౧౧. కేవట్టసుత్తవణ్ణనా

కేవట్టగహపతిపుత్తవత్థువణ్ణనా

౪౮౧. పావారికమ్బవనేతి పావారికసేట్ఠినో అమ్బబహులే ఉపవనే. తం కిర సో సేట్ఠీ భగవతో అనుచ్ఛవికం గన్ధకుటిం, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానకుటిమణ్డపాదీని సమ్పాదేత్వా పాకారపరిక్ఖిత్తం ద్వారకోట్ఠకసమ్పన్నం కత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స నియ్యాతేసి, పురిమవోహారేన పన ‘‘పావారికమ్బవన’’న్తి వుచ్చతి, తస్మిం పావారికమ్బవనే. కేవట్టోతి ఇదం తస్స నామం కేవట్టేహి సంరక్ఖితత్తా, తేసం వా సన్తికే సంవడ్ఢితత్తాతి కేచి. ‘‘గహపతిపుత్తస్సా’’తి ఏత్థ కామం తదా సో గహపతిట్ఠానే ఠితో, పితు పనస్స అచిరకాలంకతతాయ పురిమసమఞ్ఞాయ ‘‘గహపతిపుత్తో’’ త్వేవ వోహరీయతి, తేనాహ ‘‘గహపతి మహాసాలో’’తి. మహావిభవతాయ మహాసారో, గహపతీతి అత్థో ర-కారస్స ల-కారం కత్వా ‘‘మహాసాలో సుఖుమాలో అహ’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౩౯) వియ. సద్ధాసమ్పన్నోతి పోథుజ్జనికాయ సద్ధాయ వసేన సద్ధా సమన్నాగతో.

సమిద్ధాతి సమ్మదేవ ఇద్ధా, ఇద్ధియా విభవసమ్పత్తియా వేపుల్లప్పత్తాతి అత్థో. ‘‘ఏహి త్వం భిక్ఖు అన్వద్ధమాసం, అనుమాసం, అనుసంవచ్ఛరం వా మనుస్సానం పసాదాయ ఇద్ధిపాటిహారియం కరోహీ’’తి ఏకస్స భిక్ఖునో ఆణాపనం తస్మిం ఠానే తస్స ఠపనం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఠానన్తరే ఠపేతూ’’తి. ఉత్తరిమనుస్సానం ధమ్మతోతి ఉత్తరిమనుస్సానం బుద్ధాదీనం అధిగమధమ్మతో. నిద్ధారణే చేతం నిస్సక్కం. ఇద్ధిపాటిహారియఞ్హి తతో నిద్ధారేతి. మనుస్సధమ్మతో ఉత్తరీతి పకతిమనుస్సధమ్మతో ఉపరి. పజ్జలితపదీపోతి పజ్జలన్తో పదీపో.

౪౮౨. న ధంసేమీతి గుణసమ్పత్తితో న చావేమి, తేనాహ ‘‘సీలభేద’’న్తిఆది. విస్సాసం వడ్ఢేత్వా భగవతి అత్తనో విస్సత్థభావం బ్రూహేత్వా విభూతం పాకటం కత్వా.

ఇద్ధిపాటిహారియవణ్ణనా

౪౮౩-౪. ఆదీనవన్తి దోసం. గన్ధారీతి చూళగన్ధారీ, మహాగన్ధారీతి ద్వే గన్ధారీవిజ్జా. తత్థ చూళగన్ధారీ నామ తివస్సతో ఓరం మతానం సత్తానం ఉపపన్నట్ఠానజాననవిజ్జా. మహాగన్ధారీ తమ్పి జానాతి తతో ఉత్తరిపి ఇద్ధివిధఞాణకప్పం యేభుయ్యేన ఇద్ధివిధకిచ్చం సాధేతి. తస్సా కిర విజ్జాయ సాధకో పుగ్గలో తాదిసే దేసకాలే మన్తం పరిజప్పిత్వా బహుధాపి అత్తానం దస్సేతి, హత్థిఆదీనిపి దస్సేతి, దస్సనీయోపి హోతి, అగ్గిథమ్భమ్పి కరోతి, జలథమ్భమ్పి కరోతి, ఆకాసేపి అత్తానం దస్సేతి. సబ్బం ఇన్దజాలసదిసం దట్ఠబ్బం. అట్టోతి దుక్ఖితో బాధితో, తేనాహ ‘‘పీళితో’’తి.

ఆదేసనాపాటిహారియవణ్ణనా

౪౮౫. కామం ‘‘చేతసిక’’న్తి పదం యే చేతసి నియుత్తా చిత్తేన సమ్పయుత్తా, తేసం సాధారణవచనం, సాధారణే పన గహితే చిత్తవిసేసో గహితోవ హోతి, సామఞ్ఞజోతనా చ విసేసే అవతిట్ఠతీతి చేతసికగ్గహణస్స అధిప్పాయం వివరన్తో ‘‘సోమనస్సదోమనస్సం అధిప్పేత’’న్తి ఆహ. సోమనస్సగ్గహణేన చేత్థ తదేకట్ఠా రాగాదయో, సద్ధాదయో చ దస్సితా హోన్తి, దోమనస్సగ్గహణేన దోసాదయో. వితక్కవిచారా పన సరూపేనేవ దస్సితా. ఏవం తవ మనోతి ఇమినా ఆకారేన తవ మనో పవత్తోతి అత్థో. కేన పకారేన పవత్తోతి ఆహ ‘‘సోమనస్సితో వా’’తిఆది. ‘‘ఏవం తవ మనో’’తి ఇదం పన సోమనస్సితతాదిమత్తదస్సనం, న పన యేన యేన సోమనస్సితో వా దోమనస్సితో వా, తం తం దస్సనం. దుతియన్తి ‘‘ఇత్థమ్పి తే మనో’’తి ఇదం. ఇతిపీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో ‘‘అత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦) వియ, తేనాహ ‘‘ఇమఞ్చ ఇమఞ్చ అత్థం చిన్తయమాన’’న్తి పి-సద్దో వుత్తత్థసమ్పిణ్డనత్థో. పరస్స చిన్తం మనతి జానాతి ఏతేనాతి చిన్తామణి. తస్సా కిర విజ్జాయ సాధకో పుగ్గలో తాదిసే దేసకాలే మన్తం పరిజప్పిత్వా యస్స చిత్తం జానితుకామో, తస్స దిట్ఠసుతాదివిసేససఞ్జాననముఖేన చిత్తాచారం అనుమినన్తో కథేతీతి కేచి. అపరే ‘‘వాచం నిచ్ఛరాపేత్వా తత్థ అక్ఖరసల్లక్ఖణవసేనా’’తి వదన్తి.

అనుసాసనీపాటిహారియవణ్ణనా

౪౮౬. పవత్తేన్తాతి పవత్తనకా హుత్వా, పవత్తనవసేనాతి అత్థో. ‘‘ఏవ’’న్తి హి పదం యథానుసిట్ఠాయ అనుసాసనియా విధివసేన, పటిసేధవసేన చ పవత్తిఆకారపరామసనం, సా చ సమ్మావితక్కానం మిచ్ఛావితక్కానఞ్చ పవత్తిఆకారదస్సనవసేన పవత్తతి తత్థ ఆనిసంసస్స ఆదీనవస్స చ విభావనత్థం. అనిచ్చసఞ్ఞమేవ న నిచ్చసఞ్ఞన్తి అత్థో. పటియోగీనివత్తనత్థఞ్హి ఏవ-కారగ్గహణం. ఇధాపి ఏవం సద్దగ్గహణస్స అత్థో, పయోజనఞ్చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇదంగహణేపి ఏసేవ నయో. పఞ్చకామగుణికరాగన్తి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం, తదఞ్ఞరాగస్స, దోసాదీనఞ్చ పహానస్స ఇచ్ఛితత్తా, తప్పహానస్స చ తదఞ్ఞరాగాదిఖేపనస్స ఉపాయభావతో తథా వుత్తం దుట్ఠలోహితవిమోచనస్స పుబ్బదుట్ఠమంసఖేపనూపాయతా వియ. లోకుత్తరధమ్మమేవాతి అవధారణం పటిపక్ఖభావతో సావజ్జధమ్మనివత్తనపరం దట్ఠబ్బం తస్సాధిగమూపాయానిసంసభూతానం తదఞ్ఞేసం అనవజ్జధమ్మానం నానన్తరియభావతో. ఇద్ధివిధం ఇద్ధిపాటిహారియన్తి దస్సేతి ఇద్ధిదస్సనేన పరసన్తానే పసాదాదీనం పటిపక్ఖస్స హరణతో. ఇమినా నయేన సేసపదద్వయేపి అత్థో వేదితబ్బో. సతతం ధమ్మదేసనాతి సబ్బకాలం దేసేతబ్బధమ్మదేసనా.

ఇద్ధిపాటిహారియేనాతి సహయోగే కరణవచనం, ఇద్ధిపాటిహారియేన సద్ధిన్తి అత్థో. ఆదేసనాపాటిహారియేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ధమ్మసేనాపతిస్స ఆచిణ్ణన్తి యోజనా. ‘‘చిత్తాచారం ఞత్వా’’తి ఇమినా ఆదేసనాపాటిహారియం దస్సేతి. ‘‘ధమ్మం దేసేసీ’’తి ఇమినా అనుసాసనీపాటిహారియం ‘‘బుద్ధానం సతతం ధమ్మదేసనా’’తి అనుసాసనీపాటిహారియస్స తత్థ సాతిసయతాయ వుత్తం. సఉపారమ్భాని పతిరూపేన ఉపారమ్భితబ్బతో. సదోసాని దోససముచ్ఛిన్దనస్స అనుపాయభావతో. సదోసత్తా ఏవ అద్ధానం న తిట్ఠన్తి చిరకాలట్ఠాయీని న హోన్తి. అద్ధానం అతిట్ఠనతో న నియ్యన్తీతి ఫలేన హేతునో అనుమానం. అనియ్యానికతాయ హి తాని అనద్ధనియాని. అనుసాసనీపాటిహారియం అనుపారమ్భం విసుద్ధిప్పభవతో, విసుద్ధినిస్సయతో చ. తతో ఏవ నిద్దోసం. న హి తత్థ పుబ్బాపరవిరోధాదిదోససమ్భవో. నిద్దోసత్తా ఏవ అద్ధానం తిట్ఠతి పరవాదవాతేహి, కిలేసవాతేహి చ అనుపహన్తబ్బతో. తస్మాతి యథావుత్తకారణతో, తేన సఉపారమ్భాదిం, అనుపారమ్భాదిం చాతి ఉభయం ఉభయత్థ యథాక్కమం గారయ్హపాసంసభావానం హేతుభావేన పచ్చామసతి.

భూతనిరోధేసకవత్థువణ్ణనా

౪౮౭. అనియ్యానికభావదస్సనత్థన్తి యస్మా మహాభూతపరియేసకో భిక్ఖు పురిమేసు ద్వీసు పాటిహారియేసు వసిప్పత్తో కుసలోపి సమానో మహాభూతానం అపరిసేసనిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నావబుజ్ఝి, తస్మా తాని నియ్యానావహతాభావతో అనియ్యానికానీతి తేసం అనియ్యానికభావదస్సనత్థం. తతియం పన తక్కరస్స ఏకన్తతో నియ్యానావహన్తి తస్సేవ నియ్యానికభావదస్సనత్థం.

ఏవమేతిస్సా దేసనాయ ముఖ్యపయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని అనుసఙ్గికమ్పి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. మహాభూతే పరియేసన్తోతి అపరిసేసం నిరుజ్ఝనవసేన మహాభూతే గవేసన్తో, తేసం అనవసేసనిరోధం వీమంసన్తోతి అత్థో. విచరిత్వాతి ధమ్మతాయ చోదియమానో విచరిత్వా. ధమ్మతాసిద్ధం కిరేతం, యదిదం తస్స భిక్ఖునో తథా విచరణం, యథా అభిజాతియం మహాపథవికమ్పాది. మహన్తభావప్పకాసనత్థన్తి సదేవకే లోకే అనఞ్ఞసాధారణస్స బుద్ధానం మహన్తభావస్స మహానుభావతాయ దీపనత్థం. ఇదఞ్చ కారణన్తి సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం సాసనే ఈదిసో ఏకో భిక్ఖు తదానుభావప్పకాసనో హోతీతి ఇదమ్పి కారణం దస్సేన్తో.

కత్థాతి నిమిత్తే భుమ్మం, తస్మా కత్థాతి కిస్మిం ఠానే కారణభూతే. కిం ఆగమ్మాతి కిం ఆరమ్మణం పచ్చయభూతం అధిగన్త్వా, తేనాహ ‘‘కిం పత్తస్సా’’తి. తేతి మహాభూతా. అప్పవత్తివసేనాతి అనుప్పజ్జనవసేన. సబ్బాకారేనాతి వచనత్థలక్ఖణాదిసముట్ఠానకలాపచుణ్ణనానత్తేకత్తవినిబ్భోగావినిబ్భోగ- సభాగవిసభాగఅజ్ఝత్తికబాహిరసఙ్గహపచ్చయసమన్నాహారపచ్చయవిభాగాకారతో, ససమ్భారసఙ్ఖేపససమ్భారవిభత్తిసలక్ఖణసఙ్ఖేపసలక్ఖణవిభత్తిఆకారతో చాతి సబ్బేన ఆకారేన.

౪౮౮. దిబ్బన్తి ఏత్థ పఞ్చహి కామగుణేహి సమఙ్గీభూతా హుత్వా విచరన్తి, కీళన్తి, జోతన్తి చాతి దేవో, దేవలోకో. తం యన్తి ఉపగచ్ఛన్తి ఏతేనాతి దేవయానియో. వసం వత్తేన్తోతి ఏత్థ వసవత్తనం నామ యథిచ్ఛితట్ఠానగమనం. చత్తారో మహారాజానో ఏతేసం ఇస్సరాతి చాతుమహారాజికా యా దేవతా మగ్గఫలలాభినో తా తమత్థం ఏకదేసేన జానేయ్యుం బుద్ధవిసయో పనాయం పఞ్హోతి చిన్తేత్వా ‘‘న జానామా’’తి ఆహంసు, తేనాహ ‘‘బుద్ధవిసయే’’తిఆది. అజ్ఝోత్థరణం నామేత్థ నిప్పీళనన్తి ఆహ ‘‘పునప్పునం పుచ్ఛతీ’’తి. అభిక్కన్తతరాతి రూపసమ్పత్తియా చేవ పఞ్ఞాపటిభానాదిగుణేహి చ అమ్హే అభిభుయ్య పరేసం కామనీయతరా. పణీతతరాతి ఉళారతరా, తేనాహ ‘‘ఉత్తమతరా’’తి.

౪౯౧-౩. దేవయానియసదిసో ఇద్ధివిధఞాణస్సేవ అధిప్పేతత్తా. ‘‘దేవయానియమగ్గోతి వా …పే… సబ్బమేతం ఇద్ధివిధఞాణస్సేవ నామ’’న్తి ఇదం పాళియం అట్ఠకథాసు చ తత్థ తత్థ ఆగతరుళ్హివసేన వుత్తం.

౪౯౪. ఆగమనపుబ్బభాగే నిమిత్తన్తి బ్రహ్మునో ఆగమనస్స పుబ్బభాగే ఉప్పజ్జననిమిత్తం. పాతురహోసీతి ఆవి భవి. పాకటో అహోసీతి పకాసో అహోసి.

౪౯౭. పదేసేనాతి ఏకదేసేన, ఉపాదిన్నకవసేన, సత్తసన్తానపరియాపన్నేనాతి అత్థో. అనుపాదిన్నకేపీతి అనిన్ద్రియబద్ధేపి. నిప్పదేసతో అనవసేసతో. పుచ్ఛామూళ్హస్సాతి పుచ్ఛితుం అజానన్తస్స. పుచ్ఛాయ దోసం దస్సేత్వాతి తేన కతపుచ్ఛాయ పుచ్ఛితాకారే దోసం విభావేత్వా. యస్మా విస్సజ్జనం నామ పుచ్ఛానురూపం పుచ్ఛాసభాగేన విస్సజ్జేతబ్బతో, న చ తథాగతా విరజ్ఝిత్వా కతపుచ్ఛానురూపం విస్సజ్జేన్తి, అత్థసభాగతాయ చ విస్సజ్జనస్స పుచ్ఛకా తదత్థం అనవబుజ్ఝన్తా సమ్ముయ్హన్తి, తస్మా పుచ్ఛాయ సిక్ఖాపనం బుద్ధాచిణ్ణం, తేనాహ ‘‘పుచ్ఛం సిక్ఖాపేత్వా’’తిఆది.

౪౯౮. అప్పతిట్ఠాతి అప్పచ్చయా, సబ్బసో సముచ్ఛిన్నకారణాతి అత్థో. ఉపాదిన్నం యేవాతి ఇన్ద్రియబద్ధమేవ. యస్మా ఏకదిసాభిముఖం సన్తానవసేన సణ్ఠితే రూపప్పబన్ధే దీఘసమఞ్ఞా తం ఉపాదాయ తతో అప్పకే రస్ససమఞ్ఞా తదుభయఞ్చ విసేసతో రూపగ్గహణముఖేన గయ్హతి, తస్మా ఆహ ‘‘దీఘఞ్చ రస్సఞ్చాతి సణ్ఠానవసేన ఉపాదారూపం వుత్త’’న్తి. అప్పపరిమాణే రూపసఙ్ఘాతే అణుసమఞ్ఞా, తం ఉపాదాయ తతో మహతి థూలసమఞ్ఞా. ఇదమ్పి ద్వయం విసేసతో రూపగ్గహణముఖేన గయ్హతి, తేనాహ ‘‘ఇమినాపీ’’తిఆది. పి-సద్దేన చేత్థ ‘‘సణ్ఠానవసేన ఉపాదారూపం వుత్త’’న్తి ఏత్థాపి వణ్ణమత్తమేవ కథితన్తి ఇమమత్థం సముచ్చినతీతి వదన్తి. సుభన్తి సున్దరం, ఇట్ఠన్తి అత్థో. అసుభన్తి అసున్దరం, అనిట్ఠన్తి వుత్తం హోతి. తేనేవాహ ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం పనేవం కథిత’’న్తి. దీఘం రస్సం, అణుం థూలం, సుభాసుభన్తి తీసు ఠానేసు ఉపాదారూపస్సేవ గహణం, భూతరూపానం విసుం గహితత్తా. నామన్తి వేదనాదిక్ఖన్ధచతుక్కం తఞ్హి ఆరమ్మణాభిముఖం నమనతో, నామకరణతో చ ‘‘నామ’’న్తి వుచ్చతి. హేట్ఠా ‘‘దీఘం రస్స’’న్తిఆదినా వుత్తమేవ ఇధ రుప్పనట్ఠేన ‘‘రూప’’న్తి గహితన్తి ఆహ ‘‘దీఘాదిభేదం రూపఞ్చా’’తి. దీఘాదీతి చ ఆది-సద్దేన ఆపాదీనఞ్చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. యస్మా వా దీఘాదిసమఞ్ఞా న రూపాయతనవత్థుకావ, అథ ఖో భూతరూపవత్థుకాపి. తథా హి సణ్ఠానం ఫుసనముఖేనపి గయ్హతి, తస్మా దీఘరస్సాదిగ్గహణేన భూతరూపమ్పి గయ్హతేవాతి ‘‘దీఘాదిభేదం రూప’’మిచ్చేవ వుత్తం. కిం ఆగమ్మాతి కిం అధిగన్త్వా కిస్స అధిగమహేతు. ‘‘ఉపరుజ్ఝతీ’’తి ఇదం అనుప్పాదనిరోధం సన్ధాయ వుత్తం, న ఖణనిరోధన్తి ఆహ ‘‘అసేసమేతం నప్పవత్తతీ’’తి.

౪౯౯. విఞ్ఞాతబ్బన్తి విసిట్ఠేన ఞాతబ్బం, ఞాణుత్తమేన అరియమగ్గఞాణేన పచ్చక్ఖతో జానితబ్బన్తి అత్థో, తేనాహ ‘‘నిబ్బానస్సేతం నామ’’న్తి. నిదిస్సతీతి నిదస్సనం, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం. న నిదస్సనం అనిదస్సనం, అచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యన్తి ఏతమత్థం వదన్తి. నిదస్సనం వా ఉపమా, తం ఏతస్స నత్థీతి అనిదస్సనం. న హి నిబ్బానస్స నిచ్చస్స ఏకస్స అచ్చన్తసన్తపణీతసభావస్స సదిసం నిదస్సనం కుతోచి లబ్భతీతి. యం అహుత్వా సమ్భోతి, హుత్వా పటివేతి తం సఙ్ఖతం ఉదయవయన్తేహి సఅన్తం, అసఙ్ఖతస్స పన నిబ్బానస్స నిచ్చస్స తే ఉభోపి అన్తా న సన్తి, తతో ఏవ నవభావాపగమసఙ్ఖాతో జరన్తోపి తస్స నత్థీతి ఆహ ‘‘ఉప్పాదన్తో…పే… అనన్త’’న్తి. ‘‘తిత్థస్స నామ’’న్తి వత్వా తత్థ నిబ్బచనం దస్సేతుం ‘‘పపన్తి ఏత్థాతి పప’’న్తి వుత్తం. ఏత్థ హి పపన్తి పానతిత్థం. భ-కారో కతో నిరుత్తినయేన. విసుద్ధట్ఠేన వా సబ్బతోపభం, కేనచి అనుపక్కిలిట్ఠతాయ సమన్తతో పభస్సరన్తి అత్థో. యేన నిబ్బానం అధిగతం, తం సన్తతిపరియాపన్నానంయేవ ఇధ అనుప్పాదనిరోధో అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘ఉపాదిన్నకధమ్మజాతం నిరుజ్ఝతి అప్పవత్తం హోతీ’’తి.

తత్థాతి ‘‘విఞ్ఞాణస్స నిరోధేనా’’తి యం పదం వుత్తం, తస్మిం. ‘‘విఞ్ఞాణ’’న్తి విఞ్ఞాణం ఉద్ధరతి విభత్తబ్బత్తా ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీతి ఏతస్మిం నిబ్బానే ఏతం నామరూపం చరిమకవిఞ్ఞాణనిరోధేన అనుప్పాదవసేన నిరుజ్ఝతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా, తేనాహ ‘‘విజ్ఝాతదీపసిఖా వియ అపణ్ణత్తికభావం యాతీ’’తి. ‘‘చరిమకవిఞ్ఞాణ’’న్తి హి అరహతో చుతిచిత్తం అధిప్పేతం. ‘‘అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్సాపీ’’తిఆదినాపి సఉపాదిసేసనిబ్బానముఖేన అనుపాదిసేసనిబ్బానమేవ వదతి నామరూపస్స అనవసేసతో ఉపరుజ్ఝనస్స అధిప్పేతత్తా, తేనాహ ‘‘అనుప్పాదవసేన ఉపరుజ్ఝతీ’’తి. సోతాపత్తిమగ్గఞాణేనాతి కత్తరి, కరణే వా కరణవచనం. నిరోధేనాతి పన హేతుమ్హి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం నిబ్బానే. సేసమేత్థ యం అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

కేవట్టసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.