౭. సేఖియకణ్డం
౧. పరిమణ్డలవగ్గవణ్ణనా
సేఖియేసు సిక్ఖితసిక్ఖేనాతి చతూహి మగ్గేహి తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖిత్వా ఠితేన, సబ్బసో పరినిట్ఠితకిచ్చేనాతి వుత్తం హోతి. తాదినాతి అట్ఠహి లోకధమ్మేహి అకమ్పియట్ఠేన తాదినా.
౫౭౬. సిక్ఖా కరణీయాతి ‘‘ఏవం నివాసేస్సామీ’’తి ఆరామేపి అన్తరఘరేపి సబ్బత్థ సిక్ఖా కత్తబ్బా. ఏత్థ చ యస్మా వత్తక్ఖన్ధకే వుత్తవత్తానిపి సిక్ఖితబ్బత్తా సేఖియానేవ హోన్తి, తస్మా పారాజికాదీసు వియ పరిచ్ఛేదో న కతో, చారిత్తనయదస్సనత్థఞ్చ ‘‘యో పన భిక్ఖు ఓలమ్బేన్తో నివాసేయ్య, దుక్కట’’న్తి ఏవం ఆపత్తినామేన అవత్వా ‘‘సిక్ఖా కరణీయా’’తి ఏవం సబ్బసిక్ఖాపదేసు పాళి ఆరోపితా. పదభాజనే పన ‘‘ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తత్తా సబ్బత్థ అనాదరియకరణే దుక్కటం వేదితబ్బం. వుత్తన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. యస్మా అట్ఠఙ్గులమత్తం ఓతారేత్వా నివత్థమేవ నిసిన్నస్స చతురఙ్గులమత్తం హోతి, తస్మా ఉభోపేతే అట్ఠకథావాదా ఏకపరిచ్ఛేదా. తే సబ్బేతి నివాసనదోసా.
తం పనాతి తం అనాదరియం. కిఞ్చాపి కురున్దివాదం పచ్ఛా వదన్తేన ‘‘పరిమణ్డలం నివాసేతుం అజానన్తస్స అనాపత్తీ’’తి అయమత్థో పతిట్ఠాపితో, తథాపి నివాసనవత్తం సాధుకం ఉగ్గహేతబ్బమేవ. సఞ్చిచ్చ అనుగ్గణ్హన్తస్స అనాదరియం సియా. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పరిమణ్డలసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘అజానన్తస్సాతి పరిమణ్డలం నివాసేతుం అజానన్తస్స అనాపత్తి, అపిచ నివాసనవత్తం ఉగ్గహేతబ్బ’’న్తి.
సచిత్తకన్తి వత్థువిజాననచిత్తేన పణ్ణత్తివిజాననచిత్తేన చ సచిత్తకం ‘‘అనాదరియం పటిచ్చా’’తి వుత్తత్తా. ‘‘పాణాతిపాతాది వియ నివాసనదోసో లోకగరహితో న హోతీతి పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తి ఫుస్సదేవత్థేరో ఆహ. ఉపతిస్సత్థేరో పన ‘‘యస్మా అనాదరియవసేనేవ ఆపజ్జితబ్బత్తా కేవలం అకుసలమేవ, తఞ్చ పకతియా వజ్జం, సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమనఞ్చ దోమనస్సితస్సేవ హోతి, తస్మా లోకవజ్జం అకుసలచిత్తం దుక్ఖవేదన’’న్తి ఆహ. అనాదరియం, అనాపత్తికారణాభావో, అపరిమణ్డలనివాసనన్తి ఇమాని పనేత్థ తీణి అఙ్గాని. యథా చేత్థ, ఏవం సబ్బత్థ పురిమాని ద్వే తత్థ తత్థ వుత్తపటిపక్ఖకరణఞ్చాతి తీణియేవ హోన్తి.
౫౭౭. దుతియాదీసు అనేకప్పకారం గిహిపారుతన్తి సేతపటపారుతం పరిబ్బాజకపారుతం ఏకసాటకపారుతన్తిఆది అనేకప్పభేదం గిహిపారుతం. తస్సత్థో ఖన్ధకేయేవ ఆవి భవిస్సతి. విహారేపీతి బుద్ధుపట్ఠానాదికాలం సన్ధాయ వుత్తం.
౫౭౮. ‘‘సుప్పటిచ్ఛన్నో’’తి వుత్తత్తా ‘‘ససీసం పారుతో సబ్బథా సుప్పటిచ్ఛన్నత్తా సుప్పటిచ్ఛన్నో నామ హోతీ’’తి యస్స సియా, తం సన్ధాయాహ ‘‘న ససీసం పారుతేనా’’తిఆది.
౫౮౨. ఏకస్మిం పన ఠానే ఠత్వాతి ఏత్థ ‘‘గచ్ఛన్తోపి పరిస్సయాభావం ఓలోకేతుం లభతియేవ, తథా గామే పూజ’’న్తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.
పరిమణ్డలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఉజ్జగ్ఘికవగ్గవణ్ణనా
౫౮౬. దుతియవగ్గే హసనీయస్మిం వత్థుస్మిన్తి హాసజనకే కారణే.
ఉజ్జగ్ఘికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఖమ్భకతవగ్గవణ్ణనా
౬౦౩. తతియవగ్గే పత్తే సఞ్ఞా పత్తసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి పత్తసఞ్ఞీ, అత్తనో భాజనే ఉపనిబన్ధసఞ్ఞీ హుత్వాతి అత్థో. బ్యఞ్జనం పన అనాదియిత్వా అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘పత్తే సఞ్ఞం కత్వా’’తి వుత్తం.
౬౦౪. ఓలోణీతి ఏకా బ్యఞ్జనవికతి. ‘‘యో కోచి సుద్ధో కఞ్జికతక్కాదిరసఓ’’తి కేచి. సాకసూపేయ్య-గ్గహణేన యా కాచి సూపేయ్యసాకేహి కతా బ్యఞ్జనవికతి వుత్తా. మంసరసాదీనీతి ఆది-సద్దేన అవసేసా సబ్బాపి బ్యఞ్జనవికతి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సమసూపకపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘ఠపేత్వా పన సూపం అవసేసా సబ్బాపి సూపేయ్యా బ్యఞ్జనవికతి రసరసో నామ హోతీ’’తి.
౬౦౫. సమపుణ్ణన్తి అధిట్ఠానుపగస్స పత్తస్స అన్తోముఖవట్టిలేఖం అనతిక్కామేత్వా రచితం. సమభరితన్తి తస్సేవ వేవచనం. ఫలాఫలాదీతి ఆది-సద్దేన ఓదనాదిమ్పి సఙ్గణ్హాతి. హేట్ఠా ఓరోహతీతి సమన్తా ఓకాససబ్భావతో చాలియమానం హేట్ఠా భస్సతి. మత్థకే థూపీకతం పూవమేవ వటంసకసదిసత్తా ‘‘పూవవటంసక’’న్తి వుత్తం. పుప్ఫవటంసకాదీసుపి ఏసేవ నయో.
యస్మా ‘‘సమతిత్తికో పిణ్డపాతో పటిగ్గహేతబ్బో’’తి వచనం పిణ్డపాతో సమ్పుణ్ణో పటిగ్గహేతబ్బోతి దీపేతి, తస్మా అత్తనో హత్థగతే పత్తే పిణ్డపాతో దియ్యమానో థూపీకతోపి చే హోతి, వట్టతీతి దీపేతి. ‘‘థూపీకతం పిణ్డపాతం పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి హి వచనం పఠమం థూపీకతం పిణ్డపాతం పచ్ఛా పటిగ్గణ్హతో ఆపత్తీతి దీపేతి. ‘‘పత్తే పటిగ్గణ్హతో చ థూపీకతం హోతి, వట్టతి అథూపీకతస్స పటిగ్గహితత్తా, పయోగో పన నత్థి అఞ్ఞత్ర పుబ్బదేసా’’తి కేనచి వుత్తం, తం న సారతో పచ్చేతబ్బం. ‘‘న థూపీకతం పిణ్డపాతం పటిగ్గణ్హాతీ’’తి వచనం పఠమం థూపీకతస్సేవ పచ్ఛా పటిగ్గణ్హనం దీపేతి. న హి హత్థగతేపి పత్తే దియ్యమానం థూపీకతం గణ్హన్తో థూపీకతం పిణ్డపాతం పటిగ్గణ్హన్తో నామ న హోతి, న చ తేన సమతిత్తికో పిణ్డపాతో పటిగ్గహితోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. ‘‘థూపీకత’’న్తి చ భావనపుంసకనిద్దేసే గయ్హమానే అయమత్థో సుట్ఠుతరం పాకటోయేవాతి.
ఖమ్భకతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. సక్కచ్చవగ్గవణ్ణనా
౬౦౮. చతుత్థవగ్గే సపదానన్తి ఏత్థ దానం వుచ్చతి అవఖణ్డనం, అపేతం దానతో అపదానం, అనవఖణ్డనన్తి అత్థో. సహ అపదానేన సపదానం, అవఖణ్డనవిరహితం, అనుపటిపాటియాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘తత్థ తత్థ ఓధిం అకత్వా అనుపటిపాటియా’’తి.
౬౧౧. యస్మిం సమయే ‘‘పాణో న హన్తబ్బో’’తి రాజానో భేరిం చరాపేన్తి, అయం మాఘాతసమయో నామ. ఇధ అనాపత్తియం గిలానో న ఆగతో, తస్మా గిలానస్సపి ఆపత్తి. సూపోదనవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదే అసఞ్చిచ్చ అస్సతియాతి ఏత్థ ‘‘ముఖే పక్ఖిపిత్వా పున విప్పటిసారీ హుత్వా ఛడ్డేన్తస్స అరుచియా పవిసన్తే ‘అసఞ్చిచ్చా’తి వుచ్చతి, విఞ్ఞత్తిమ్పి అవిఞ్ఞత్తిమ్పి ఏతస్మిం ఠానే ఠితం సహసా గహేత్వా భుఞ్జన్తే ‘అస్సతియా’తి వుచ్చతీ’’తి తీసుపి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.
౬౧౪-౬౧౫. ఉజ్ఝానే సఞ్ఞా ఉజ్ఝానసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి ఉజ్ఝానసఞ్ఞీ. ‘‘మయూరణ్డం అతిమహన్త’’న్తి వచనతో మయూరణ్డప్పమాణో కబళో న వట్టతి. కేచి పన ‘‘మయూరణ్డతో మహన్తో న వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం, ‘‘నాతిమహన్త’’న్తి చ అతిమహన్తస్సేవ పటిక్ఖిత్తత్తా ఖుద్దకే ఆపత్తి న దిస్సతి. ‘‘మయూరణ్డం అతిమహన్తం, కుక్కుటణ్డం అతిఖుద్దకం, తేసం వేమజ్ఝప్పమాణో’’తి ఇమినా పన సారుప్పవసేన ఖుద్దకమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా పరిచ్ఛేదో న దస్సితోతి వేదితబ్బం.
సక్కచ్చవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. కబళవగ్గవణ్ణనా
౬౧౮. పఞ్చమవగ్గే సబ్బం హత్థన్తి ఏత్థ హత్థ-సద్దో తదేకదేసేసు అఙ్గులీసు దట్ఠబ్బో ‘‘హత్థముద్దా’’తిఆదీసు వియ, సముదాయే పవత్తవోహారస్స అవయవేపి వత్తనతో ఏకఙ్గులిమ్పి ముఖే పక్ఖిపితుం న వట్టతి.
కబళవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సురుసురువగ్గవణ్ణనా
౬౨౭. ఛట్ఠవగ్గే సీతీకతోతి సీతట్టో, సీతపీళితోతి వుత్తం హోతి. సిలకబుద్ధోతి పరిహాసవచనమేతం. సిలకఞ్హి కఞ్చి దిస్వా ‘‘బుద్ధో అయ’’న్తి వోహరన్తి.
౬౩౪. విలీవచ్ఛత్తన్తి వేణువిలీవేహి కతం ఛత్తం. తత్థజాతకదణ్డకేన కతన్తి తాలపణ్ణం సహ దణ్డకేన ఛిన్దిత్వా తమేవ ఛత్తదణ్డం కరోన్తి గోపాలకాదయో వియ, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఛత్తపాదుకాయ వా ఠితం హోతీతి ఏత్థ ఛత్తపాదుకా వుచ్చతి ఛత్తాధారో. యస్మిం ఛత్తం అపతమానం కత్వా ఠపేన్తి, తాదిసికాయ ఛత్తపాదుకాయ ఠితం ఛత్తం ‘‘ఛత్త’’న్తి అజ్ఝాహరితబ్బం. ‘‘ఛత్తం ఛత్తపాదుకాయ ఠిత’’న్తిపి పఠన్తి, తత్థాపి అయమేవత్థో.
౬౩౭. చాపోతి మజ్ఝే వఙ్కా కాచదణ్డసదిసా ధనువికతి. కోదణ్డోతి వట్టలదణ్డా ధనువికతి. పటిముక్కన్తి పవేసితం లగ్గితం.
సురుసురువగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. పాదుకవగ్గవణ్ణనా
౬౪౭. సత్తమవగ్గే పటిచ్ఛన్నో హుత్వాతి సో కిర రత్తిభాగే ఉయ్యానం గన్త్వా అమ్బం అభిరుహిత్వా సాఖాయ సాఖం అమ్బం ఓలోకేన్తో విచరి. తస్స తథా కరోన్తస్సేవ రత్తి విభాయి. సో చిన్తేసి ‘‘సచే ఇదాని ఓతరిత్వా గమిస్సామి, దిస్వా మం చోరోతి గహేస్సన్తి, రత్తిభాగే గమిస్సామీ’’తి. అథేకం విటపం అభిరుహిత్వా నిలీనో అచ్ఛి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. సో రుక్ఖతో ఓతరన్తో ఏకం ఓలమ్బినిసాఖం గహేత్వా తేసం ఉభిన్నమ్పి అన్తరే పతిట్ఠాసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తేసం ద్విన్నమ్పి అన్తరా రుక్ఖతో పతితో’’తి. పాళియా అత్థం న జానన్తీతి అత్తనో గహణస్స అత్థం న జానన్తి.
జాతకపాళియం (జా. ౧.౪.౩౩) పన అయం గాథా –
‘‘సబ్బమిదం చరిమం కతం, ఉభో ధమ్మం న పస్సరే;
ఉభో పకతియా చుతా, యో చాయం మన్తేజ్ఝాపేతి;
యో చ మన్తం అధీయతీ’’తి. –
ఏవమాగతా. తస్సాయమత్థో (జా. అట్ఠ. ౩.౪.౩౩) – సబ్బమిదం చరిమం కతన్తి యం అమ్హేహి తీహి జనేహి కతం, సబ్బమిదం కిచ్చం లామకం నిమ్మరియాదం అధమ్మికం. ఏవం అత్తనో చోరభావం తేసఞ్చ మన్తేసు అగారవం గరహిత్వా పున ఇతరే ద్వేయేవ గరహన్తో ‘‘ఉభో ధమ్మం న పస్సరే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉభోతి ఇమే ద్వేపి జనా గరుకారారహం పోరాణకధమ్మం న పస్సన్తి, తతోవ ధమ్మపకతితో చుతా. ధమ్మో హి పఠముప్పత్తివసేన పకతి నామ. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘ధమ్మో హవే పాతురహోసి పుబ్బే,
పచ్ఛా అధమ్మో ఉదపాది లోకే’’తి. (జా. ౧.౧౧.౨౮);
యో చాయన్తి యో చ అయం నీచే నిసీదిత్వా మన్తే అజ్ఝాపేతి, యో చ ఉచ్చే నిసీదిత్వా అధీయతీతి.
సాలీనన్తి అయం గాథాపి –
‘‘సాలీనం ఓదనం భుఞ్జే, సుచిం మంసూపసేచనం;
తస్మా ఏతం న సేవామి, ధమ్మం ఇసీహి సేవిత’’న్తి. (జా. ౧.౪.౩౪) –
ఏవం జాతకే ఆగతా. తత్థ సుచిన్తి పణ్డరం పరిసుద్ధం. మంసూపసేచనన్తి నానప్పకారాయ మంసవికతియా సిత్తం భుఞ్జే, భుఞ్జామీతి అత్థో. సేసం పాకటమేవ.
ధిరత్థూతి ధి అత్థు, నిన్దా భవతూతి అత్థో, గరహామ తం మయన్తి వుత్తం హోతి. లద్ధలాభోతి ధనలాభం యసలాభఞ్చ సన్ధాయ వదతి. వినిపాతనహేతునాతి వినిపాతనస్స హేతుభావేన. వుత్తి నామ హోతీతి యథావుత్తో దువిధోపి లాభో అపాయసంవత్తనికతాయ సమ్పరాయే వినిపాతనహేతుభావేన పవత్తనతో సమ్పతి అధమ్మచరణేన పవత్తనతో చ వుత్తి నామ హోతీతి అత్థో. ఏవరూపా యా వుత్తీతి ఏవరూపా ధనలాభయసలాభసఙ్ఖాతా యా వుత్తి. అధమ్మచరణేన వాతి వా-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. త్వన్తి ఉపయోగత్థే పచ్చత్తవచనం, తం ఇచ్చేవ వా పాఠో. అస్మాతి పాసాణాధివచనమేతం.
పాదుకవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సేసం ఉత్తానమేవ.
సేఖియకణ్డం నిట్ఠితం.
అధికరణసమథేసు యం వత్తబ్బం, తం అట్ఠకథాయం ఆగతట్ఠానేయేవ దస్సయిస్సామ.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ సారత్థదీపనియం
భిక్ఖువిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావిభఙ్గో నిట్ఠితో.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స