౧౦. కోసమ్బకక్ఖన్ధకో

౨౭౧. కోసమ్బకవివాదకథా

౪౫౧. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి. సో తస్సా ఆపత్తియా ఆపత్తిదిట్ఠి [ఆపత్తిదిట్ఠీ (సీ.)] హోతి; అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠినో హోన్తి. సో అపరేన సమయేన తస్సా ఆపత్తియా అనా పత్తిదిట్ఠి హోతి; అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్సా ఆపత్తియా ఆపత్తిదిట్ఠినో హోన్తి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ తం భిక్ఖుం ఏతదవోచుం – ‘‘ఆపత్తిం త్వం, ఆవుసో, ఆపన్నో, పస్ససేతం ఆపత్తి’’న్తి? ‘‘నత్థి మే, ఆవుసో, ఆపత్తి యమహం పస్సేయ్య’’న్తి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ సామగ్గిం లభిత్వా తం భిక్ఖుం ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపింసు. సో చ భిక్ఖు బహుస్సుతో హోతి ఆగతాగమో ధమ్మధరో వినయధరో మాతికాధరో పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో. అథ ఖో సో భిక్ఖు సన్దిట్ఠే సమ్భత్తే భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచ – ‘‘అనాపత్తి ఏసా, ఆవుసో, నేసా ఆపత్తి. అనాపన్నోమ్హి, నమ్హి ఆపన్నో. అనుక్ఖిత్తోమ్హి, నమ్హి ఉక్ఖిత్తో. అధమ్మికేనమ్హి కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో కుప్పేన అట్ఠానారహేన. హోథ మే ఆయస్మన్తో ధమ్మతో వినయతో పక్ఖా’’తి. అలభి ఖో సో భిక్ఖు సన్దిట్ఠే సమ్భత్తే భిక్ఖూ పక్ఖే. జానపదానమ్పి సన్దిట్ఠానం సమ్భత్తానం భిక్ఖూనం సన్తికే దూతం పాహేసి – అనాపత్తి ఏసా, ఆవుసో, నేసా ఆపత్తి. అనాపన్నోమ్హి, నమ్హి ఆపన్నో. అనుక్ఖిత్తోమ్హి, నమ్హి ఉక్ఖిత్తో. అధమ్మికేనమ్హి కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో కుప్పేన అట్ఠానారహేన. హోన్తు మే ఆయస్మన్తో ధమ్మతో వినయతో పక్ఖా’’తి. అలభి ఖో సో భిక్ఖు జానపదేపి సన్దిట్ఠే సమ్భత్తే భిక్ఖూ పక్ఖే. అథ ఖో తే ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ యేన ఉక్ఖేపకా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా ఉక్ఖేపకే భిక్ఖూ ఏతదవోచుం – ‘‘అనాపత్తి ఏసా, ఆవుసో, నేసా ఆపత్తి. అనాపన్నో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు ఆపన్నో. అనుక్ఖిత్తో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తో. అధమ్మికేన కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో కుప్పేన అట్ఠానారహేనా’’తి. ఏవం వుత్తే ఉక్ఖేపకా భిక్ఖూ ఉక్ఖిత్తానువత్తకే భిక్ఖూ ఏతదవోచుం – ‘‘ఆపత్తి ఏసా ఆవుసో, నేసా అనాపత్తి. ఆపన్నో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు అనాపన్నో. ఉక్ఖిత్తో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు అనుక్ఖిత్తో. ధమ్మికేన కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో అకుప్పేన ఠానారహేన. మా ఖో తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏతం ఉక్ఖిత్తకం భిక్ఖుం అనువత్తిత్థ అనుపరివారేథా’’తి. ఏవమ్పి ఖో తే ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ ఉక్ఖేపకేహి భిక్ఖూహి వుచ్చమానా తథేవ తం ఉక్ఖిత్తకం భిక్ఖుం అనువత్తింసు అనుపరివారేసుం.

౪౫౨. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ, భన్తే, అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపన్నో అహోసి. సో తస్సా ఆపత్తియా ఆపత్తిదిట్ఠి అహోసి, అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠినో అహేసుం. సో అపరేన సమయేన తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి అహోసి, అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్సా ఆపత్తియా ఆపత్తిదిట్ఠినో అహేసుం. అథ ఖో తే, భన్తే, భిక్ఖూ తం భిక్ఖుం ఏతదవోచుం – ‘ఆపత్తిం త్వం, ఆవుసో, ఆపన్నో, పస్ససేతం ఆపత్తి’న్తి? ‘‘నత్థి మే, ఆవుసో, ఆపత్తి యమహం పస్సేయ్య’’న్తి. అథ ఖో తే, భన్తే, భిక్ఖూ సామగ్గిం లభిత్వా తం భిక్ఖుం ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపింసు. సో చ, భన్తే, భిక్ఖు బహుస్సుతో ఆగతాగమో ధమ్మధరో వినయధరో మాతికాధరో పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో. అథ ఖో సో, భన్తే, భిక్ఖు సన్దిట్ఠే సమ్భత్తే భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచ – ‘అనాపత్తి ఏసా, ఆవుసో; నేసా ఆపత్తి. అనాపన్నోమ్హి, నమ్హి ఆపన్నో. అనుక్ఖిత్తోమ్హి, నమ్హి ఉక్ఖిత్తో. అధమ్మికేనమ్హి కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో కుప్పేన అట్ఠానారహేన. హోథ మే ఆయస్మన్తో ధమ్మతో వినయతో పక్ఖా’తి. అలభి ఖో సో, భన్తే, భిక్ఖు సన్దిట్ఠే సమ్భత్తే భిక్ఖూ పక్ఖే. జానపదానమ్పి సన్దిట్ఠానం సమ్భత్తానం భిక్ఖూనం సన్తికే దూతం పాహేసి – ‘అనాపత్తి ఏసా, ఆవుసో; నేసా ఆపత్తి. అనాపన్నోమ్హి, నమ్హి ఆపన్నో. అనుక్ఖిత్తోమ్హి, నమ్హి ఉక్ఖిత్తో. అధమ్మికేనమ్హి కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో కుప్పేన అట్ఠానారహేన. హోన్తు మే ఆయస్మన్తో ధమ్మతో వినయతో పక్ఖా’తి. అలభి ఖో సో, భన్తే, భిక్ఖు జానపదేపి సన్దిట్ఠే సమ్భత్తే భిక్ఖూ పక్ఖే. అథ ఖో తే, భన్తే, ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ యేన ఉక్ఖేపకా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా ఉక్ఖేపకే భిక్ఖూ ఏతదవోచుం – ‘అనాపత్తి ఏసా, ఆవుసో; నేసా ఆపత్తి. అనాపన్నో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు ఆపన్నో. అనుక్ఖిత్తో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తో. అధమ్మికేన కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో కుప్పేన అట్ఠానారహేనా’తి. ఏవం వుత్తే తే, భన్తే, ఉక్ఖేపకా భిక్ఖూ ఉక్ఖిత్తానువత్తకే భిక్ఖూ ఏతదవోచుం – ‘ఆపత్తి ఏసా, ఆవుసో; నేసా అనాపత్తి. ఆపన్నో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు అనాపన్నో. ఉక్ఖిత్తో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు అనుక్ఖిత్తో. ధమ్మికేన కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో అకుప్పేన ఠానారహేన. మా ఖో తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏతం ఉక్ఖిత్తకం భిక్ఖుం అనువత్తిత్థ అనుపరివారేథా’తి. ఏవమ్పి ఖో తే, భన్తే, ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ ఉక్ఖేపకేహి భిక్ఖూహి వుచ్చమానా తథేవ తం ఉక్ఖిత్తకం భిక్ఖుం అనువత్తన్తి అనుపరివారేన్తీ’’తి.

౪౫౩. అథ ఖో భగవా ‘భిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో, భిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో’తి – ఉట్ఠాయాసనా యేన ఉక్ఖేపకా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది, నిసజ్జ ఖో భగవా ఉక్ఖేపకే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘మా ఖో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ‘పటిభాతి నో, పటిభాతి నో’తి యస్మిం వా తస్మిం వా భిక్ఖుం ఉక్ఖిపితబ్బం మఞ్ఞిత్థ’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి. సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి హోతి, అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్సా ఆపత్తియా ఆపత్తిదిట్ఠినో హోన్తి. తే చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ తం భిక్ఖుం ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో ఆయస్మా బహుస్సుతో ఆగతాగమో ధమ్మధరో వినయధరో మాతికాధరో పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో. సచే మయం ఇమం భిక్ఖుం ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపిస్సామ, న మయం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం పవారేస్సామ, వినా ఇమినా భిక్ఖునా పవారేస్సామ. న మయం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం సఙ్ఘకమ్మం కరిస్సామ, వినా ఇమినా భిక్ఖునా సఙ్ఘకమ్మం కరిస్సామ. న మయం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం ఆసనే నిసీదిస్సామ, వినా ఇమినా భిక్ఖునా ఆసనే నిసీదిస్సామ. న మయం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం యాగుపానే నిసీదిస్సామ, వినా ఇమినా భిక్ఖునా యాగుపానే నిసీదిస్సామ. న మయం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం భత్తగ్గే నిసీదిస్సామ, వినా ఇమినా భిక్ఖునా భత్తగ్గే నిసీదిస్సామ. న మయం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే వసిస్సామ, వినా ఇమినా భిక్ఖునా ఏకచ్ఛన్నే వసిస్సామ. న మయం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం యథావుడ్ఢం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కరిస్సామ, వినా ఇమినా భిక్ఖునా యథావుడ్ఢం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కరిస్సామ. భవిస్సతి సఙ్ఘస్స తతోనిదానం భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణ’న్తి, భేదగరుకేహి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూహి న సో భిక్ఖు ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపితబ్బో’’తి.

౪౫౪. అథ ఖో భగవా ఉక్ఖేపకానం భిక్ఖూనం ఏతమత్థం భాసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా యేన ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది, నిసజ్జ ఖో భగవా ఉక్ఖిత్తానువత్తకే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘మా ఖో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా ‘నామ్హ ఆపన్నా, నామ్హ ఆపన్నా’తి ఆపత్తిం న పటికాతబ్బం మఞ్ఞిత్థ’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి. సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి హోతి, అఞ్ఞే భిక్ఖూ తస్సా ఆపత్తియా ఆపత్తిదిట్ఠినో హోన్తి. సో చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తే భిక్ఖూ ఏవం జానాతి – ‘ఇమే ఖో ఆయస్మన్తో బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా పణ్డితా బ్యత్తా మేధావినో లజ్జినో కుక్కుచ్చకా సిక్ఖాకామా, నాలం మమం వా కారణా అఞ్ఞేసం వా కారణా ఛన్దా దోసా మోహా భయా అగతిం గన్తుం. సచే మం ఇమే భిక్ఖూ ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిపిస్సన్తి, న మయా సద్ధిం పవారేస్సన్తి, వినా మయా పవారేస్సన్తి. న మయా సద్ధిం సఙ్ఘకమ్మం కరిస్సన్తి, వినా మయా సఙ్ఘకమ్మం కరిస్సన్తి. న మయా సద్ధిం ఆసనే నిసీదిస్సన్తి, వినా మయా ఆసనే నిసీదిస్సన్తి. న మయా సద్ధిం యాగుపానే నిసీదిస్సన్తి, వినా మయా యాగుపానే నిసీదిస్సన్తి. న మయా సద్ధిం భత్తగ్గే నిసీదిస్సన్తి వినా మయా భత్తగ్గే నిసీదిస్సన్తి. న మయా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే వసిస్సన్తి, వినా మయా ఏకచ్ఛన్నే వసిస్సన్తి. న మయా సద్ధిం యథావుడ్ఢం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కరిస్సన్తి, వినా మయా యథావుడ్ఢం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కరిస్సన్తి, భవిస్సతి సఙ్ఘస్స తతోనిదానం భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణ’న్తి, భేదగరుకేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా పరేసమ్పి సద్ధాయ సా ఆపత్తి దేసేతబ్బా’’తి. అథ ఖో భగవా ఉక్ఖిత్తానువత్తకానం భిక్ఖూనం ఏతమత్థం భాసిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

౪౫౫. తేన ఖో పన సమయేన ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ తత్థేవ అన్తోసీమాయ ఉపోసథం కరోన్తి, సఙ్ఘకమ్మం కరోన్తి. ఉక్ఖేపకా పన భిక్ఖూ నిస్సీమం గన్త్వా ఉపోసథం కరోన్తి, సఙ్ఘకమ్మం కరోన్తి. అథ ఖో అఞ్ఞతరో ఉక్ఖేపకో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘తే, భన్తే, ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ తత్థేవ అన్తోసీమాయ ఉపోసథం కరోన్తి, సఙ్ఘకమ్మం కరోన్తి. మయం పన ఉక్ఖేపకా భిక్ఖూ నిస్సీమం గన్త్వా ఉపోసథం కరోమ, సఙ్ఘకమ్మం కరోమా’’తి. ‘‘తే చే, భిక్ఖు, ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ తత్థేవ అన్తోసీమాయ ఉపోసథం కరిస్సన్తి, సఙ్ఘకమ్మం కరిస్సన్తి, యథా మయా ఞత్తి చ అనుస్సావనా చ పఞ్ఞత్తా, తేసం తాని కమ్మాని ధమ్మికాని కమ్మాని భవిస్స’’న్తి అకుప్పాని ఠానారహాని. తుమ్హే చే, భిక్ఖు, ఉక్ఖేపకా భిక్ఖూ తత్థేవ అన్తోసీమాయ ఉపోసథం కరిస్సథ, సఙ్ఘకమ్మం కరిస్సథ, యథా మయా ఞత్తి చ అనుస్సావనా చ పఞ్ఞత్తా, తుమ్హాకమ్పి తాని కమ్మాని ధమ్మికాని కమ్మాని భవిస్సన్తి అకుప్పాని ఠానారహాని. తం కిస్స హేతు? నానాసంవాసకా ఏతే [తే (స్యా.)] భిక్ఖూ [భిక్ఖు (సీ. స్యా.)] తుమ్హేహి, తుమ్హే చ తేహి నానాసంవాసకా.

‘‘ద్వేమా, భిక్ఖు, నానాసంవాసకభూమియో – అత్తనా వా అత్తానం నానాసంవాసకం కరోతి, సమగ్గో వా నం సఙ్ఘో ఉక్ఖిపతి అదస్సనే వా అప్పటికమ్మే వా అప్పటినిస్సగ్గే వా. ఇమా ఖో, భిక్ఖు, ద్వే నానాసంవాసకభూమియో. ద్వేమా, భిక్ఖు, సమానసంవాసకభూమియో – అత్తనా వా అత్తానం సమానసంవాసం కరోతి, సమగ్గో వా నం సఙ్ఘో ఉక్ఖిత్తం ఓసారేతి అదస్సనే వా అప్పటికమ్మే వా అప్పటినిస్సగ్గే వా. ఇమా ఖో, భిక్ఖు, ద్వే సమానసంవాసకభూమియో’’తి.

౪౫౬. తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూ భత్తగ్గే అన్తరఘరే భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం అననులోమికం కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఉపదంసేన్తి, హత్థపరామాసం కరోన్తి. మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి ఖియ్యన్తి విపాచేన్తి – ‘‘కథఞ్హి నామ సమణా సక్యపుత్తియా భత్తగ్గే అన్తరఘరే భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం అననులోమికం కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఉపదంసేస్సన్తి, హత్థపరామాసం కరిస్సన్తీ’’తి. అస్సోసుం ఖో భిక్ఖూ తేసం మనుస్సానం ఉజ్ఝాయన్తానం ఖియ్యన్తానం విపాచేన్తానం. యే తే భిక్ఖూ అప్పిచ్ఛా తే ఉజ్ఝాయన్తి ఖియ్యన్తి విపాచేన్తి – ‘‘కథఞ్హి నామ భిక్ఖూ భత్తగ్గే అన్తరఘరే భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం అననులోమికం కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఉపదంసేస్సన్తి, హత్థపరామాసం కరిస్సన్తీ’’తి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం…పే… ‘‘సచ్చం కిర, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ భత్తగ్గే అన్తరఘరే భణ్డనజాతా…పే… హత్థపరామాసం కరోన్తీ’’తి? ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి. విగరహి బుద్ధో భగవా…పే… విగరహిత్వా ధమ్మిం కథం కత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిన్నే, భిక్ఖవే, సఙ్ఘే అధమ్మియాయమానే [అధమ్మియమానే (సీ. స్యా. కత్థచి) అధమ్మీయమానే (క.)] అసమ్మోదికాయ వత్తమానాయ [-‘‘అసమ్మోదికావత్తమానాయ’’ ఇతి అట్ఠకథాయం సంవణ్ణేతబ్బపాఠో] ‘ఏత్తావతా న అఞ్ఞమఞ్ఞం అననులోమికం కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఉపదంసేస్సామ, హత్థపరామాసం కరిస్సామా’తి ఆసనే నిసీదితబ్బం. భిన్నే, భిక్ఖవే, సఙ్ఘే ధమ్మియాయమానే సమ్మోదికాయ వత్తమానాయ ఆసనన్తరికాయ నిసీదితబ్బ’’న్తి.

౪౫౭. [మ. ని. ౩.౨౩౬ థోకం విసదిసం] తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూ సఙ్ఘమజ్ఝే భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరన్తి. తే న సక్కోన్తి తం అధికరణం వూపసమేతుం. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ, భన్తే, భిక్ఖూ సఙ్ఘమజ్ఝే భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరన్తి. తే న సక్కోన్తి తం అధికరణం వూపసమేతుం. సాధు, భన్తే, భగవా యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో భగవా యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది, నిసజ్జ ఖో భగవా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా భణ్డనం మా కలహం మా విగ్గహం మా వివాద’’న్తి. ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో అధమ్మవాదీ భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమేతు, భన్తే, భగవా ధమ్మస్సామీ; అప్పోస్సుక్కో, భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారమనుయుత్తో విహరతు. మయమేతేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి. దుతియమ్పి ఖో భగవా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా భణ్డనం మా కలహం మా విగ్గహం మా వివాద’’న్తి. దుతియమ్పి ఖో సో అధమ్మవాదీ భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమేతు, భన్తే, భగవా ధమ్మస్సామీ; అప్పోస్సుక్కో, భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారమనుయుత్తో విహరతు. మయమేతేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి.

కోసమ్బకవివాదకథా నిట్ఠితా.

౨౭౨. దీఘావువత్థు

౪౫౮. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, బారాణసియం [వజిరబుద్ధిటీకా ఓలోకేతబ్బా] బ్రహ్మదత్తో నామ కాసిరాజా అహోసి అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో మహబ్బలో మహావాహనో మహావిజితో పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారో. దీఘీతి నామ కోసలరాజా అహోసి దలిద్దో అప్పధనో అప్పభోగో అప్పబలో అప్పవాహనో అప్పవిజితో అపరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారో. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా చతురఙ్గినిం సేనం సన్నయ్హిత్వా దీఘీతిం కోసలరాజానం అబ్భుయ్యాసి. అస్సోసి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతి కోసలరాజా – ‘‘బ్రహ్మదత్తో కిర కాసిరాజా చతురఙ్గినిం సేనం సన్నయ్హిత్వా మమం అబ్భుయ్యాతో’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో ఏతదహోసి – ‘‘బ్రహ్మదత్తో ఖో కాసిరాజా అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో మహబ్బలో మహావాహనో మహావిజితో పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారో, అహం పనమ్హి దలిద్దో అప్పధనో అప్పభోగో అప్పబలో అప్పవాహనో అప్పవిజితో అపరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారో, నాహం పటిబలో బ్రహ్మదత్తేన కాసిరఞ్ఞా ఏకసఙ్ఘాతమ్పి సహితుం. యంనూనాహం పటికచ్చేవ నగరమ్హా నిప్పతేయ్య’’న్తి.

అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతి కోసలరాజా మహేసిం ఆదాయ పటికచ్చేవ నగరమ్హా నిప్పతి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో బలఞ్చ వాహనఞ్చ జనపదఞ్చ కోసఞ్చ కోట్ఠాగారఞ్చ అభివిజియ అజ్ఝావసతి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతి కోసలరాజా సపజాపతికో యేన వారాణసీ తేన పక్కామి. అనుపుబ్బేన యేన బారాణసీ తదవసరి. తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, దీఘీతి కోసలరాజా సపజాపతికో బారాణసియం అఞ్ఞతరస్మిం పచ్చన్తిమే ఓకాసే కుమ్భకారనివేసనే అఞ్ఞాతకవేసేన పరిబ్బాజకచ్ఛన్నేన పటివసతి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో మహేసీ నచిరస్సేవ గబ్భినీ అహోసి. తస్సా ఏవరూపో దోహళో ఉప్పన్నో హోతి – ‘‘ఇచ్ఛతి సూరియస్స ఉగ్గమనకాలే చతురఙ్గినిం సేనం సన్నద్ధం వమ్మికం సుభూమే ఠితం పస్సితుం, ఖగ్గానఞ్చ ధోవనం పాతుం’’. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో మహేసీ దీఘీతిం కోసలరాజానం ఏతదవోచ – ‘‘గబ్భినీమ్హి, దేవ. తస్సా మే ఏవరూపో దోహళో ఉప్పన్నో – ఇచ్ఛామి సూరియస్స ఉగ్గమనకాలే చతురఙ్గినిం సేనం సన్నద్ధం వమ్మికం [వమ్మితం (సీ.)] సుభూమే ఠితం పస్సితుం, ఖగ్గానఞ్చ ధోవనం పాతు’’న్తి. ‘‘కుతో, దేవి, అమ్హాకం దుగ్గతానం చతురఙ్గినీ సేనా సన్నద్ధా వమ్మికా సుభూమే ఠితా, ఖగ్గానఞ్చ ధోవనం పాతు’’న్తి [ఖగ్గానఞ్చ ధోవనన్తి (సీ. స్యా.)] ‘‘సచాహం, దేవ, న లభిస్సామి, మరిస్సామీ’’తి.

౪౫౯. తేన ఖో పన సమయేన, బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పురోహితో బ్రాహ్మణో దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో సహాయో హోతి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతి కోసలరాజా యేన బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పురోహితో బ్రాహ్మణో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పురోహితం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచ – ‘‘సఖీ తే, సమ్మ, గబ్భినీ. తస్సా ఏవరూపో దోహళో ఉప్పన్నో – ఇచ్ఛతి సూరియస్స ఉగ్గమనకాలే చతురఙ్గినిం సేనం సన్నద్ధం వమ్మికం సుభూమే ఠితం పస్సితుం, ఖగ్గానఞ్చ ధోవనం పాతు’’న్తి. ‘‘తేన హి, దేవ, మయమ్పి దేవిం పస్సామా’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో మహేసీ యేన బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పురోహితో బ్రాహ్మణో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పురోహితో బ్రాహ్మణో దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో మహేసిం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తిం, దిస్వాన ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో మహేసీ తేనఞ్జలిం పణామేత్వా తిక్ఖత్తుం ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘కోసలరాజా వత భో కుచ్ఛిగతో, కోసలరాజా వత భో కుచ్ఛిగతో’’తి. అత్తమనా [అవిమనా (సీ. స్యా. కత్థచి], దేవి, హోహి. లచ్ఛసి సూరియస్స ఉగ్గమనకాలే చతురఙ్గినిం సేనం సన్నద్ధం వమ్మికం సుభూమే ఠితం పస్సితుం, ఖగ్గానఞ్చ ధోవనం పాతున్తి.

అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పురోహితో బ్రాహ్మణో యేన బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా బ్రహ్మదత్తం కాసిరాజానం ఏతదవోచ – ‘‘తథా, దేవ, నిమిత్తాని దిస్సన్తి, స్వే సూరియుగ్గమనకాలే చతురఙ్గినీ సేనా సన్నద్ధా వమ్మికా సుభూమే తిట్ఠతు, ఖగ్గా చ ధోవియన్తూ’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా మనుస్సే ఆణాపేసి – ‘‘యథా, భణే, పురోహితో బ్రాహ్మణో ఆహ తథా కరోథా’’తి. అలభి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో మహేసీ సూరియస్స ఉగ్గమనకాలే చతురఙ్గినిం సేనం సన్నద్ధం వమ్మికం సుభూమే ఠితం పస్సితుం, ఖగ్గానఞ్చ ధోవనం పాతుం. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో మహేసీ తస్స గబ్భస్స పరిపాకమన్వాయ పుత్తం విజాయి. తస్స దీఘావూతి నామం అకంసు. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో నచిరస్సేవ విఞ్ఞుతం పాపుణి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో ఏతదహోసి – ‘‘అయం ఖో బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా బహునో అమ్హాకం అనత్థస్స కారకో, ఇమినా అమ్హాకం బలఞ్చ వాహనఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ అచ్ఛిన్నం, సచాయం అమ్హే జానిస్సతి, సబ్బేవ తయో ఘాతాపేస్సతి, యంనూనాహం దీఘావుం కుమారం బహినగరే వాసేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భిక్ఖవే దీఘీతి కోసలరాజా దీఘావుం కుమారం బహినగరే వాసేసి. అథ ఖో భిక్ఖవే దీఘావు కుమారో బహినగరే పటివసన్తో నచిరస్సేవ సబ్బసిప్పాని సిక్ఖి.

౪౬౦. తేన ఖో పన సమయేన దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో కప్పకో బ్రహ్మదత్తే కాసిరఞ్ఞే పటివసతి. అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో కప్పకో దీఘీతిం కోసలరాజానం సపజాపతికం బారాణసియం అఞ్ఞతరస్మిం పచ్చన్తిమే ఓకాసే కుమ్భకారనివేసనే అఞ్ఞాతకవేసేన పరిబ్బాజకచ్ఛన్నేన పటివసన్తం, దిస్వాన యేన బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా బ్రహ్మదత్తం కాసిరాజానం ఏతదవోచ – ‘‘దీఘీతి, దేవ, కోసలరాజా సపజాపతికో బారాణసియం అఞ్ఞతరస్మిం పచ్చన్తిమే ఓకాసే కుమ్భకారనివేసనే అఞ్ఞాతకవేసేన పరిబ్బాజకచ్ఛన్నేన పటివసతీ’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా మనుస్సే ఆణాపేసి – ‘‘తేన హి, భణే, దీఘీతిం కోసలరాజానం సపజాపతికం ఆనేథా’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో, భిక్ఖవే, తే మనుస్సా బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పటిస్సుత్వా దీఘీతిం కోసలరాజానం సపజాపతికం ఆనేసుం. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా మనుస్సే ఆణాపేసి – ‘‘తేన హి, భణే, దీఘీతిం కోసలరాజానం సపజాపతికం దళ్హాయ రజ్జుయా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా ఖురముణ్డం కరిత్వా ఖరస్సరేన పణవేన రథికాయ రథికం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం పరినేత్వా దక్ఖిణేన ద్వారేన నిక్ఖామేత్వా దక్ఖిణతో నగరస్స చతుధా ఛిన్దిత్వా చతుద్దిసా బిలాని నిక్ఖిపథా’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో, భిక్ఖవే, తే మనుస్సా బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పటిస్సుత్వా దీఘీతిం కోసలరాజానం సపజాపతికం దళ్హాయ రజ్జుయా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా ఖురముణ్డం కరిత్వా ఖరస్సరేన పణవేన రథికాయ రథికం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం పరినేన్తి.

అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావుస్స కుమారస్స ఏతదహోసి – ‘‘చిరందిట్ఠా ఖో మే మాతాపితరో. యంనూనాహం మాతాపితరో పస్సేయ్య’’న్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో బారాణసిం పవిసిత్వా అద్దస మాతాపితరో దళ్హాయ రజ్జుయా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా ఖురముణ్డం కరిత్వా ఖరస్సరేన పణవేన రథికాయ రథికం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం పరినేన్తే, దిస్వాన యేన మాతాపితరో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతి కోసలరాజా దీఘావుం కుమారం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం; దిస్వాన దీఘావుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘మా ఖో త్వం, తాత దీఘావు, దీఘం పస్స, మా రస్సం. న హి, తాత దీఘావు, వేరేన వేరా సమ్మన్తి; అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’’తి. ఏవం వుత్తే, భిక్ఖవే, తే మనుస్సా దీఘీతిం కోసలరాజానం ఏతదవోచుం – ‘‘ఉమ్మత్తకో అయం దీఘీతి కోసలరాజా విప్పలపతి. కో ఇమస్స దీఘావు? కం అయం ఏవమాహ – ‘మా ఖో త్వం, తాత దీఘావు, దీఘం పస్స, మా రస్సం. న హి, తాత దీఘావు, వేరేన వేరా సమ్మన్తి; అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’’తి. ‘‘నాహం, భణే, ఉమ్మత్తకో విప్పలపామి, అపి చ యో విఞ్ఞూ సో విభావేస్సతీ’’తి. దుతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే…పే… తతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘీతి కోసలరాజా దీఘావుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘మా ఖో త్వం, తాత దీఘావు, దీఘం పస్స, మా రస్సం. న హి, తాత దీఘావు, వేరేన వేరా సమ్మన్తి; అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’’తి. తతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, తే మనుస్సా దీఘీతిం కోసలరాజానం ఏతదవోచుం – ‘‘ఉమ్మత్తకో అయం దీఘీతి కోసలరాజా విప్పలపతి. కో ఇమస్స దీఘావు? కం అయం ఏవమాహ – మా ఖో త్వం, తాత దీఘావు, దీఘం పస్స, మా రస్సం. న హి, తాత దీఘావు, వేరేన వేరా సమ్మన్తి; అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’’తి. ‘‘నాహం, భణే, ఉమ్మత్తకో విప్పలపామి, అపి చ యో విఞ్ఞూ సో విభావేస్సతీ’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, తే మనుస్సా దీఘీతిం కోసలరాజానం సపజాపతికం రథికాయ రథికం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం పరినేత్వా దక్ఖిణేన ద్వారేన నిక్ఖామేత్వా దక్ఖిణతో నగరస్స చతుధా ఛిన్దిత్వా చతుద్దిసా బిలాని నిక్ఖిపిత్వా గుమ్బం ఠపేత్వా పక్కమింసు. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో బారాణసిం పవిసిత్వా సురం నీహరిత్వా గుమ్బియే పాయేసి. యదా తే మత్తా అహేసుం పతితా, అథ కట్ఠాని సంకడ్ఢిత్వా చితకం కరిత్వా మాతాపితూనం సరీరం చితకం ఆరోపేత్వా అగ్గిం దత్వా పఞ్జలికో తిక్ఖత్తుం చితకం పదక్ఖిణం అకాసి.

౪౬౧. తేన ఖో పన సమయేన బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా ఉపరిపాసాదవరగతో హోతి. అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా దీఘావుం కుమారం పఞ్జలికం తిక్ఖత్తుం చితకం పదక్ఖిణం కరోన్తం, దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘‘నిస్సంసయం ఖో సో మనుస్సో దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో ఞాతి వా సాలోహితో వా, అహో మే అనత్థతో, న హి నామ మే కోచి ఆరోచేస్సతీ’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో అరఞ్ఞం గన్త్వా యావదత్థం కన్దిత్వా రోదిత్వా ఖప్పం [బప్పం (సీ. స్యా.)] పుఞ్ఛిత్వా బారాణసిం పవిసిత్వా అన్తేపురస్స సామన్తా హత్థిసాలం గన్త్వా హత్థాచరియం ఏతదవోచ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, ఆచరియ, సిప్పం సిక్ఖితు’’న్తి. ‘‘తేన హి, భణే మాణవక, సిక్ఖస్సూ’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో రత్తియా పచ్చూససమయం పచ్చుట్ఠాయ హత్థిసాలాయం మఞ్జునా సరేన గాయి, వీణఞ్చ వాదేసి. అస్సోసి ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా రత్తియా పచ్చూససమయం పచ్చుట్ఠాయ హత్థిసాలాయం మఞ్జునా సరేన గీతం వీణఞ్చ వాదితం, సుత్వాన మనుస్సే పుచ్ఛి – ‘‘కో, భణే, రత్తియా పచ్చూససమయం పచ్చుట్ఠాయ హత్థిసాలాయం మఞ్జునా సరేన గాయి, వీణఞ్చ వాదేసీ’’తి? ‘‘అముకస్స, దేవ, హత్థాచరియస్స అన్తేవాసీ మాణవకో రత్తియా పచ్చూససమయం పచ్చుట్ఠాయ హత్థిసాలాయం మఞ్జునా సరేన గాయి, వీణఞ్చ వాదేసీ’’తి. ‘‘తేన హి, భణే, తం మాణవకం ఆనేథా’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో, భిక్ఖవే, తే మనుస్సా బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పటిస్సుత్వా దీఘావుం కుమారం ఆనేసుం. ‘‘త్వం భణే మాణవక, రత్తియా పచ్చూససమయం పచ్చుట్ఠాయ హత్థిసాలాయం మఞ్జునా సరేన గాయి, వీణఞ్చ వాదేసీ’’తి? ‘‘ఏవం, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి త్వం, భణే మాణవక, గాయస్సు, వీణఞ్చ వాదేహీ’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పటిస్సుత్వా ఆరాధాపేక్ఖో మఞ్జునా సరేన గాయి, వీణఞ్చ వాదేసి. ‘‘త్వం, భణే మాణవక, మం ఉపట్ఠహా’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పచ్చస్సోసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పుబ్బుట్ఠాయీ అహోసి పచ్ఛానిపాతీ కిఙ్కారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా దీఘావుం కుమారం నచిరస్సేవ అబ్భన్తరిమే విస్సాసికట్ఠానే ఠపేసి.

౪౬౨. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా దీఘావుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘తేన హి, భణే మాణవక, రథం యోజేహి, మిగవం గమిస్సామా’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పటిస్సుత్వా రథం యోజేత్వా బ్రహ్మదత్తం కాసిరాజానం ఏతదవోచ – ‘‘యుత్తో ఖో తే, దేవ, రథో, యస్స దాని కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా రథం అభిరుహి. దీఘావు కుమారో రథం పేసేసి. తథా తథా రథం పేసేసి యథా యథా అఞ్ఞేనేవ సేనా అగమాసి అఞ్ఞేనేవ రథో. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా దూరం గన్త్వా దీఘావుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘తేన హి, భణే మాణవక, రథం ముఞ్చస్సు, కిలన్తోమ్హి, నిపజ్జిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పటిస్సుత్వా రథం ముఞ్చిత్వా పథవియం పల్లఙ్కేన నిసీది. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా దీఘావుస్స కుమారస్స ఉచ్ఛఙ్గే సీసం కత్వా సేయ్యం కప్పేసి. తస్స కిలన్తస్స ముహుత్తకేనేవ నిద్దా ఓక్కమి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావుస్స కుమారస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయం ఖో బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా బహునో అమ్హాకం అనత్థస్స కారకో. ఇమినా అమ్హాకం బలఞ్చ వాహనఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ అచ్ఛిన్నం. ఇమినా చ మే మాతాపితరో హతా. అయం ఖ్వస్స కాలో యోహం వేరం అప్పేయ్య’’న్తి కోసియా ఖగ్గం నిబ్బాహి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావుస్స కుమారస్స ఏతదహోసి – ‘‘పితా ఖో మం మరణకాలే అవచ ‘మా ఖో త్వం, తాత దీఘావు, దీఘం పస్స, మా రస్సం. న హి, తాత దీఘావు, వేరేన వేరా సమ్మన్తి; అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’తి. న ఖో మేతం పతిరూపం, య్వాహం పితువచనం అతిక్కమేయ్య’’న్తి కోసియా ఖగ్గం పవేసేసి. దుతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావుస్స కుమారస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయం ఖో బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా బహునో అమ్హాకం అనత్థస్స కారకో, ఇమినో అమ్హాకం బలఞ్చ వాహనఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ అచ్ఛిన్నం, ఇమినా చ మే మాతాపితరో హతా, అయం ఖ్వస్స కాలో యోహం వేరం అప్పేయ్య’’న్తి కోసియా ఖగ్గం నిబ్బాహి. దుతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావుస్స కుమారస్స ఏతదహోసి – ‘‘పితా ఖో మం మరణకాలే అవచ ‘మా ఖో త్వం తాత దీఘావు, దీఘం పస్స, మా రస్సం, న హి తాత దీఘావు వేరేన వేరా సమ్మన్తి; అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’తి. న ఖో మేతం పతిరూపం, య్వాహం పితువచనం అతిక్కమేయ్య’’న్తి. పునదేవ కోసియా ఖగ్గం పవేసేసి. తతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావుస్స కుమారస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయం ఖో బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా బహునో అమ్హాకం అనత్థస్స కారకో. ఇమినా అమ్హాకం బలఞ్చ వాహనఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ అచ్ఛిన్నం. ఇమినా చ మే మాతాపితరో హతా. అయం ఖ్వస్స కాలో యోహం వేరం అప్పేయ్య’’న్తి కోసియా ఖగ్గం నిబ్బాహి. తతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావుస్స కుమారస్స ఏతదహోసి – ‘‘పితా ఖో మం మరణకాలే అవచ ‘మా ఖో త్వం, తాత దీఘావు, దీఘం పస్స, మా రస్సం. న హి, తాత దీఘావు, వేరేన వేరా సమ్మన్తి; అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’తి. న ఖో మేతం పతిరూపం, య్వాహం పితువచనం అతిక్కమేయ్య’’’న్తి పునదేవ కోసియా ఖగ్గం పవేసేసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా భీతో ఉబ్బిగ్గో ఉస్సఙ్కీ ఉత్రస్తో సహసా వుట్ఠాసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో బ్రహ్మదత్తం కాసిరాజానం ఏతదవోచ – ‘‘కిస్స త్వం, దేవ, భీతో ఉబ్బిగ్గో ఉస్సఙ్కీ ఉత్రస్తో సహసా వుట్ఠాసీ’’తి? ఇధ మం, భణే మాణవక, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో పుత్తో దీఘావు కుమారో సుపినన్తేన ఖగ్గేన పరిపాతేసి. తేనాహం భీతో ఉబ్బిగ్గో ఉస్సఙ్కీ ఉత్రస్తో సహసా వుట్ఠాసిన్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో వామేన హత్థేన బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో సీసం పరామసిత్వా దక్ఖిణేన హత్థేన ఖగ్గం నిబ్బాహేత్వా బ్రహ్మదత్తం కాసిరాజానం ఏతదవోచ – ‘‘అహం ఖో సో, దేవ, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో పుత్తో దీఘావు కుమారో. బహునో త్వం అమ్హాకం అనత్థస్స కారకో. తయా అమ్హాకం బలఞ్చ వాహనఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ అచ్ఛిన్నం. తయా చ మే మాతాపితరో హతా. అయం ఖ్వస్స కాలో య్వాహం వేరం అప్పేయ్య’’న్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా దీఘావుస్స కుమారస్స పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా దీఘావుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘జీవితం మే, తాత దీఘావు, దేహి. జీవితం మే, తాత దీఘావు, దేహీ’’తి. ‘‘క్యాహం ఉస్సహామి దేవస్స జీవితం దాతుం? దేవో ఖో మే జీవితం దదేయ్యా’’తి. ‘‘తేన హి, తాత దీఘావు, త్వఞ్చేవ మే జీవితం దేహి, అహఞ్చ తే జీవితం దమ్మీ’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో చ కాసిరాజా దీఘావు చ కుమారో అఞ్ఞమఞ్ఞస్స జీవితం అదంసు, పాణిఞ్చ అగ్గహేసుం, సపథఞ్చ అకంసు అద్దూభాయ [అద్రూభాయ, అదుబ్భాయ (క.)].

అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా దీఘావుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘తేన హి, తాత దీఘావు, రథం యోజేహి, గమిస్సామా’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో, భిక్ఖవే, దీఘావు కుమారో బ్రహ్మదత్తస్స కాసిరఞ్ఞో పటిస్సుత్వా రథం యోజేత్వా బ్రహ్మదత్తం కాసిరాజానం ఏతదవోచ – ‘‘యుత్తో ఖో తే, దేవ, రథో, యస్స దాని కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా రథం అభిరుహి. దీఘావు కుమారో రథం పేసేసి. తథా తథా రథం పేసేసి యథా యథా నచిరస్సేవ సేనాయ సమాగఞ్ఛి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా బారాణసిం పవిసిత్వా అమచ్చే పారిసజ్జే సన్నిపాతాపేత్వా ఏతదవోచ – ‘‘సచే, భణే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో పుత్తం దీఘావుం కుమారం పస్సేయ్యాథ, కిన్తి నం కరేయ్యాథా’’తి? ఏకచ్చే ఏవమాహంసు – ‘‘మయం, దేవ, హత్థే ఛిన్దేయ్యామ. మయం, దేవ, పాదే ఛిన్దేయ్యామ. మయం, దేవ, హత్థపాదే ఛిన్దేయ్యామ. మయం, దేవ, కణ్ణే ఛిన్దేయ్యామ. మయం, దేవ, నాసం ఛిన్దేయ్యామ. మయం, దేవ, కణ్ణనాసం ఛిన్దేయ్యామ. మయం, దేవ, సీసం ఛిన్దేయ్యామా’’తి. ‘‘అయం ఖో, భణే, దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో పుత్తో దీఘావు కుమారో. నాయం లబ్భా కిఞ్చి కాతుం. ఇమినా చ మే జీవితం దిన్నం, మయా చ ఇమస్స జీవితం దిన్న’’న్తి.

౪౬౩. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా దీఘావుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘యం ఖో తే, తాత దీఘావు, పితా మరణకాలే అవచ ‘మా ఖో త్వం, తాత దీఘావు, దీఘం పస్స, మా రస్సం. న హి, తాత దీఘావు, వేరేన వేరా సమ్మన్తి; అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’తి, కిం తే పితా సన్ధాయ అవచా’’తి? ‘‘యం ఖో మే, దేవ, పితా మరణకాలే అవచ ‘మా దీఘ’న్తి మా చిరం వేరం అకాసీతి. ఇమం ఖో మే, దేవ, పితా మరణకాలే అవచ మా దీఘన్తి. యం ఖో మే, దేవ, పితా మరణకాలే అవచ ‘మా రస్స’న్తి మా ఖిప్పం మిత్తేహి భిజ్జిత్థా’’తి. ఇమం ఖో మే, దేవ, పితా మరణకాలే అవచ మా రస్సన్తి. యం ఖో మే, దేవ, పితా మరణకాలే అవచ ‘‘న హి, తాత దీఘావు, వేరేన వేరా సమ్మన్తి, అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’’తి దేవేన మే మాతాపితరో హతాతి. సచాహం దేవం జీవితా వోరోపేయ్యం, యే దేవస్స అత్థకామా తే మం జీవితా వోరోపేయ్యుం, యే మే అత్థకామా తే తే జీవితా వోరోపేయ్యుం – ఏవం తం వేరం వేరేన న వూపసమేయ్య. ఇదాని చ పన మే దేవేన జీవితం దిన్నం, మయా చ దేవస్స జీవితం దిన్నం. ఏవం తం వేరం అవేరేన వూపసన్తం. ఇమం ఖో మే, దేవ, పితా మరణకాలే అవచ – న హి, తాత దీఘావు, వేరేన వేరా సమ్మన్తి; అవేరేన హి, తాత దీఘావు, వేరా సమ్మన్తీ’’తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మదత్తో కాసిరాజా – ‘‘అచ్ఛరియం వత భో! అబ్భుతం వత భో! యావ పణ్డితో అయం దీఘావు కుమారో, యత్ర హి నామ పితునో సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం ఆజానిస్సతీ’’తి పేత్తికం బలఞ్చ వాహనఞ్చ జనపదఞ్చ కోసఞ్చ కోట్ఠాగారఞ్చ పటిపాదేసి, ధీతరఞ్చ అదాసి. తేసఞ్హి నామ, భిక్ఖవే, రాజూనం ఆదిన్నదణ్డానం ఆదిన్నసత్థానం ఏవరూపం ఖన్తిసోరచ్చం భవిస్సతి. ఇధ ఖో పన తం, భిక్ఖవే, సోభేథ యం తుమ్హే ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే పబ్బజితా సమానా ఖమా చ భవేయ్యాథ సోరతా చాతి? తతియమ్పి ఖో భగవా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా భణ్డనం మా కలహం మా విగ్గహం మా వివాద’’న్తి. తతియమ్పి ఖో సో అధమ్మవాదీ భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమేతు, భన్తే, భగవా ధమ్మస్సామీ; అప్పోస్సుక్కో, భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారమనుయుత్తో విహరతు. మయమేతేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి. అథ ఖో భగవా – పరియాదిన్నరూపా ఖో ఇమే మోఘపురిసా, నయిమే సుకరా సఞ్ఞాపేతున్తి – ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

దీఘావుభాణవారో నిట్ఠితో పఠమో.

౪౬౪. [మ. ని. ౩.౨౩౬] అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ కోసమ్బిం పిణ్డాయ పావిసి. కోసమ్బియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సఙ్ఘమజ్ఝే ఠితకోవ ఇమా గాథాయో అభాసి –

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘పుథుసద్దో సమజనో, న బాలో కోచి మఞ్ఞథ;

సఙ్ఘస్మిం భిజ్జమానస్మిం, నాఞ్ఞం భియ్యో అమఞ్ఞరుం.

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘పరిముట్ఠా పణ్డితాభాసా, వాచాగోచరభాణినో;

యావిచ్ఛన్తి ముఖాయామం, యేన నీతా న తం విదూ.

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘అక్కోచ్ఛి మం అవధి మం, అజిని మం అహాసి మే;

యే చ తం ఉపనయ్హన్తి, వేరం తేసం న సమ్మతి.

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘అక్కోచ్ఛి మం అవధి మం, అజిని మం అహాసి మే;

యే చ తం నుపనయ్హన్తి, వేరం తేసూపసమ్మతి.

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘న హి వేరేన వేరాని, సమ్మన్తీధ కుదాచనం;

అవేరేన చ సమ్మన్తి, ఏసధమ్మో సనన్తనో.

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘పరే చ న విజానన్తి, మయమేత్థ యమామసే;

యే చ తత్థ విజానన్తి, తతో సమ్మన్తి మేధగా.

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘అట్ఠిచ్ఛిన్నా పాణహరా, గవాస్సధనహారినో;

రట్ఠం విలుమ్పమానానం, తేసమ్పి హోతి సఙ్గతి.

‘‘కస్మా తుమ్హాక నో సియా;

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘సచే లభేథ నిపకం సహాయం;

సద్ధించరం సాధువిహారి ధీరం;

అభిభుయ్య సబ్బాని పరిస్సయాని;

చరేయ్య తేనత్తమనో సతీమా.

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘నో చే లభేథ నిపకం సహాయం;

సద్ధిం చరం సాధువిహారి ధీరం;

రాజావ రట్ఠం విజితం పహాయ;

ఏకో చరే మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగో.

[మ. ని. ౩.౨౩౭] ‘‘ఏకస్స చరితం సేయ్యో;

నత్థి బాలే సహాయతా;

ఏకో చరే న చ పాపాని కయిరా;

అప్పోస్సుక్కో మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగో’’తి.

దీఘావువత్థు నిట్ఠితం.

౨౭౩. బాలకలోణకగమనకథా

౪౬౫. అథ ఖో భగవా సఙ్ఘమజ్ఝే ఠితకోవ ఇమా గాథాయో భాసిత్వా యేన బాలకలోణకగామో [బాలకలోణకారగామో (సీ. స్యా.)] తేనుపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా భగు బాలకలోణకగామే విహరతి. అద్దసా ఖో ఆయస్మా భగు భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం, దిస్వాన ఆసనం పఞ్ఞపేసి, పాదోదకం పాదపీఠం పాదకథలికం ఉపనిక్ఖిపి, పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తచీవరం పటిగ్గహేసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే, నిసజ్జ ఖో భగవా పాదే పక్ఖాలేసి. ఆయస్మాపి ఖో భగు భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం భగుం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి, భిక్ఖు, ఖమనీయం; కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి పిణ్డకేన న కిలమసీ’’తి? ‘‘ఖమనీయం, భగవా, యాపనీయం, భగవా; న చాహం, భన్తే, పిణ్డకేన కిలమామీ’’తి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం భగుం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా యేన పాచీనవంసదాయో తేనుపసఙ్కమి.

బాలకలోణకగమనకథా నిట్ఠితా.

౨౭౪. పాచీనవంసదాయగమనకథా

౪౬౬. [మ. ని. ౧.౩౨౫ ఆదయో పస్సితబ్బం] తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా చ అనురుద్ధో ఆయస్మా చ నన్దియో ఆయస్మా చ కిమిలో [కిమ్బిలో (సీ. స్యా.)] పాచీనవంసదాయే విహరన్తి. అద్దసా ఖో దాయపాలో భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం, దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మా, సమణ, ఏతం దాయం పావిసి. సన్తేత్థ తయో కులపుత్తా అత్తకామరూపా విహరన్తి. మా తేసం అఫాసుమకాసీ’’తి. అస్సోసి ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో దాయపాలస్స భగవతా సద్ధిం మన్తయమానస్స, సుత్వాన దాయపాలం ఏతదవోచ – ‘‘మావుసో, దాయపాల, భగవన్తం వారేసి. సత్థా నో భగవా అనుప్పత్తో’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో యేనాయస్మా చ నన్దియో ఆయస్మా చ కిమిలో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తఞ్చ నన్దియం ఆయస్మన్తఞ్చ కిమిలం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కమథాయస్మన్తో అభిక్కమథాయస్మన్తో, సత్థా నో భగవా అనుప్పత్తో’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా చ అనురుద్ధో ఆయస్మా చ నన్దియో ఆయస్మా చ కిమిలో భగవన్తం పచ్చుగ్గన్త్వా ఏకో భగవతో పత్తచీవరం పటిగ్గహేసి, ఏకో ఆసనం పఞ్ఞపేసి, ఏకో పాదోదకం పాదపీఠం పాదకథలికం ఉపనిక్ఖిపి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే, నిసజ్జ ఖో భగవా పాదే పక్ఖాలేసి. తేపి ఖో ఆయస్మన్తో భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి వో, అనురుద్ధా, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం; కచ్చి పిణ్డకేన న కిలమథా’’తి? ‘‘ఖమనీయం భగవా, యాపనీయం భగవా; న చ మయం, భన్తే, పిణ్డకేన కిలమామా’’తి.

‘‘కచ్చి పన వో అనురుద్ధా సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరథా’’తి? ‘‘తగ్ఘ మయం, భన్తే, సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరామా’’తి. ‘‘యథా కథం పన తుమ్హే, అనురుద్ధా, సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరథా’’తి? ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యోహం ఏవరూపేహి సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం విహరామీ’’’తి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఇమేసు ఆయస్మన్తేసు మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ; మేత్తం వచీకమ్మం… మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘‘‘యంనూనాహం సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇమేసంయేవ ఆయస్మన్తానం చిత్తస్స వసేన వత్తేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, భన్తే, సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇమేసంయేవ ఆయస్మన్తానం చిత్తస్స వసేన వత్తామి. నానా హి ఖో నో, భన్తే, కాయా, ఏకఞ్చ పన మఞ్ఞే చిత్త’’న్తి.

ఆయస్మాపి ఖో నన్దియో…పే… ఆయస్మాపి ఖో కిమిలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మయ్హమ్పి ఖో, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యోహం ఏవరూపేహి సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం విహరామీ’తి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఇమేసు ఆయస్మన్తేసు మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ; మేత్తం వచీకమ్మం మేత్తం మనోకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం ఆవి చేవ రహో చ. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి ‘యంనూనాహం సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇమేసంయేవ ఆయస్మన్తానం చిత్తస్స వసేన వత్తేయ్య’న్తి. సో ఖో అహం, భన్తే, సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇమేసంయేవ ఆయస్మన్తానం చిత్తస్స వసేన వత్తామి. నానా హి ఖో నో, భన్తే, కాయా, ఏకఞ్చ పన మఞ్ఞే చిత్తన్తి. ఏవం ఖో మయం, భన్తే, సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరామా’’తి.

‘‘కచ్చి పన వో, అనురుద్ధా, అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరథా’’తి? ‘‘తగ్ఘ మయం, భన్తే, అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరామా’’తి. ‘‘యథా కథం పన తుమ్హే, అనురుద్ధా, అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరథా’’తి? ‘‘ఇధ, భన్తే, అమ్హాకం యో పఠమం గామతో పిణ్డాయ పటిక్కమతి సో ఆసనం పఞ్ఞపేతి, పాదోదకం పాదపీఠం పాదకథలికం ఉపనిక్ఖిపతి, అవక్కారపాతిం ధోవిత్వా ఉపట్ఠాపేతి, పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతి. యో పచ్ఛా గామతో పిణ్డాయ పటిక్కమతి, సచే హోతి భుత్తావసేసో, సచే ఆకఙ్ఖతి భుఞ్జతి, నో చే ఆకఙ్ఖతి అప్పహరితే వా ఛడ్డేతి. అప్పాణకే వా ఉదకే ఓపిలాపేతి. సో ఆసనం ఉద్ధరతి, పాదోదకం పాదపీఠం పాదకథలికం పటిసామేతి, అవక్కారపాతిం ధోవిత్వా పటిసామేతి, పానీయం పరిభోజనీయం పటిసామేతి, భత్తగ్గం సమ్మజ్జతి. యో పస్సతి పానీయఘటం వా పరిభోజనీయఘటం వా వచ్చఘటం వా రిత్తం తుచ్ఛం సో ఉపట్ఠాపేతి. సచస్స హోతి అవిసయ్హం, హత్థవికారేన దుతియం ఆమన్తేత్వా హత్థవిలఙ్ఘకేన ఉపట్ఠాపేమ, న త్వేవ మయం, భన్తే, తప్పచ్చయా వాచం భిన్దామ. పఞ్చాహికం ఖో పన మయం, భన్తే, సబ్బరత్తిం ధమ్మియా కథాయ సన్నిసీదామ. ఏవం ఖో మయం, భన్తే, అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరామా’’తి.

పాచినవంసదాయగమనకథా నిట్ఠితా.

౨౭౫. పాలిలేయ్యకగమనకథా

౪౬౭. [ఉదా. ౩౫ ఆదయో థోకం విసదిసం] అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తఞ్చ అనురుద్ధం ఆయస్మన్తఞ్చ నన్దియం ఆయస్మన్తఞ్చ కిమిలం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా యేన పాలిలేయ్యకం [పారిలేయ్యకం (సీ. స్యా.)] తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన పాలిలేయ్యకం తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా పాలిలేయ్యకే విహరతి రక్ఖితవనసణ్డే భద్దసాలమూలే. అథ ఖో భగవతో రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘అహం ఖో పుబ్బే ఆకిణ్ణో న ఫాసు విహాసిం తేహి కోసమ్బకేహి [కోసబ్భికేహి (స్యా.)] భిక్ఖూహి భణ్డనకారకేహి కలహకారకేహి వివాదకారకేహి భస్సకారకేహి సఙ్ఘే అధికరణకారకేహి. సోమ్హి ఏతరహి ఏకో అదుతియో సుఖం ఫాసు విహరామి అఞ్ఞత్రేవ తేహి కోసమ్బకేహి భిక్ఖూహి భణ్డనకారకేహి కలహకారకేహి వివాదకారకేహి భస్సకారకేహి సఙ్ఘే అధికరణకారకేహీ’’తి.

అఞ్ఞతరోపి ఖో హత్థినాగో ఆకిణ్ణో విహరతి హత్థీహి హత్థినీహి హత్థికళభేహి హత్థిచ్ఛాపేహి, ఛిన్నగ్గాని చేవ తిణాని ఖాదతి, ఓభగ్గోభగ్గఞ్చస్స సాఖాభఙ్గం ఖాదన్తి, ఆవిలాని చ పానీయాని పివతి, ఓగాహా చస్స ఓతిణ్ణస్స హత్థినియో కాయం ఉపనిఘంసన్తియో గచ్ఛన్తి. అథ ఖో తస్స హత్థినాగస్స ఏతదహోసి – ‘‘అహం ఖో ఆకిణ్ణో విహరామి హత్థీహి హత్థినీహి హత్థికళభేహి హత్థిచ్ఛాపేహి, ఛిన్నగ్గాని చేవ తిణాని ఖాదామి, ఓభగ్గోభగ్గఞ్చ మే సాఖాభఙ్గం ఖాదన్తి, ఆవిలాని చ పానీయాని పివామి, ఓగాహా చ మే ఓతిణ్ణస్స హత్థినియో కాయం ఉపనిఘంసన్తియో గచ్ఛన్తి. యంనూనాహం ఏకోవ గణస్మా వూపకట్ఠో విహరేయ్య’’న్తి. అథ ఖో సో హత్థినాగో యూథా అపక్కమ్మ యేన పాలిలేయ్యకం రక్ఖితవనసణ్డో భద్దసాలమూలం యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా సోణ్డాయ భగవతో పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతి, అప్పహరితఞ్చ కరోతి. అథ ఖో తస్స హత్థినాగస్స ఏతదహోసి – ‘‘అహం ఖో పుబ్బే ఆకిణ్ణో న ఫాసు విహాసిం హత్థీహి హత్థినీహి హత్థికళభేహి హత్థిచ్ఛాపేహి, ఛిన్నగ్గాని చేవ తిణాని ఖాదిం, ఓభగ్గోభగ్గఞ్చ మే సాఖాభఙ్గం ఖాదింసు, ఆవిలాని చ పానీయాని అపాయిం ఓగాహా చ మే ఓతిణ్ణస్స [ఓగాహఞ్చస్స ఓతిణ్ణస్స (స్యా.), ఓగాహా చస్స ఉత్తిణ్ణస్స (సీ.)] హత్థినియో కాయం ఉపనిఘంసన్తియో అగమంసు. సోమ్హి ఏతరహి ఏకో అదుతియో సుఖం ఫాసు విహరామి అఞ్ఞత్రేవ హత్థీహి హత్థినీహి హత్థికళభేహి హత్థిచ్ఛాపేహీ’’తి.

అథ ఖో భగవా అత్తనో చ పవివేకం విదిత్వా తస్స చ హత్థినాగస్స చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

[ఉదా. ౩౫] ‘‘ఏతం [ఏవం (క.)] నాగస్స నాగేన, ఈసాదన్తస్స హత్థినో;

సమేతి చిత్తం చిత్తేన, యదేకో రమతీ వనే’’తి.

అథ ఖో భగవా పాలిలేయ్యకే యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన సావత్థి తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో కోసమ్బకా ఉపాసకా – ‘‘ఇమే ఖో అయ్యా కోసమ్బకా భిక్ఖూ బహునో అమ్హాకం అనత్థస్స కారకా. ఇమేహి ఉబ్బాళ్హో భగవా పక్కన్తో. హన్ద మయం అయ్యే కోసమ్బకే భిక్ఖూ నేవ అభివాదేయ్యామ, న పచ్చుట్ఠేయ్యామ, న అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కరేయ్యామ, న సక్కరేయ్యామ, న గరుం కరేయ్యామ, న మానేయ్యామ, న భజేయ్యామ, న పూజేయ్యామ, ఉపగతానమ్పి పిణ్డకం న దజ్జేయ్యామ – ఏవం ఇమే అమ్హేహి అసక్కరియమానా అగరుకరియమానా అమానియమానా అభజియమానా అపూజియమానా అసక్కారపకతా పక్కమిస్సన్తి వా విబ్భమిస్సన్తి వా భగవన్తం వా పసాదేస్సన్తీ’’తి. అథ ఖో కోసమ్బకా ఉపాసకా కోసమ్బకే భిక్ఖూ నేవ అభివాదేసుం, న పచ్చుట్ఠేసుం, న అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం అకంసు, న సక్కరింసు, న గరుం కరింసు, న మానేసుం, న భజేసుం న పూజేసుం, ఉపగతానమ్పి పిణ్డకం న అదంసు. అథ ఖో కోసమ్బకా భిక్ఖూ కోసమ్బకేహి ఉపాసకేహి అసక్కరియమానా అగరుకరియమానా అమానియమానా అభజియమానా అపూజియమానా అసక్కారపకతా ఏవమాహంసు – ‘‘హన్ద మయం, ఆవుసో, సావత్థిం గన్త్వా భగవతో సన్తికే ఇమం అధికరణం వూపసమేయ్యామా’’తి.

పాలిలేయ్యకగమనకథా నిట్ఠితా.

౨౭౬. అట్ఠారసవత్థుకథా

౪౬౮. అథ ఖో కోసమ్బకా భిక్ఖూ సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన సావత్థి తేనుపసఙ్కమింసు. అస్సోసి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో – ‘‘తే కిర కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘తే కిర, భన్తే, కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తి. కథాహం, భన్తే, తేసు భిక్ఖూసు పటిపజ్జామీ’’తి? ‘‘తేన హి త్వం, సారిపుత్త, యథా ధమ్మో తథా తిట్ఠాహీ’’తి. ‘‘కథాహం, భన్తే, జానేయ్యం ధమ్మం వా అధమ్మం వా’’తి?

అట్ఠారసహి ఖో, సారిపుత్త, వత్థూహి అధమ్మవాదీ జానితబ్బో. ఇధ, సారిపుత్త, భిక్ఖు అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేతి, ధమ్మం అధమ్మోతి దీపేతి; అవినయం వినయోతి దీపేతి, వినయం అవినయోతి దీపేతి; అభాసితం అలపితం తథాగతేన భాసితం లపితం తథాగతేనాతి దీపేతి, భాసితం లపితం తథాగతేన అభాసితం అలపితం తథాగతేనాతి దీపేతి; అనాచిణ్ణం తథాగతేన ఆచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి, ఆచిణ్ణం తథాగతేన అనాచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి; అపఞ్ఞత్తం తథాగతేన పఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి, పఞ్ఞత్తం తథాగతేన అపఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి; అనాపత్తిం ఆపత్తీతి దీపేతి, ఆపత్తిం అనాపత్తీతి దీపేతి; లహుకం ఆపత్తిం గరుకా ఆపత్తీతి దీపేతి, గరుకం ఆపత్తిం లహుకా ఆపత్తీతి దీపేతి; సావసేసం ఆపత్తిం అనవసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి, అనవసేసం ఆపత్తిం సావసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి; దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం అదుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి, అదుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం దుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి – ఇమేహి ఖో, సారిపుత్త, అట్ఠారసహి వత్థూహి అధమ్మవాదీ జానితబ్బో.

అట్ఠారసహి చ ఖో, సారిపుత్త, వత్థూహి ధమ్మవాదీ జానితబ్బో. ఇధ, సారిపుత్త, భిక్ఖు అధమ్మం అధమ్మోతి దీపేతి, ధమ్మం ధమ్మోతి దీపేతి; అవినయం అవినయోతి దీపేతి, వినయం వినయోతి దీపేతి; అభాసితం అలపితం తథాగతేన అభాసితం అలపితం తథాగతేనాతి దీపేతి, భాసితం లపితం తథాగతేన భాసితం లపితం తథాగతేనాతి దీపేతి; అనాచిణ్ణం తథాగతేన అనాచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి, ఆచిణ్ణం తథాగతేన ఆచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి; అపఞ్ఞత్తం తథాగతేన అపఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి, పఞ్ఞత్తం తథాగతేన పఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి; అనాపత్తిం అనాపత్తీతి దీపేతి, ఆపత్తిం ఆపత్తీతి దీపేతి; లహుకం ఆపత్తిం లహుకా ఆపత్తీతి దీపేతి, గరుకం ఆపత్తిం గరుకా ఆపత్తీతి దీపేతి; సావసేసం ఆపత్తిం సావసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి, అనవసేసం ఆపత్తిం అనవసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి; దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం దుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి, అదుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం అదుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి – ఇమేహి ఖో, సారిపుత్త, అట్ఠారసహి వత్థూహి ధమ్మవాదీ జానితబ్బోతి.

౪౬౯. అస్సోసి ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో…పే… అస్సోసి ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో… అస్సోసి ఖో ఆయస్మా మహాకచ్చానో… అస్సోసి ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో … అస్సోసి ఖో ఆయస్మా మహాకప్పినో… అస్సోసి ఖో ఆయస్మా మహాచున్దో… అస్సోసి ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో… అస్సోసి ఖో ఆయస్మా రేవతో … అస్సోసి ఖో ఆయస్మా ఉపాలి… అస్సోసి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో… అస్సోసి ఖో ఆయస్మా రాహులో – ‘‘తే కిర కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా రాహులో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా రాహులో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘తే కిర, భన్తే, కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తి. కథాహం, భన్తే, తేసు భిక్ఖూసు పటిపజ్జామీ’’తి? ‘‘తేన హి త్వం, రాహుల, యథా ధమ్మో తథా తిట్ఠాహీ’’తి. ‘‘కథాహం, భన్తే, జానేయ్యం ధమ్మం వా అధమ్మం వా’’తి?

అట్ఠారసహి ఖో, రాహుల, వత్థూహి అధమ్మవాదీ జానితబ్బో. ఇధ, రాహుల, భిక్ఖు అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేతి, ధమ్మం అధమ్మోతి దీపేతి; అవినయం వినయోతి దీపేతి, వినయం అవినయోతి దీపేతి; అభాసితం అలపితం తథాగతేన భాసితం లపితం తథాగతేనాతి దీపేతి, భాసితం లపితం తథాగతేన అభాసితం అలపితం తథాగతేనాతి దీపేతి; అనాచిణ్ణం తథాగతేన ఆచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి, ఆచిణ్ణం తథాగతేన అనాచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి; అపఞ్ఞత్తం తథాగతేన పఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి, పఞ్ఞత్తం తథాగతేన అపఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి; అనాపత్తిం ఆపత్తీతి దీపేతి, ఆపత్తిం అనాపత్తీతి దీపేతి; లహుకం ఆపత్తిం గరుకా ఆపత్తీతి దీపేతి, గరుకం ఆపత్తిం లహుకా ఆపత్తీతి దీపేతి; సావసేసం ఆపత్తిం అనవసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి, అనవసేసం ఆపత్తిం సావసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి; దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం అదుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి, అదుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం దుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి – ఇమేహి ఖో, రాహుల, అట్ఠారసహి వత్థూహి అధమ్మవాదీ జానితబ్బో.

అట్ఠారసహి చ ఖో, రాహుల, వత్థూహి ధమ్మవాదీ జానితబ్బో. ఇధ, రాహుల, భిక్ఖు అధమ్మం అధమ్మోతి దీపేతి, ధమ్మం ధమ్మోతి దీపేతి; అవినయం అవినయోతి దీపేతి, వినయం వినయోతి దీపేతి; అభాసితం అలపితం తథాగతేన అభాసితం అలపితం తథాగతేనాతి దీపేతి, భాసితం లపితం తథాగతేన భాసితం లపితం తథాగతేనాతి దీపేతి; అనాచిణ్ణం తథాగతేన అనాచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి, ఆచిణ్ణం తథాగతేన ఆచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి; అపఞ్ఞత్తం తథాగతేన అపఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి, పఞ్ఞత్తం తథాగతేన పఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి; అనాపత్తిం అనాపత్తీతి దీపేతి, ఆపత్తిం ఆపత్తీతి దీపేతి; లహుకం ఆపత్తిం లహుకా ఆపత్తీతి దీపేతి, గరుకం ఆపత్తిం గరుకా ఆపత్తీతి దీపేతి; సావసేసం ఆపత్తిం సావసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి, అనవసేసం ఆపత్తిం అనవసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి; దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం దుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి, అదుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం అదుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి – ఇమేహి ఖో, రాహుల, అట్ఠారసహి వత్థూహి ధమ్మవాదీ జానితబ్బోతి.

౪౭౦. అస్సోసి ఖో మహాపజాపతి [మహాపజాపతీ (సీ. స్యా.)] గోతమీ – ‘‘తే కిర కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. అథ ఖో మహాపజాపతి గోతమీ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో మహాపజాపతి గోతమీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘తే కిర, భన్తే, కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తి. కథాహం, భన్తే, తేసు భిక్ఖూసు పటిపజ్జామీ’’తి? ‘‘తేన హి త్వం, గోతమి, ఉభయత్థ ధమ్మం సుణ. ఉభయత్థ ధమ్మం సుత్వా యే తత్థ భిక్ఖూ ధమ్మవాదినో తేసం దిట్ఠిఞ్చ ఖన్తిఞ్చ రుచిఞ్చ ఆదాయఞ్చ రోచేహి. యఞ్చ కిఞ్చి భిక్ఖునిసఙ్ఘేన భిక్ఖుసఙ్ఘతో పచ్చాసీసితబ్బం సబ్బం తం ధమ్మవాదితోవ పచ్చాసీసితబ్బ’’న్తి.

౪౭౧. అస్సోసి ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి – ‘‘తే కిర కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘తే కిర, భన్తే, కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తి. కథాహం, భన్తే, తేసు భిక్ఖూసు పటిపజ్జామీ’’తి? ‘‘తేన హి త్వం, గహపతి, ఉభయత్థ దానం దేహి. ఉభయత్థ దానం దత్వా ఉభయత్థ ధమ్మం సుణ. ఉభయత్థ ధమ్మం సుత్వా యే తత్థ భిక్ఖూ ధమ్మవాదినో తేసం దిట్ఠిఞ్చ ఖన్తిఞ్చ రుచిఞ్చ ఆదాయఞ్చ రోచేహీ’’తి.

౪౭౨. అస్సోసి ఖో విసాఖా మిగారమాతా – ‘‘తే కిర కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. అథ ఖో విసాఖా మిగారమాతా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో విసాఖా మిగారమాతా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘తే కిర, భన్తే, కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తి. కథాహం, భన్తే, తేసు భిక్ఖూసు పటిపజ్జామీ’’తి? ‘‘తేన హి త్వం, విసాఖే, ఉభయత్థ దానం దేహి. ఉభయత్థ దానం దత్వా ఉభయత్థ ధమ్మం సుణ. ఉభయత్థ ధమ్మం సుత్వా యే తత్థ భిక్ఖూ ధమ్మవాదినో తేసం దిట్ఠిఞ్చ ఖన్తిఞ్చ రుచిఞ్చ ఆదాయఞ్చ రోచేహీ’’తి.

౪౭౩. అథ ఖో కోసమ్బకా భిక్ఖూ అనుపుబ్బేన యేన సావత్థి తదవసరుం. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘తే కిర, భన్తే, కోసమ్బకా భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా సావత్థిం అనుప్పత్తా. కథం ను ఖో, భన్తే, తేసు భిక్ఖూసు సేనాసనే [సేనాసనేసు (క.), సేనాసనం (స్యా.)] పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి? ‘‘తేన హి, సారిపుత్త, వివిత్తం సేనాసనం దాతబ్బ’’న్తి. ‘‘సచే పన, భన్తే, వివిత్తం న హోతి, కథం పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి? ‘‘తేన హి, సారిపుత్త, వివిత్తం కత్వాపి దాతబ్బం, న త్వేవాహం, సారిపుత్త, కేనచి పరియాయేన వుడ్ఢతరస్స భిక్ఖునో సేనాసనం పటిబాహితబ్బన్తి వదామి. యో పటిబాహేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి.

‘‘ఆమిసే పన, భన్తే, కథం పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి? ‘‘ఆమిసం ఖో, సారిపుత్త, సబ్బేసం సమకం భాజేతబ్బ’’న్తి.

అట్ఠారసవత్థుకథా నిట్ఠితా.

౨౭౭. ఓసారణానుజాననా

౪౭౪. అథ ఖో తస్స ఉక్ఖిత్తకస్స భిక్ఖునో ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఆపత్తి ఏసా, నేసా అనాపత్తి. ఆపన్నోమ్హి, నమ్హి అనాపన్నో. ఉక్ఖిత్తోమ్హి, నమ్హి అనుక్ఖిత్తో. ధమ్మికేనమ్హి కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో అకుప్పేన ఠానారహేనా’’తి. అథ ఖో సో ఉక్ఖిత్తకో భిక్ఖు యేన ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఉక్ఖిత్తానువత్తకే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘ఆపత్తి ఏసా, ఆవుసో; నేసా అనాపత్తి. ఆపన్నోమ్హి, నమ్హి అనాపన్నో. ఉక్ఖిత్తోమ్హి, నమ్హి అనుక్ఖిత్తో. ధమ్మికేనమ్హి కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో అకుప్పేన ఠానారహేన. ఏథ మం ఆయస్మన్తో ఓసారేథా’’తి. అథ ఖో తే ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ తం ఉక్ఖిత్తకం భిక్ఖుం ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అయం, భన్తే, ఉక్ఖిత్తకో భిక్ఖు ఏవమాహ – ‘ఆపత్తి ఏసా, ఆవుసో; నేసా అనాపత్తి. ఆపన్నోమ్హి, నమ్హి అనాపన్నో. ఉక్ఖిత్తోమ్హి, నమ్హి అనుక్ఖిత్తో. ధమ్మికేనమ్హి కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో అకుప్పేన ఠానారహేన. ఏథ మం ఆయస్మన్తో ఓసారేథా’తి. కథం ను ఖో, భన్తే, పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి? ‘‘ఆపత్తి ఏసా, భిక్ఖవే; నేసా అనాపత్తి. ఆపన్నో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు అనాపన్నో. ఉక్ఖిత్తో ఏసో భిక్ఖు, నేసో భిక్ఖు అనుక్ఖిత్తో. ధమ్మికేన కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో అకుప్పేన ఠానారహేన. యతో చ ఖో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆపన్నో చ ఉక్ఖిత్తో చ పస్సతి చ, తేన హి, భిక్ఖవే, తం భిక్ఖుం ఓసారేథా’’తి.

ఓసారణానుజాననా నిట్ఠితా.

౨౭౮. సఙ్ఘసామగ్గీకథా

౪౭౫. అథ ఖో తే ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ తం ఉక్ఖిత్తకం భిక్ఖుం ఓసారేత్వా యేన ఉక్ఖేపకా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా ఉక్ఖేపకే భిక్ఖూ ఏతదవోచుం – ‘‘యస్మిం, ఆవుసో, వత్థుస్మిం అహోసి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సో ఏసో భిక్ఖు ఆపన్నో చ ఉక్ఖిత్తో చ పస్సి [పస్సీ (ఇతిపి)] చ ఓసారితో చ. హన్ద మయం, ఆవుసో, తస్స వత్థుస్స వూపసమాయ సఙ్ఘసామగ్గిం కరోమా’’తి.

అథ ఖో తే ఉక్ఖేపకా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘తే, భన్తే, ఉక్ఖిత్తానువత్తకా భిక్ఖూ ఏవమాహంసు – ‘యస్మిం, ఆవుసో, వత్థుస్మిం అహోసి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సో ఏసో భిక్ఖు ఆపన్నో చ ఉక్ఖిత్తో చ పస్సి చ ఓసారితో చ. హన్ద మయం, ఆవుసో, తస్స వత్థుస్స వూపసమాయ సఙ్ఘసామగ్గిం కరోమా’తి. కథం ను ఖో, భన్తే, పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి? యతో చ ఖో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆపన్నో చ ఉక్ఖిత్తో చ పస్సి చ ఓసారితో చ, తేన హి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో తస్స వత్థుస్స వూపసమాయ సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతు. ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కాతబ్బా. సబ్బేహేవ ఏకజ్ఝం సన్నిపతితబ్బం గిలానేహి చ అగిలానేహి చ. న కేహిచి ఛన్దో దాతబ్బో. సన్నిపతిత్వా బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో. యస్మిం వత్థుస్మిం అహోసి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సో ఏసో భిక్ఖు ఆపన్నో చ ఉక్ఖిత్తో చ పస్సి చ ఓసారితో చ. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో తస్స వత్థుస్స వూపసమాయ సఙ్ఘసామగ్గిం కరేయ్య. ఏసా ఞత్తి.

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో. యస్మిం వత్థుస్మిం అహోసి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సో ఏసో భిక్ఖు ఆపన్నో చ ఉక్ఖిత్తో చ పస్సి చ ఓసారితో చ. సఙ్ఘో తస్స వత్థుస్స వూపసమాయ సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతి. యస్సాయస్మతో ఖమతి తస్స వత్థుస్స వూపసమాయ సఙ్ఘసామగ్గియా కరణం, సో తుణ్హస్స, యస్స నక్ఖమతి సో భాసేయ్య.

‘‘కతా సఙ్ఘేన తస్స వత్థుస్స వూపసమాయ సఙ్ఘసామగ్గీ. నిహతో సఙ్ఘభేదో, నిహతా సఙ్ఘరాజి, నిహతం సఙ్ఘవవత్థానం, నిహతం సఙ్ఘనానాకరణం. ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి.

తావదేవ ఉపోసథో కాతబ్బో, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బన్తి.

సఙ్ఘసామగ్గీకథా నిట్ఠితా.

౨౭౯. ఉపాలిసఙ్ఘసామగ్గీపుచ్ఛా

౪౭౬. అథ ఖో ఆయస్మా ఉపాలి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఉపాలి భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యస్మిం, భన్తే, వత్థుస్మిం హోతి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సఙ్ఘో తం వత్థుం అవినిచ్ఛినిత్వా అమూలా మూలం గన్త్వా సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతి, ధమ్మికా ను ఖో సా, భన్తే, సఙ్ఘసామగ్గీ’’తి? ‘‘యస్మిం, ఉపాలి, వత్థుస్మిం హోతి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సఙ్ఘో తం వత్థుం అవినిచ్ఛినిత్వా అమూలా మూలం గన్త్వా సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతి, అధమ్మికా సా, ఉపాలి, సఙ్ఘసామగ్గీ’’తి.

‘‘యస్మిం పన, భన్తే, వత్థుస్మిం హోతి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సఙ్ఘో తం వత్థుం వినిచ్ఛినిత్వా మూలా మూలం గన్త్వా సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతి, ధమ్మికా ను ఖో సా, భన్తే, సఙ్ఘసామగ్గీ’’తి? ‘‘యస్మిం, ఉపాలి, వత్థుస్మిం హోతి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సఙ్ఘో తం వత్థుం వినిచ్ఛినిత్వా మూలా మూలం గన్త్వా సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతి, ధమ్మికా సా, ఉపాలి, సఙ్ఘసామగ్గీ’’తి.

‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, సఙ్ఘసామగ్గియో’’తి? ‘‘ద్వేమా, ఉపాలి, సఙ్ఘసామగ్గియో – అత్థుపాలి, సఙ్ఘసామగ్గీ అత్థాపేతా బ్యఞ్జనుపేతా; అత్థుపాలి, సఙ్ఘసామగ్గీ అత్థుపేతా చ బ్యఞ్జనుపేతా చ. కతమా చ, ఉపాలి, సఙ్ఘసామగ్గీ అత్థాపేతా బ్యఞ్జనుపేతా? యస్మిం, ఉపాలి, వత్థుస్మిం హోతి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సఙ్ఘో తం వత్థుం అవినిచ్ఛినిత్వా అమూలా మూలం గన్త్వా సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతి, అయం వుచ్చతి, ఉపాలి, సఙ్ఘసామగ్గీ అత్థాపేతా బ్యఞ్జనుపేతా. కతమా చ, ఉపాలి, సఙ్ఘసామగ్గీ అత్థుపేతా చ బ్యఞ్జనుపేతా చ? యస్మిం, ఉపాలి, వత్థుస్మిం హోతి సఙ్ఘస్స భణ్డనం కలహో విగ్గహో వివాదో సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘవవత్థానం సఙ్ఘనానాకరణం, సఙ్ఘో తం వత్థుం వినిచ్ఛినిత్వా మూలా మూలం గన్త్వా సఙ్ఘసామగ్గిం కరోతి, అయం వుచ్చతి, ఉపాలి, సఙ్ఘసామగ్గీ అత్థుపేతా చ బ్యఞ్జనుపేతా చ. ఇమా ఖో, ఉపాలి, ద్వే సఙ్ఘసామగ్గియో’’తి.

౪౭౭. అథ ఖో ఆయస్మా ఉపాలి ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం గాథాయ అజ్ఝభాసి –

‘‘సఙ్ఘస్స కిచ్చేసు చ మన్తనాసు చ;

అత్థేసు జాతేసు వినిచ్ఛయేసు చ;

కథంపకారోధ నరో మహత్థికో;

భిక్ఖు కథం హోతిధ పగ్గహారహోతి.

‘‘అనానువజ్జో పఠమేన సీలతో;

అవేక్ఖితాచారో సుసంవుతిన్ద్రియో;

పచ్చత్థికా నూపవదన్తి ధమ్మతో;

న హిస్స తం హోతి వదేయ్యు యేన నం.

‘‘సో తాదిసో సీలవిసుద్ధియా ఠితో;

విసారదో హోతి విసయ్హ భాసతి;

నచ్ఛమ్భతి పరిసగతో న వేధతి;

అత్థం న హాపేతి అనుయ్యుతం భణం.

‘‘తథేవ పఞ్హం పరిసాసు పుచ్ఛితో;

న చేవ పజ్ఝాయతి న మఙ్కు హోతి;

సో కాలాగతం బ్యాకరణారహం వచో;

రఞ్జేతి విఞ్ఞూపరిసం విచక్ఖణో.

‘‘సగారవో వుడ్ఢతరేసు భిక్ఖుసు;

ఆచేరకమ్హి చ సకే విసారదో;

అలం పమేతుం పగుణో కథేతవే;

పచ్చత్థికానఞ్చ విరద్ధికోవిదో.

‘‘పచ్చత్థికా యేన వజన్తి నిగ్గహం;

మహాజనో సఞ్ఞపనఞ్చ గచ్ఛతి;

సకఞ్చ ఆదాయమయం న రిఞ్చతి;

వియాకరం [సో బ్యాకరం (సీ.), వేయ్యాకరం (స్యా.)] పఞ్హమనూపఘాతికం.

‘‘దూతేయ్యకమ్మేసు అలం సముగ్గహో;

సఙ్ఘస్స కిచ్చేసు చ ఆహు నం యథా;

కరం వచో భిక్ఖుగణేన పేసితో;

అహం కరోమీతి న తేన మఞ్ఞతి.

‘‘ఆపజ్జతి యావతకేసు వత్థుసు;

ఆపత్తియా హోతి యథా చ వుట్ఠితి;

ఏతే విభఙ్గా ఉభయస్స స్వాగతా;

ఆపత్తి వుట్ఠానపదస్స కోవిదో.

‘‘నిస్సారణం గచ్ఛతి యాని చాచరం;

నిస్సారితో హోతి యథా చ వత్తనా [వత్థునా (సీ. స్యా.)];

ఓసారణం తంవుసితస్స జన్తునో;

ఏతమ్పి జానాతి విభఙ్గకోవిదో.

‘‘సగారవో వుడ్ఢతరేసు భిక్ఖుసు;

నవేసు థేరేసు చ మజ్ఝిమేసు చ;

మహాజనస్సత్థచరోధ పణ్డితో;

సో తాదిసో భిక్ఖు ఇధ పగ్గహారహో’’తి.

ఉపాలిసఙ్ఘసామగ్గీపుచ్ఛా నిట్ఠితా.

కోసమ్బకక్ఖన్ధకో దసమో.

౨౮౦. తస్సుద్దానం

కోసమ్బియం జినవరో, వివాదాపత్తిదస్సనే;

నుక్ఖిపేయ్య యస్మిం తస్మిం, సద్ధాయాపత్తి దేసయే.

అన్తోసీమాయం తత్థేవ, బాలకఞ్చేవ వంసదా;

పాలిలేయ్యా చ సావత్థి, సారిపుత్తో చ కోలితో.

మహాకస్సపకచ్చానా, కోట్ఠికో కప్పినేన చ;