฺมิโก. ‘‘นิยุตฺโต’’ติ อปฺปมตฺโต หุตฺวา พฺยาวฏกาย จิตฺโต. สพฺเพสุ ฐาเนสุ อิจฺฉิตพฺพาติ สพฺพตฺถิกา. สา หิ ฉสุ ทฺวาเรสุ จิตฺตสฺส อารกฺข กิจฺจา โหติ อินฺทฺริย สํวรณ ธมฺมตฺตา. ตสฺมา ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ โลภมูลจิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนตฺถาย สา อิจฺฉิตพฺพา, อนิฏฺฐา รมฺมเณ โทสมูล จิตฺตสฺส, มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมหมูล จิตฺตสฺสาติ. อปิ จ, โพชฺฌงฺค ภาวนา ฐาเนสุ อิทํ สุตฺต ปทํ วุตฺตํ. ตสฺมา ภาวนา จิตฺตสฺส ลีนฏฺฐาเนปิ สา อิจฺฉิตพฺพา ลีนปกฺขโต จิตฺตสฺส นีวารณตฺถายาติอาทินา โยเชตพฺพา.

๙๙-๑๐๐. หิริโอตฺตปฺปวจนตฺเถสุ. ‘‘กายทุจฺจริตาทีหิ ลชฺชตี’’ติ ตานิกาตุํ ลชฺชติ. ตานิ หีนกมฺมานิ ลามกกมฺมานีติ หีเฬตฺวา ตโต อตฺตานํ รกฺขิตุํ อิจฺฉติ. เตนาห ‘‘ชิคุจฺฉตี’’ติ. ‘‘อุกฺกณฺฐตี’’ติ วิรุชฺฌติ, วิโยคํ อิจฺฉติ. ‘‘เตหิ เยวา’’ติ กาย ทุจฺจริตาทีหิเยว. ‘‘อุพฺพิชฺชตี’’ติ อุตฺตสติ, ภยโต อุปฏฺฐาติ. คาถาสุ. ‘‘อลชฺชิเยสู’’ติ อลชฺชิตพฺเพสุ กลฺยาณ กมฺเมสุ. ‘‘ลชฺชเร’’ติ ลชฺชนฺติ. ‘‘อภเย’’ติ อภายิตพฺเพ กลฺยาณกมฺเม. ยสฺมา ปน สปฺปุริสา อตฺตานํ ปริหรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘หิริยา อตฺตนิ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ อตฺตโน ชาติคุณาทิกํ วา สีล คุณาทิกํ วา ครุํ กตฺวา มาทิสสฺส เอว รูปํ ปาปกมฺมํ อยุตฺตํ กาตุํ. ยทิ กเรยฺยํ, ปจฺฉา อตฺตานํ อสุทฺธํ ญตฺวา ทุกฺขีทุมฺมโน ภเวยฺยนฺติ เอวํ หิริยา อตฺตนิ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา. ‘‘โอตฺตปฺเปน ปเรสุ คารวํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ ปรานุวาทภยํ ภายิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ปรานุวาทภยํ นาม ปเรสํ สาธุ ชนานํ ครหา ภยํ. อญฺญมฺปิ อปายภยํ สํสาร วฏฺฏภยญฺจ เอตฺถ สงฺคยฺหติเยว. โลกํปาเลนฺตีติ โลกปาลา. ‘‘โลกํ’’ติ สตฺตโลกํ. ‘‘ปาเลนฺตี’’ติ อปาย ภยโต รกฺขนฺติ.

๑๐๑. อโลภวจนตฺเถ. อกาโร วิรุทฺธตฺโถติอาห ‘‘โลภปฺปฏิปกฺโข’’ติ. โลภสฺส ปฏิวิรุทฺโธติ อตฺโถ. ปฏิวิรุทฺธตา จ ปหายก ปหาตพฺพ ภาเวน เวทิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โสหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โส เนกฺขมฺมธาตุวเสน หุตฺวา ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘หิต สญฺญิเตสู’’ติ อิทํ เม อตฺถาย หิตาย สุขายาติ เอวํ สญฺญิเตสุ. ‘‘ลคฺคนวเสนา’’ติ อมุญฺจิตุกามตาวเสน. เตเสฺวว ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภวโภค สมฺปตฺติโย คูถราสึ วิย หีเฬตฺวา’’ติ อิทํ โพธิสตฺตานํ วเสน นิทสฺสน วจนํ. ตตฺถ ‘‘หีเฬตฺวา’’ติ ครหิตฺวา. นิกฺขมนฺติ เอเตนาติ เนกฺขมฺโม. โส เอว ธาตูติ เนกฺขมฺมธาตุ.

๑๐๒. อยํ นโย โทสปฺปฏิปกฺโข, โมหปฺปฏิปกฺโขติอาทีสุปิ เนตพฺโพ.

๑๐๓. ตตฺร มชฺฌตฺตตายํ. ‘‘ลีนุทฺธจฺจานํ’’ติ จิตฺตสฺส ลีนตา เอโก วิสมปกฺโข. อุทฺธฏตา ทุตีโย วิสมปกฺโข. ลีนํ จิตฺตํ โกสชฺเช วิสมปกฺเข ปตติ. อุทฺธฏํ จิตฺตํ อุทฺธจฺเจ วิสมปกฺเข ปตติ. ตทุภยมฺปิ อกุสล ปกฺขิกํ โหติ. ตถา จิตฺตสฺส อติ ลูขตา เอโก วิสม ปกฺโข. อติปหฏฺฐตา เอโกติอาทินา สพฺพํ โพชฺฌงฺควิธานํ วิตฺถาเรตพฺพํ. ตตฺร มชฺฌตฺตตา ปน สมฺปยุตฺต ธมฺเม อุโภสุ อนฺเตสุ ปาเตตุํ อทตฺวา สยํ มชฺฌิมปฺปฏิปทายํ ทฬฺหํ ติฏฺฐติ.

๑๐๔. ปสฺสทฺธาทีสุ. ‘‘ตตฺถ ตํ วีนฺทนฺตี’’ติ เตสุ ปุญฺญ กมฺเมสุ ตํ จิตฺต สุขํ ปฏิลภนฺติ.

๑๐๕. ลหุตา ทฺวเย. ‘‘ตตฺตปาสาเณ’’ติ สนฺตตฺเต ปาสาณปิฏฺเฐ. ‘‘ตตฺถา’’ติ ปุญฺญกมฺเมสุ.

๑๐๖-๑๑๐. มุทุตา ทฺวยาทีสุ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยํ.

๑๑๑. วิรติตฺตเย. ‘‘กถา, เจตนา, วิรติ, วเสนา’’ติ ‘กถาสมฺมาวาจา, เจตนา สมฺมาวาจา, วิรติ สมฺมาวาจา, วเสน. ตํ กถาวาจํ สมุฏฺฐาเปตีติ ตํ สมุฏฺฐาปิกา. ยา ปน ปาป วิรมณากาเรน จิตฺตสฺส ปวตฺตีติ โยชนา. ‘‘สมาทิยนฺตสฺส วา’’ติ มุสาวาทา วิรมามีติอาทินา วจีเภทํ กตฺวา สมาทิยนฺตสฺส วา. ‘‘อธิฏฺฐหนฺตสฺส วา’’ติ วจีเภทํ อกตฺวา จิตฺเตเนว ตถา อธิฏฺฐหนฺตสฺส วา. อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สมาทาน วิรติปฺปวตฺตึ วทติ. ‘‘อวีติกฺกมนฺตสฺส วา’’ติ เอเตน สมฺปตฺต วิรติปฺปวตฺตึ วทติ. ‘‘เอตายา’’ติ สมฺมาวาจา วิรติยา. สา ปน กตฺตุนา จ กฺริยาย จ สหภาวินี หุตฺวา สมาทาน กฺริยํ สุฏฺฐุตรํ สาเธติ. ตสฺมา สา กรณ สาธนํ นาม โหติ. เตนาห ‘‘กรณตฺเถวากรณ วจน’’นฺติ. พหูสุชวนวาเรสุ ปวตฺตมาเนสุ ปุริม ปุริม ชวนวารปริยาปนฺนา สมฺมาวาจา ปจฺฉิม ปจฺฉิม ชวนวารสมุฏฺฐิตาย สมาทาน กฺริยาย ปจฺจโย โหติ. สา ปน ตาย กฺริยาย อสหภาวิตฺตา กรณลกฺขณํ น สมฺปชฺชติ. เหตุ ลกฺขเณ ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘เหตุ อตฺเถวา กรณวจน’’นฺติ. อิทญฺจ อตฺถโต ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. สมฺมาวาจาติ ปทํ ปน กิตสาธน ปทตฺตากรณตฺเถ เอวสิทฺธํ. น หิ อการก ภูโต เหตุ อตฺโถ สาธนํ นาม สมฺภวติ. ‘‘สมาทาน วจนานี’’ติ สมฺมาวาจา สมุฏฺฐิตานิ สมาทาน วจนานิ. ‘‘ตโต’’ติ ตโตปรํ. ‘‘เตสํ’’ติ เต สํวทมานานํ. อิทญฺจ สพฺพํ สมฺมาวาจาติ วจเน วจีเภทวาจํ ปธานํ กตฺวา วุตฺตํ. สมฺปตฺตวิรติ สมุจฺเฉท วิรติภูตาย ปน สมฺมาวาจาย วจีเภเทน กิจฺจํ นตฺถิ. วิรติ กิจฺจ เมวปธานนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปวตฺตมานา’’ติ ปวตฺตมานตฺตา. วิเสสน เหตุ ปทเมตํ.

๑๑๒-๑๑๓. สมฺมากมฺมนฺเตปิ สมฺมาอาชีเวปิ วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

๑๑๔. ‘‘สมฺปตฺตํ วตฺถุํ’’ติ ปาณาติ ปาตาทิกมฺมสฺส วตฺถุํ. สาปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาเยว. กสฺมา, อตฺตโน ปจฺจกฺเข สมฺปตฺต วเสนวตฺถุสฺสธรมานตฺตา. ‘‘สมาทิยนฺตสฺส วา อุปฺปนฺนา’’ติ ปาณาติ ปาตาปฏิวิรมาธีติอาทินา สมาทิยนฺตสฺสยา สมาทานกฺขเณ อุปฺปนฺนา วิรติ. ‘‘สา ปน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา โหตี’’ติ เอตฺถ กถํ ปจฺจุปฺปนฺนา รมฺมณา โหตีติ. ปาณาติ ปาตาปฏิวิรมาธีติ วทนฺตสฺส จิตฺตํ อนุกฺกเมน ปาณสทฺทาทีนํ อตฺถํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ. ตตฺถ ‘‘ปาโณ’’ติ โวหารโต สตฺโต. ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. โส จ สตฺโต ตญฺจชีวิตินฺทฺริยํ โลเก สพฺพกาลมฺปิ สํวิชฺชติเยว. เอวรูปํ ชีวิตินฺทฺริย สามญฺญํ สนฺธาย ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติ วุตฺตํ. อทินฺนาทานา ปฏิวิรมาธีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ‘‘อนาคตา รมฺมณาวา’’ติ เอตฺถ เอกทิวสํ นิยเมตฺวา สมาทิยนฺตสฺส ตสฺมึ ทิวเส ธรมาน สตฺตาปิ อตฺถิ. อุปฺปชฺชิสฺสมานสตฺตาปิ อตฺถิ. ตทุภยมฺปิ ปาณวจเน สงฺคหิตเมว. ปาณุเปตํ กตฺวา สมาทิยนฺตสฺส วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อปิ จ อนาคตกาลิกมฺปิ สมาทานํ อตฺถิเยว. อหํ อสุกทิวสโต ปฏฺฐาย ยาวชีวมฺปิ ปาณาติปาตา วิรมาธีติอาทิ. เอวํ สมาทาน วิรติ อนาคตา รมฺมณาปิ โหตีติ. ‘‘ปจฺจยสมุจฺเฉทวเสนา’’ติ ตํ ตํ กิเลสานุสย สงฺขาตสฺส ปจฺจยสฺส สมุจฺเฉทวเสน. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

๑๑๕-๑๑๖. อปฺปมญฺญาทฺวเย. อปิจาติอาทีสุ. ‘‘กลิสมฺภเวภเว’’ติ ทุกฺขุปฺปตฺติปจฺจยภูเต สํสารภเว. ‘‘ปาเปกลิ ปราชเย’’ติ กลิสทฺโท ปาเป จ ปราชเย จ วตฺตตีติ อตฺโถ. สตฺเตหิ กลึ อวนฺติ รกฺขนฺติ เอตายาติ กรุณา. สตฺเตหีติ จ รกฺขณตฺถโยเค อิจฺฉิตสฺมึ อตฺเถ อปาทาน วจนํ. ยถา-กาเก รกฺขนฺติ ตณฺฑุลา-ติ. สตฺเตวา กลิโต อวนฺติ รกฺขนฺติ เอตายาติ กรุณา. กลิโตติ จ รกฺขณตฺถ โยเค อนิจฺฉิตสฺมิมฺปิ อปาทานวจนํ. ยถา-ปาปาจิตฺตํ นิวารเยติ. เอกสฺมึ สตฺเต ปวตฺตาปิ อปฺปมญฺญา เอว นาม โหนฺติ. ยถา ตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ เอกสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺตมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว โหตีติ.

๑๑๗. ปญฺญินฺทฺริเย วตฺตพฺพํ นตฺถิ.

โสภณราสิมฺหิอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.

๑๑๘. เอตํ ปริมาณํ อสฺสาติ เอตฺตาวํ. ‘‘เอตฺตาวตา’’ติ เอตฺตาวนฺเตน-ผสฺโส, เวทนา, สญฺญา,ติอาทิวจนกฺกเมน. ‘‘จิตฺตุปฺปาเทสู’’ติ เอตฺถ-กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺต จิตฺตุปฺปาทา-ติอาทีสุ จิตฺตเจตสิก สมูโห จิตฺตุปฺปาโทติ วุจฺจติ. อิธ ปน จิตฺตานิ เอว จิตฺตุปฺปาทาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺตุปฺปาเทสูติ จิตฺเตสุ อิจฺเจว อตฺโถ’’ติ. ‘‘สพฺพทุพฺพลตฺตา’’ติ สพฺพจิตฺเตหิ ทุพฺพลตรตฺตา. ‘‘ภาวนา พเลนา’’ติ วิตกฺก วิราคสตฺติ ยุตฺเตน อุปจาร ภาวนา พเลน, วุฏฺฐาน คามินิ วิปสฺสนา ภาวนา พเลน จ. ‘‘พลนายกตฺตา’’ติ พล ธมฺมานํ นายกตฺตา, เชฏฺฐกตฺตา.

๑๑๙. อกุสล เจตสิเกสุ. ‘‘ปจฺฉิมํ’’ติ สพฺเพสุปิ ทฺวาทสา กุสล จิตฺเตสูติ วจนํ. ‘‘ปุริมสฺสา’’ติ สพฺพา กุสล สาธารณา นามาติ วจนสฺส. ‘‘สมตฺตน วจนํ’’ติ-กสฺมา สพฺพากุสล สาธารณา นามาติ. ยสฺมา สพฺเพสุปิ. ล. จิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ, ตสฺมา สพฺพา กุสล สาธารณา นามา-ติ เอวํ สาธน วจนํ. ยสฺมา ปน อิเมหิ จตูหิ วินานุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เต สพฺเพสุ เตสุ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. กสฺมา วินา นุปฺปชฺชนฺตีติ อาห ‘‘น หิตานี’’ติอาทึ. ‘‘เตหี’’ติ ปาเปหิ. สพฺพ ปาป ธมฺมโตติ อตฺโถ. ‘‘ตถา ตถา อามสิตฺวา’’ติ ทิฏฺฐิ ขนฺเธสุ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโตติอาทินา อามสติ. มาโน อหนฺติ วา เสยฺโย สทิโสติอาทินา วา อามสติ. เอวํ ตถา ตถา อามสิตฺวา. ‘‘เตสู’’ติ ทิฏฺฐิมาเนสุ. นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ทิฏฺฐิ ปรามสนฺตี ปวตฺตตีติ โยชนา. ‘‘ตํ คหิตาการ’’นฺติ ตํ อหนฺติ คหิตํ นิมิตฺตาการํ. สกฺกาย ทิฏฺฐิ เอว คติ เยสํ เต ทิฏฺฐิ คติกา. อวิกฺขมฺภิต สกฺกาย ทิฏฺฐิกา. ‘‘อหนฺติ คณฺหนฺตี’’ติ มาเนน คณฺหนฺติ. ‘‘น หิ มานสฺส วิยา’’ติ ยถา มานสฺส อตฺตสมฺปคฺคหเณ พฺยาปาโร อตฺถิ, น ตถา ทิฏฺฐิยา อตฺตสมฺปคฺคหเณ พฺยาปาโร อตฺถีติ โยชนา. เอตฺถ จ อตฺตสมฺปคฺคหณํ นาม ปเรหิ สทฺธึ อตฺตานํ เสยฺยาทิวเสน สุฏฺฐุปคฺคหณํ. ‘‘น จ ทิฏฺฐิยา วิยา’’ติ ยถา ทิฏฺฐิยา ธมฺมานํ อยาถาวปกฺขปริกปฺปเน พฺยาปาโร อตฺถีติ โยชนา. ตตฺถ อยาถาวปกฺโข นาม อตฺตา สสฺสโต อุจฺฉินฺโนติอาทิ. มจฺฉริยํ อตฺตสมฺปตฺตีสุ ลคฺคนโลภสมุฏฺฐิตตฺตา โลภสมฺปยุตฺตเมว สิยาติ โจทนํ ปริหรนฺโต ‘‘มจฺฉริยํ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ตาสํ’’ติ อตฺตสมฺปตฺตีนํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

๑๒๐. โสภณเจตสิเกสุ. ‘‘ตีสุ ขนฺเธสุ’’ติ สีลกฺขนฺธ สมาธิกฺขนฺธ ปญฺญากฺขนฺเธสุ จ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ ปจฺฉิมโก’’ติ สมฺมาทิฏฺฐิยา ปจฺฉโต อนุพนฺธโกติ อตฺโถ. สมฺมาทิฏฺฐิยา ปริวา รมตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺมึ อสติ ปี’’ติ ทุตียชฺฌานิก มคฺคาทีสุ ตสฺมึ สมฺมาสงฺกปฺเป อสนฺเตปิ. ‘‘สีลสมาธิกฺขนฺธ ธมฺเมสุ ปนา’’ติ ‘สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว,ติ อิเม ตโย ธมฺมา สีลกฺขนฺธ ธมฺมา นาม. สมฺมา วายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธี,ติ อิเม ตโย ธมฺมา สมาธิกฺขนฺธา นาม. อิเมสุ สีลกฺขนฺธ สมาธิกฺขนฺเธสุ. ‘‘เอโก เอกสฺส กิจฺจํ น สาเธตี’’ติ เตสุ สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺตสฺส กิจฺจํ น สาเธติ. สมฺมา อาชีวสฺส กิจฺจํ น สาเธติ. สมฺมากมฺมนฺโต จ สมฺมาวาจาย กิจฺจํ น สาเธตีติอาทินา สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ‘‘สีเลสุ ปริปูรการิตา วเสนา’’ติ สีลปฺปฏิปกฺข ธมฺมานํ สมุจฺฉินฺทการิตา วเสนาติ อธิปฺปาโย. มุสาวาท วิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานิ ปิสุณวาจาทีนีติ โยชนา. เอตฺถ สิยา. มุสาวาทวิรติ นาม กุสล ธมฺโม โหติ. กุสล ธมฺโม จ นาม สพฺพสฺส อกุสล ธมฺมสฺส ปฏิปกฺโข. เอกสฺมิมฺปิ กุสล ธมฺเม อุปฺปชฺชมาเน ตสฺมึ สนฺตาเน สพฺพานิ อกุสลานิ ปชหิตุํ สกฺโกนฺตีติ วตฺตพฺพานิ. อถ จ ปน มุสาวาท วิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ, น อิตรานีติ วุตฺตํ. กถมิทํ ทฏฺฐพฺพนฺติ. วุจฺจเต. ปชหิตุํ สกฺโกตีติ อิทํ ปญฺจสุ ปหาเนสุ ตทงฺคปฺปหาน วจนํ. ตทงฺคปฺปหานนฺติ จ เตน เตน กุสลงฺเคน ตสฺส ตสฺส อกุสลงฺคสฺส ปหานํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม. อิทํ วุตฺตํ โหติ, อิธ สปฺปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรมามีติอาทินา วิสุํ วิสุํ สิกฺขาปทานิ สมาทิยิตฺวา ปาณาติ ปาตวิรติ สงฺขาเตน กุสลงฺเคน ปาณาติปาต สงฺขาตํ อกุสลงฺคํ ปชหติ. อทินฺนาทาน วิรติ สงฺขาเตน กุสลงฺเคน อทินฺนาทาน สงฺขาตํ อกุสลงฺคํ ปชหตีติอาทินา วิตฺถาเรตพฺพํ. เอกสฺมิมฺปิ กุสล ธมฺเม อุปฺปชฺชมาเน ตสฺมึ สนฺตาเน สพฺพานิ อกุสลานิ น อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ ปน อโนกาสตฺตา เอว น อุปฺปชฺชนฺติ, น ปหานตฺตา. น หิ ตสฺมึ สนฺตาเน ตสฺมึ ขเณ ตานิ อกุสลานิ เอว น อุปฺปชฺชนฺติ. อถโข สพฺพานิ อญฺญานิ กุสล จิตฺตานิ จ น อุปฺปชฺชนฺติ. สพฺพานิ อพฺยากต จิตฺตานิ จ น อุปฺปชฺชนฺติ. ตานิ อโนกา สตฺตา เอว น อุปฺปชฺชนฺติ. น ปหานตฺตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตทงฺคปฺปหานาทิ วเสน ปน ปหานํ สนฺธาย อิธ ปชหิตุํ สกฺโกติ-น สกฺโกตีติ วุตฺตํ. เอตฺตาวตา ตทงฺคปฺปหานํ นาม สุปากฏํ โหติ. มุสาวาท วิรติ มุสาวาทเมว ปชหิตุํ สกฺโกติ. น อิตรานีติ อิทญฺจ สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ โหตีติ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ กายงฺคโจปนตฺถาย วาจงฺคโจปนตฺถาย จ ปวตฺตานิ กายวจีโจ ปน ภาคิยานิ นาม. กามาวจร กุสเลเสฺวว วิรติโย สนฺทิสฺสนฺติ. ‘‘กามาวจร กุสเลสุ ปี’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. กามภูมิยํ อุปฺปนฺเนสุ เอว กามาวจร กุสเลสุ สนฺทิสฺสนฺติ. ติวิธ กุหนวตฺถูนิ จ วิรมิตพฺพวตฺถุฏฺฐาเนฐิตานิ. เอตฺถ จ กุหนํ นาม วิมฺหาปนํ ลาภสกฺการ สิโลกตฺถาย มนุสฺสานํ นานามายาสาเฐยฺย กมฺมานิ กตฺวา อจฺฉริยพฺภุต ภาวกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตํ ปน ติวิธํ ‘ปจฺจยปฺปฏิเสวนกุหนญฺจ, สามนฺตชปฺปน กุหนญฺจ, อิริยา ปถสณฺฐา ปน กุหนญฺจ. ตตฺถ มหิจฺโฉเยว สมาโน อปฺปิจฺฉาการํ ทสฺเสตฺวา อาทิโต อาคตา คเต จตุปจฺจเย ปฏิกฺขิปิตฺวา ปจฺฉา พหุํ พหุํ อาคเต ปจฺจเย ปฏิคฺคณฺหาติ. อิทํ ปจฺจยปฺปฏิเสวน กุหนํ นาม. ปาปิจฺโฉเยว สมาโน อยํ ฌานลาภีติ วา อภิญฺญาลาภีติ วา อรหาติ วา ชโน มํ สมฺภาเวตูติ สมฺภาวนํ อิจฺฉนฺโต อตฺตานํ อุตฺตริ มนุสฺส ธมฺมานํ สนฺติเก เต วา อตฺตโน สนฺติเก กตฺวา วญฺเจติ. อิทํ สามนฺตชปฺปน กุหนํ นาม. ปาปิจฺโฉเยว สมาโน อยํ สนฺตวุตฺติ สมาหิโต อารทฺธวีริโยติ ชโน มํ สมฺภาเวตูติ สมฺภาวนํ อิจฺฉนฺโต อิริยา ปถ นิสฺสิตํ นานาวญฺจนํ กโรติ. อิทํ อิริยา ปถ สณฺฐาปน กุหนํ นาม. ‘‘สิกฺขาปทสฺส วตฺถูนี’’ติ สุรา ปาน วิกาล โภชน นจฺจคีตวาทิต ทสฺสน สวนาทีนิ. สุราเมรยปานา วิรมาธีติ สมาทิยนฺตสฺส สุราเมรยปาน เจตนา วิรมิตพฺพ วตฺถุ นาม. วิกาล โภชนา วิรมามีติ สมาทิยนฺตสฺส วิกาเล ยาวกาลิก วตฺถุสฺส ปริภุญฺชน เจตนา วิรมิตพฺพ วตฺถุ นาม. เสเสสุปิ เอเสว นโย. โลกุตฺตร จิตฺเตสุ. ‘สพฺพถาปี,ติ จ ‘นิยตา’ติ จ ‘เอกโต วา’ติ จ ตีณิ วิเสสนานิ. โลกิเยสุ ปน ‘กทาจี’ติ จ ‘วิสุํ วิสุํ’ติ จ เทฺว เทฺว วิเสสนานิ. ตตฺถ โลกุตฺตเรสุ ‘สพฺพถาปี’ติ อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหาน ทสฺสนํ โลกิเยสุปิ ตพฺพิปรีตํ ตทงฺคปฺปหาน ทสฺสนํ อธิปฺเปตนฺติ กตฺวา ‘‘เอเกก ทุจฺจริตปฺปหานวเสเน วา’’ติ วุตฺตํ.

๑๒๑. อปฺปมญฺญาสุ. ‘‘วิภงฺเค’’ติ อปฺปมญฺญา วิภงฺเค. ‘‘การุญฺญปฺปกติกสฺสา’’ติ การุญฺญสภาวสฺส. ‘‘อนิสฺสุกิโน’’ติ อิสฺสาธมฺมรหิตสฺส. ถามคตา กรุณา โทส สมุฏฺฐิตํ วิหึสํ ปชหติ. ถามคตา มุทิตา โทสสมุฏฺฐิตํ อรตึ ปชหตีติ วุตฺตํ ‘‘วิหึสา อรตีนํ นิสฺสรณ ภูตา’’ติ. เอตฺถ จ อรติ นาม สุญฺญาคาเรสุ จ ภาวนา กมฺเมสุ จ นิพฺพิทา. โทส นิสฺสรเณ สติ โทมนสฺสนิสฺสรณมฺปิ สิทฺธเมว. นิสฺสรณญฺจ นาม ปฏิปกฺข ธมฺม สณฺฐาเนน โหติ. ตสฺมา ปุพฺพภาเคปิ อปฺปมญฺญาสุ นิจฺจํ โสมนสฺส สณฺฐานํ เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘โทมนสฺสปฺปฏิปกฺขญฺจา’’ติอาทิมาห. ‘‘อฏฺฐกถายปิ สห วิรุทฺโธ’’ติ อฏฺฐสาลินิยํ อุเปกฺขา สหคต กามาวจร กุสล จิตฺเตสุ กรุณา มุทิตา ปริกมฺมกาเลปิ หิ อิเมสํ อุปฺปตฺติ มหาอฏฺฐกถายํ อนุญฺญาตา เอวา-ติ วุตฺตํ. ตาย อฏฺฐกถายปิ สห วิรุทฺโธ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปฏิกูลา รมฺมเณสุ ปน…เป… วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ ปฏิกูลา รมฺมณานิ นาม โสมนสฺเสน ทูเร โหนฺติ, ตถา ทุกฺขิต สตฺตา จ, ตสฺมา ตทา รมฺมณานิ อสุภ ภาวนา จิตฺตานิ จ กรุณา ภาวนา จิตฺตานิ จ อาทิโต อุเปกฺขา สหคตา เนวาติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ‘‘สาหิเวทนุเปกฺขา นามา’’ติ กามาวจร เวทนุเปกฺขา วุตฺตา. วิภาวนิปาเฐ, ‘‘อญฺญวิหิตสฺส ปี’’ติ อญฺญํ อารมฺมณํ มนสิกโรนฺตสฺสปิ. สชฺฌายนํ สมฺปชฺชติ, สมฺมสนํ สมฺปชฺชตีติ ปาฐเสโส. อิติ ตสฺมา. เอตฺถ สิยา ‘‘ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น นุ ตมฺปิ อุเปกฺขา สหคต จิตฺเตสุ กรุณา มุทิตานํ สมฺภวํ สาเธติ เยวาติ. สจฺจํ สาเธติเยว. เตน ปน ปริจย วเสน เตสุ ตาสํ สมฺภวํ ทีเปติ. อิธ ปน ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา ‘‘ปฏิกูลา รมฺมเณสู’’ติอาทินา จ ปริจเยน วินา ปกติยา ตาสํ อุเปกฺขา เวทนาย เอว สห ปวตฺติ พหุลตา วุตฺตาติ. ‘‘โยคกมฺม พเลนา’’ติ ยุญฺชน วีริย กมฺม พเลน.

๑๒๒. เจโต ยุตฺตานํ จิตฺต เจตสิกานํ. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. เหฏฺฐา จ วุตฺโต ‘กทาจิ สนฺทิสฺสนฺติ วิสุํ วิสุํ, กทาจิ นานา หุตฺวา ชายนฺตี’ติ. อุปริ จ วกฺขติ ‘อปฺปมญฺญา วิรติโย ปเนตฺถ ปญฺจปิ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพา’ติ. อิสฺสาทีนญฺจ นานา กทาจิ โยโค อุปริ ‘อิสฺสามจฺเฉร กุกฺกุจฺจานิ ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพานี’ติ วกฺขติ. มานถิน มิทฺธานํ ปน นานา กทาจิ โยโค อิธ วตฺตพฺโพ. ‘‘กทาจี’’ติ วตฺวา ตทตฺถํ วิวรติ ‘‘เตสํ’’ติอาทินา. ‘‘เตสํ’’ติ ทิฏฺฐิ วิปฺปยุตฺตานํ. ‘‘นิทฺทาภิภูต วเสนา’’ติ นิทสฺสน วจนเมตํ. เตน โกสชฺชาทีนมฺปิ คหณํ เวทิตพฺพํ. ‘‘อกมฺมญฺญตายา’’ติ อกมฺมญฺญภาเวน. เตหิ อิสฺสามจฺฉริย กุกฺกุจฺเจหิ. เตน จ มาเนน. กิจฺจ วิโรเธ วา อารมฺมณ วิโรเธ วา นานาภาโว. อวิโรเธ สหภาโว.

๑๒๓. ‘‘โยคฏฺฐานปริจฺฉินฺทน วเสนา’’ติ สพฺพจิตฺต สาธารณา ตาว สพฺเพสุปิ เอกูนนวุติจิตฺตุปฺปาเทสุ, วิตกฺโก ปญฺจปญฺญา สจิตฺเตสูติอาทินา ยุตฺตฏฺฐาน ภูตานํ จิตฺตานํ คณนสงฺขฺยาปริจฺเฉทวเสน. ‘‘ยุตฺต ธมฺมราสิ ปริจฺฉินฺทน วเสนา’’ติ อนุตฺตเร ฉตฺตึส, มหคฺคเต ปญฺจตึสาติอาทินา ยุตฺต ธมฺมราสีนํ คณน สงฺขฺยา ปริจฺเฉท วเสน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘ปาฬิยํ’’ติ ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํ. ‘‘เตสํ นยานํ’’ติ จตุกฺก ปญฺจก นยานํ.

๑๒๔. ‘‘กายวจี วิโสธน กิจฺจา’’ติ กายทฺวารวจีทฺวาร โสธน กิจฺจา.

๑๒๕. โลกุตฺตร วิรตีนํ โลกุตฺตร วิปาเกสุปิ อุปฺปชฺชนโต ‘‘อิทญฺจ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. ตาสํ อปฺปมญฺญานํ. เตสุ มหาวิปาเกสุ. สตฺตปญฺญตฺตาทีนิ อารมฺมณานิ ยสฺสาติ วิคฺคโห. ‘‘เตนา’’ติ กุสเลน. ‘‘วิกปฺป รหิตตฺตา’’ติ วิวิธาการ จินฺตน รหิตตฺตา. อปฺปนาปตฺต กมฺม วิเสเสหิ นิพฺพตฺตา อปฺปนาปตฺตกมฺม วิเสส นิพฺพตฺตา. ปญฺญตฺติ วิเสสานิ นาม ปถวีกสิณ นิมิตฺตาทีนิ. ‘‘อปิ จา’’ติอาทีสุ. น ปญฺญตฺติ ธมฺเมหิ อตฺถิ. เอวญฺจ สติ, กามวิปากานิ กามตณฺหาย อารมฺมณภูตา ปญฺญตฺติโยปิ อาลมฺเพยฺยุนฺติ. ‘‘สงฺคหนยเภทการกา’’ติ ปถ มชฺฌานิก จิตฺเตสุ ฉตฺตึส. ทุตียชฺฌานิก จิตฺเตสุ ปญฺจตึสาติอาทินา สงฺคหนยเภทสฺส การกา.

๑๒๖. ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทีสุ. ‘‘ปญฺจสุ อสงฺขาริเกสู’’ติ นิทฺธารเณ ภุมฺมวจนํ. ตถา ปญฺจสุ สสงฺขาริเกสูติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

๑๒๘. ‘‘ภูมิ ชาติ สมฺปโยคาทิเภเทนา’’ติ ผสฺโสตาว จตุพฺพิโธ โหติ กามาวจโร, รูปาวจโร, อรูปาวจโร จาติ. อยํ ภูมิเภโท.

ทฺวาทสากุสลา ผสฺสา, กุสลา เอกวีสติ;

ฉตฺตึเสว วิปากา จ, วีสติ กฺริยา มตา.

อิติ อยํ ชาติเภโท. โสมนสฺส สหคโต, ทิฏฺฐิคต สมฺปยุตฺโต, อสงฺขาริโก จ, สสงฺขาริโก จาติอาทินา สมฺปโยคาทิเภโท วตฺตพฺโพ. ‘‘จิตฺเตน สมํ เภท’’นฺติ อตฺตนา วา สมฺปยุตฺเตน จิตฺตเภเทน สมํ เภทํ. เอกูนน วุติยา จิตฺเตสุ วา. เอตฺถ จ วิจิกิจฺฉา เจตสิกํ เอกสฺมึ จิตฺเต ยุตฺตนฺติ เอกเมว โหติ. โทโส, อิสฺสา, มจฺฉริยํ, กุกฺกุจฺจนฺติ อิเม จตฺตาโร ทฺวีสุ จิตฺเตสุ ยุตฺตาติ วิสุํ วิสุํ เทฺว เทฺว โหนฺติ. ตถา ทิฏฺฐิมานา ปจฺเจกํ จตฺตาโร. ถินมิทฺธํ ปจฺเจกํ ปญฺจาติอาทินา สพฺพํ วตฺตพฺพนฺติ.

เจตสิกสงฺคหทีปนิยาอนุทีปนา นิฏฺฐิตา.