౧. సుత్తన్తభాజనీయం

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౩౫౫. తయో సతిపట్ఠానాతి సతిపట్ఠాన-సద్దస్స అత్థుద్ధారం కరోతి, న ఇధ పాళియం వుత్తస్స సతిపట్ఠాన-సద్దస్స అత్థదస్సనం. ఆదీసు హి సతిగోచరోతి ఆది-సద్దేన ‘‘ఫస్ససముదయా వేదనానం సముదయో, నామరూపసముదయా చిత్తస్స సముదయో, మనసికారసముదయా ధమ్మానం సముదయో’’తి (సం. ని. ౫.౪౦౮) సతిపట్ఠానన్తి వుత్తానం సతిగోచరానం దీపకే సుత్తప్పదేసే సఙ్గణ్హాతి. ఏవం పటిసమ్భిదాపాళియమ్పి అవసేసపాళిప్పదేసదస్సనత్థో ఆది-సద్దో దట్ఠబ్బో. దానాదీనిపి కరోన్తస్స రూపాదీని కసిణాదీని చ సతియా ఠానం హోతీతి తంనివారణత్థమాహ ‘‘పధానం ఠాన’’న్తి. ప-సద్దో హి పధానత్థదీపకోతి అధిప్పాయో.

అరియోతి అరియం సేట్ఠం సమ్మాసమ్బుద్ధమాహ. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సళాయతనవిభఙ్గసుత్తేతి అత్థో. సుత్తేకదేసేన హి సుత్తం దస్సేతి. తత్థ హి –

‘‘తయో సతిపట్ఠానా యదరియో…పే… అరహతీతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ఇధ, భిక్ఖవే, సత్థా సావకానం ధమ్మం దేసేతి అనుకమ్పకో హితేసీ అనుకమ్పం ఉపాదాయ ‘ఇదం వో హితాయ ఇదం వో సుఖాయా’తి. తస్స సావకా న సుస్సూసన్తి, న సోతం ఓదహన్తి, న అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠాపేన్తి, వోక్కమ్మ చ సత్థుసాసనా వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో న చేవ అనత్తమనో హోతి, న చ అనత్తమనతం పటిసంవేదేతి, అనవస్సుతో చ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం సతిపట్ఠానం. యదరియో…పే… అరహతి.

‘‘పున చపరం భిక్ఖవే సత్థా…పే… ఇదం వో సుఖాయాతి. తస్స ఏకచ్చే సావకా న సుస్సూసన్తి…పే… వత్తన్తి. ఏకచ్చే సావకా సుస్సూసన్తి …పే… న చ వోక్కమ్మ సత్థుసాసనా వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో న చేవ అత్తమనో హోతి, న చ అత్తమనతం పటిసంవేదేతి. న చేవ అనత్తమనో హోతి, న చ అనత్తమనతం పటిసంవేదేతి. అత్తమనతఞ్చ అనత్తమనతఞ్చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియం…పే….

‘‘పున చపరం…పే… సుఖాయాతి. తస్స సావకా సుస్సూసన్తి…పే… వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో అత్తమనో చేవ హోతి, అత్తమనతఞ్చ పటిసంవేదేతి, అనవస్సుతో చ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం, భిక్ఖవే, తతియ’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౧౧) –

ఏవం పటిఘానునయేహి అనవస్సుతతా, నిచ్చం ఉపట్ఠితసతితా, తదుభయవీతివత్తతా సతిపట్ఠానన్తి వుత్తా. బుద్ధానమేవ కిర నిచ్చం ఉపట్ఠితసతితా హోతి, న పచ్చేకబుద్ధాదీనన్తి.

ప-సద్దో ఆరమ్భం జోతేతి, ఆరమ్భో చ పవత్తీతి కత్వా ఆహ ‘‘పవత్తయితబ్బతోతి అత్థో’’తి. సతియా కరణభూతాయ పట్ఠానం పట్ఠాపేతబ్బం సతిపట్ఠానం. అన-సద్దఞ్హి బహులం-వచనేన కమ్మత్థం ఇచ్ఛన్తి సద్దవిదూ, తథేవ కత్తుఅత్థమ్పి ఇచ్ఛన్తీతి పున తతియనయే ‘‘పతిట్ఠాతీతి పట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. తత్థ ప-సద్దో భుసత్థం పక్ఖన్దనం దీపేతీతి ‘‘ఓక్కన్తిత్వా పక్ఖన్దిత్వా వత్తతీతి అత్థో’’తి ఆహ. పున భావత్థే సతి-సద్దం పట్ఠాన-సద్దఞ్చ వణ్ణేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. తేన పురిమత్థే సతి-సద్దో పట్ఠాన-సద్దో చ కత్తుఅత్థోతి విఞ్ఞాయతి.

విసేసేన కాయో చ వేదనా చ అస్సాదస్స కారణన్తి తప్పహానత్థం తేసం తణ్హావత్థూనం ఓళారికసుఖుమానం అసుభదుక్ఖతాదస్సనాని మన్దతిక్ఖపఞ్ఞేహి తణ్హాచరితేహి సుకరానీతి తాని తేసం విసుద్ధిమగ్గోతి వుత్తాని, ఏవం దిట్ఠియా విసేసకారణేసు చిత్తధమ్మేసు అనిచ్చానత్తతాదస్సనాని నాతిపభేదాతిపభేదగతేసు తేసు తప్పహానత్థం మన్దతిక్ఖానం దిట్ఠిచరితానం సుకరానీతి తేసం తాని విసుద్ధిమగ్గోతి. తిక్ఖో సమథయానికో ఓళారికారమ్మణం పరిగ్గణ్హన్తో తత్థ అట్ఠత్వా ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ వేదనం పరిగ్గణ్హాతీతి ఆహ ‘‘ఓళారికారమ్మణే అసణ్ఠహనతో’’తి. విపస్సనాయానికస్స సుఖుమే చిత్తే ధమ్మేసు చ చిత్తం పక్ఖన్దతీతి తదనుపస్సనానం తంవిసుద్ధిమగ్గతా వుత్తా.

తేసం తత్థాతి ఏత్థ తత్థ-సద్దస్స పహానత్థన్తి ఏతేన యోజనా. పఞ్చ కామగుణా సవిసేసా కాయే లబ్భన్తీతి విసేసేన కాయో కామోఘస్స వత్థు, భవే సుఖగ్గహణవసేన భవస్సాదో హోతీతి భవోఘస్స వేదనా, సన్తతిఘనగ్గహణవసేన చిత్తే అత్తాభినివేసో హోతీతి దిట్ఠోఘస్స చిత్తం, ధమ్మవినిబ్భోగస్స ధమ్మానం ధమ్మమత్తతాయ చ దుప్పటివిజ్ఝత్తా సమ్మోహో హోతీతి అవిజ్జోఘస్స ధమ్మా, తస్మా తేసు తేసం పహానత్థం చత్తారోవ వుత్తా, దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో అనుసేతీతి దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖభూతా వేదనా విసేసేన బ్యాపాదకాయగన్థస్స వత్థు, చిత్తే నిచ్చగ్గహణవసేన సస్సతస్స అత్తనో సీలేన సుద్ధీతిఆదిపరామసనం హోతీతి సీలబ్బతపరామాసస్స చిత్తం, నామరూపపరిచ్ఛేదేన భూతం భూతతో అపస్సన్తస్స భవవిభవదిట్ఠిసఙ్ఖాతో ఇదంసచ్చాభినివేసో హోతీతి తస్స ధమ్మా…పే… సుఖవేదనాస్సాదవసేన పరలోకనిరపేక్ఖో ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదిపరామాసం ఉప్పాదేతీతి దిట్ఠుపాదానస్స వేదనా. సన్తతిఘనగ్గహణవసేన సరాగాదిచిత్తే సమ్మోహో హోతీతి మోహాగతియా చిత్తం, ధమ్మసభావానవబోధేన భయం హోతీతి భయాగతియా ధమ్మా…పే… అవుత్తానం వుత్తనయేన వత్థుభావో యోజేతబ్బో.

‘‘ఆహారసముదయా కాయసముదయో, ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో (సం. ని. ౫.౪౦౮), సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧; ఉదా. ౧) వచనతో కాయాదీనం సముదయభూతా కబళీకారాహారఫస్సమనోసఞ్చేతనావిఞ్ఞాణాహారా కాయాదిపరిజాననేన పరిఞ్ఞాతా హోన్తీతి ఆహ ‘‘చతుబ్బిధాహారపరిఞ్ఞత్థ’’న్తి. పకరణనయోతి తమ్బపణ్ణిభాసాయ వణ్ణనానయో. నేత్తిపేటకప్పకరణే ధమ్మకథికానం యోజనానయోతిపి వదన్తి.

సరణవసేనాతి కాయాదీనం కుసలాదిధమ్మానఞ్చ ధారణతావసేన. సరన్తి గచ్ఛన్తి ఏతాయాతి సతీతి ఇమస్మిం అత్థే ఏకత్తే నిబ్బానే సమాగమో ఏకత్తసమోసరణం. ఏతదేవ హి దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. ఏకనిబ్బానప్పవేసహేతుభూతో వా సమానతాయ ఏకో సతిపట్ఠానసభావో ఏకత్తం, తత్థ సమోసరణం తంసభాగతా ఏకత్తసమోసరణం. ఏకనిబ్బానప్పవేసహేతుభావం పన దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. ఏతస్మిం అత్థే సరణేకత్తసమోసరణాని సహ సతిపట్ఠానేకభావస్స కారణత్తేన వుత్తానీతి దట్ఠబ్బాని, పురిమస్మిం విసుం. సరణవసేనాతి వా గమనవసేనాతి అత్థే సతి తదేవ గమనం సమోసరణన్తి సమోసరణే వా సతి-సద్దత్థవసేన అవుచ్చమానే ధారణతావ సతీతి సతి-సద్దత్థన్తరాభావా పురిమం సతిభావస్స కారణం, పచ్ఛిమం ఏకభావస్సాతి నిబ్బానసమోసరణేపి సహితానేవ తాని సతిపట్ఠానేకభావస్స కారణాని.

చుద్దసవిధేనాతి ఇదం మహాసతిపట్ఠానసుత్తే (దీ. ని. ౨.౩౭౨ ఆదయో; మ. ని. ౧.౧౦౫ ఆదయో) వుత్తానం ఆనాపానపబ్బాదీనం వసేన. తథా పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనన్తి ఏత్థాపి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ ఉట్ఠానకభణ్డసదిసతా తంతంసతిపట్ఠానభావనానుభావస్స దట్ఠబ్బా. భిక్ఖుగోచరా హి ఏతే. వుత్తఞ్హి ‘‘గోచరే, భిక్ఖవే, చరథ సకే పేత్తికే విసయే’’తిఆది (సం. ని. ౫.౩౭౨; దీ. ని. ౩.౮౦).

కాయానుపస్సనాదిపటిపత్తియా భిక్ఖు హోతీతి భిక్ఖుం ‘‘కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదినా దస్సేతి భిక్ఖుమ్హి తంనియమతో. తేనాహ ‘‘పటిపత్తియా వా భిక్ఖుభావదస్సనతో’’తి.

సమం చరేయ్యాతి కాయాదివిసమచరియం పహాయ కాయాదీహి సమం చరేయ్య. రాగాదివూపసమేన సన్తో, ఇన్ద్రియదమనేన దన్తో, చతుమగ్గనియమేన నియతో, సేట్ఠచారితాయ బ్రహ్మచారీ. కాయదణ్డాదిఓరోపనేన నిధాయ దణ్డం. సో ఏవరూపో బాహితపాపసమితపాపభిన్నకిలేసతాహి బ్రాహ్మణాదిసమఞ్ఞో వేదితబ్బో.

కాయానుపస్సనాఉద్దేసవణ్ణనా

అసమ్మిస్సతోతి వేదనాదయోపి ఏత్థ సితా, ఏత్థ పటిబద్ధాతి కాయే వేదనాదిఅనుపస్సనాపసఙ్గేపి ఆపన్నే తదమిస్సతోతి అత్థో. అవయవీగాహసమఞ్ఞాతిధావనసారాదానాభినివేసనిసేధనత్థం కాయం అఙ్గపచ్చఙ్గేహి, తాని చ కేసాదీహి, కేసాదికే చ భూతుపాదాయరూపేహి వినిబ్భుజ్జన్తో ‘‘తథా న కాయే’’తిఆదిమాహ. పాసాదాదినగరావయవసమూహే అవయవీవాదినోపి అవయవీగాహం న కరోన్తి. నగరం నామ కోచి అత్థో అత్థీతి పన కేసఞ్చి సమఞ్ఞాతిధావనం సియాతి ఇత్థిపురిసాదిసమఞ్ఞాతిధావనే నగరనిదస్సనం వుత్తం.

యం పస్సతి ఇత్థిం వా పురిసం వా, నను చక్ఖునా ఇత్థిపురిసదస్సనం నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, ‘‘ఇత్థిం పస్సామి, పురిసం పస్సామీ’’తి పన పవత్తసఞ్ఞాయ వసేన ‘‘యం పస్సతీ’’తి వుత్తం. మిచ్ఛాదస్సనే వా దిట్ఠియా యం పస్సతి, న తం దిట్ఠం, తం రూపాయతనం న హోతి, రూపాయతనం వా తం న హోతీతి అత్థో. అథ వా తం కేసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం దిట్ఠం న హోతి, దిట్ఠం వా యథావుత్తం న హోతీతి అత్థో. యం దిట్ఠం తం న పస్సతీతి యం రూపాయతనం, కేసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం వా దిట్ఠం, తం పఞ్ఞాచక్ఖునా భూతతో న పస్సతీతి అత్థో.

న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీతి న అఞ్ఞసభావానుపస్సీ, అసుభాదితో అఞ్ఞాకారానుపస్సీ న హోతీతి వుత్తం హోతి. పథవీకాయన్తి కేసాదిపథవిం ధమ్మసమూహత్తా కాయోతి వదతి, లక్ఖణపథవిమేవ వా అనేకప్పభేదసకలసరీరగతం పుబ్బాపరియభావేన పవత్తమానం సమూహవసేన గహేత్వా కాయోతి వదతి, ఏవం అఞ్ఞత్థాపి.

అజ్ఝత్తబహిద్ధాతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాధమ్మానం ఘటితారమ్మణం ఏకతో ఆరమ్మణభావో నత్థీతి అత్థో, అజ్ఝత్తబహిద్ధా ధమ్మా వా ఘటితారమ్మణం ఇదం నత్థీతి అత్థో. తీసు భవేసు కిలేసానన్తి భవత్తయవిసయానం కిలేసానన్తి అత్థో.

సబ్బత్థికన్తి సబ్బత్థ భవం. సబ్బస్మిం లీనే ఉద్ధటే చ చిత్తే ఇచ్ఛితబ్బత్తా, సబ్బే వా లీనే ఉద్ధటే చ భావేతబ్బా బోజ్ఝఙ్గా అత్థికా ఏతాయాతి సబ్బత్థికా. అన్తోసఙ్ఖేపోతి అన్తోఓలీయనా కోసజ్జన్తి అత్థో.

అవిసేసేన ద్వీహిపి నీవరణప్పహానం వుత్తన్తి కత్వా పున ఏకేకేన వుత్తప్పహానవిసేసం దస్సేతుం ‘‘విసేసేనా’’తి ఆహ, ‘‘వినేయ్య నీవరణానీ’’తి అవత్వా అభిజ్ఝాదోమనస్సవినయస్స వా పయోజనం దస్సేన్తో ‘‘విసేసేనా’’తిఆదిమాహ. కాయానుపస్సనాభావనాయ ఉజువిపచ్చనీకానం అనురోధవిరోధాదీనం పహానదస్సనఞ్హి ఏతస్స పయోజనన్తి. కాయభావనాయాతి కాయానుపస్సనాభావనా అధిప్పేతా. తేనాతి అనురోధాదిప్పహానవచనేన.

సబ్బత్థికకమ్మట్ఠానం బుద్ధానుస్సతి మేత్తా మరణస్సతి అసుభభావనా చ. సతిసమ్పజఞ్ఞేన ఏతేన యోగినా పరిహరియమానం తం సబ్బత్థికకమ్మట్ఠానం వుత్తం సతిసమ్పజఞ్ఞబలేన అవిచ్ఛిన్నస్స తస్స పరిహరితబ్బత్తా, సతియా వా సమథో వుత్తో సమాధిక్ఖన్ధసఙ్గహితత్తా.

కాయానుపస్సనాఉద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వేదనానుపస్సనాదిఉద్దేసవణ్ణనా

కేవలం పనిధాతిఆదినా ఇధ ఏత్తకం వేదితబ్బన్తి వేదితబ్బం పరిచ్ఛేదం దస్సేతి. అద్దమదక్ఖీతి ద్వేపి ఏకత్థా. సమ్మద్దసోతి సమ్మా పస్సకో.

సుఖదుక్ఖతోపి చాతి సుఖాదీనం ఠితివిపరిణామఞాణసుఖతాయ, విపరిణామట్ఠితిఅఞ్ఞాణదుక్ఖతాయ చ వుత్తత్తా తిస్సోపి చ సుఖతో తిస్సోపి చ దుక్ఖతో అనుపస్సితబ్బాతి అత్థో.

రూపాదిఆరమ్మణఛన్దాదిఅధిపతిఞాణాదిసహజాతకామావచరాదిభూమినానత్తభేదానం కుసలాకుసలతబ్బిపాకకిరియానానత్తభేదస్స చ ఆది-సద్దేన ససఙ్ఖారికాసఙ్ఖారికసవత్థుకావత్థుకాదినానత్తభేదానఞ్చ వసేనాతి యోజేతబ్బం. సుఞ్ఞతాధమ్మస్సాతి ‘‘ధమ్మా హోన్తి, ఖన్ధా హోన్తీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౧) సుఞ్ఞతావారే ఆగతసుఞ్ఞతాసభావస్స వసేన. కామఞ్చేత్థాతిఆదినా పుబ్బే పహీనత్తా పున పహానం న వత్తబ్బన్తి చోదనం దస్సేతి, మగ్గచిత్తక్ఖణే వా ఏకత్థ పహీనం సబ్బత్థ పహీనం హోతీతి విసుం విసుం న వత్తబ్బన్తి. తత్థ పురిమచోదనాయ నానాపుగ్గలపరిహారో, పచ్ఛిమాయ నానాచిత్తక్ఖణికపరిహారో. లోకియభావనాయ హి కాయే పహీనం న వేదనాదీసు విక్ఖమ్భితం హోతి. యదిపి న పవత్తేయ్య, న పటిపక్ఖభావనాయ తత్థ సా అభిజ్ఝాదోమనస్సస్స అప్పవత్తి హోతీతి పున తప్పహానం వత్తబ్బమేవాతి. ఉభయత్థ వా ఉభయం సమ్భవతో యోజేతబ్బం. ఏకత్థ పహీనం సేసేసుపి పహీనం హోతీతి మగ్గసతిపట్ఠానభావనం, లోకియభావనాయ వా సబ్బత్థ అప్పవత్తిమత్తం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘పఞ్చపి ఖన్ధా లోకో’’తి హి చతూసుపి వుత్తన్తి.

వేదనానుపస్సనాదిఉద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కాయానుపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా

౩౫౬. సబ్బప్పకారవచనేన ఉద్దేసే దస్సితా అజ్ఝత్తాదిఅనుపస్సనా పకారా చ గహితా. తత్థ అన్తోగధా చుద్దస పకారా, కాయగతాసతిసుత్తే వుత్తా కేసాదివణ్ణకసిణారమ్మణచతుక్కజ్ఝానప్పకారా, లోకియాదిప్పకారా చాతి తేపి గహితా ఏవ. నిద్దేసే హి ఏకప్పకారనిద్దేసేన నిదస్సనమత్తం కతన్తి, సబ్బప్పకారగ్గహణఞ్చ బాహిరేసుపి ఏకదేససమ్భవతో కతన్తి దట్ఠబ్బం.

తిరియం తచపరిచ్ఛిన్నన్తి ఏత్థ నను కేసలోమనఖానం అతచపరిచ్ఛిన్నతా తచస్స చ అత్థీతి? యదిపి అత్థి, తచపరిచ్ఛిన్నబహులతాయ పన తచపరిచ్ఛిన్నతా న న హోతి కాయస్సాతి ఏవం వుత్తం. తచో పరియన్తో అస్సాతి తచపరియన్తోతి వుత్తోతి ఏతేన పన వచనేన కాయేకదేసభూతో తచో గహితో ఏవ. తప్పటిబద్ధా చ కేసాదయో తదనుపవిట్ఠమూలా తచపరియన్తావ హోన్తీతి ద్వత్తింసాకారసమూహో సబ్బోపి కాయో తచపరియన్తోతి వుత్తోతి వేదితబ్బో.

‘‘పూరం నానప్పకారస్సా’’తి వుత్తం, కే పన తే పకారా? యేహి నానప్పకారం అసుచి వుత్తన్తి కేసా లోమాతిఆది వుత్తన్తి ఇమమత్థం దీపేన్తో ఆహ ‘‘ఏతే కేసాదయో ఆకారా’’తి. ఆకారా పకారాతి హి ఏకో అత్థో.

నిసిన్నస్స యావ అపరిప్ఫన్దనిసజ్జామూలకం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, యావతా ఉట్ఠాతి వా, తావ ఏకో నిసజ్జవారో. యేన విధినా ఉగ్గహే కుసలో హోతి, సో సత్తవిధో విధి ‘‘ఉగ్గహకోసల్ల’’న్తి వుచ్చతి, తంనిబ్బత్తం వా ఞాణం.

పథవీధాతుబహులభావతో మత్థలుఙ్గస్స కరీసావసానే తన్తిఆరోపనమాహ. ఏత్థ పన మంసం…పే… వక్కం…పే… కేసాతి ఏవం వక్కపఞ్చకాదీసు అనులోమసజ్ఝాయం వత్వా పటిలోమసజ్ఝాయో పురిమేహి సమ్బన్ధో వుత్తో. స్వాయం యే పరతో విసుం తిపఞ్చాహం, పురిమేహి ఏకతో తిపఞ్చాహన్తి ఛపఞ్చాహం సజ్ఝాయా వక్ఖమానా, తేసు ఆదిఅన్తదస్సనవసేన వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. అనులోమపటిలోమసజ్ఝాయేపి హి పటిలోమసజ్ఝాయో అన్తిమోతి. సజ్ఝాయప్పకారన్తరం వా ఏతమ్పీతి వేదితబ్బం. హత్థసఙ్ఖలికా అఙ్గులిపన్తి. లక్ఖణపటివేధస్సాతి అసుభలక్ఖణపటివేధస్స, ధాతులక్ఖణపటివేధస్స వా.

అత్తనో భాగో సభాగో, సభాగేన పరిచ్ఛేదో సభాగపరిచ్ఛేదో, హేట్ఠుపరితిరియన్తేహి సకకోట్ఠాసికకేసన్తరాదీహి చ పరిచ్ఛేదోతి అత్థో.

ధాతువిభఙ్గో (మ. ని. ౩.౩౪౨ ఆదయో) పుక్కుసాతిసుత్తం. సాధారణవసేనాతి ఏత్తకేనేవ సిద్ధే సబ్బ-గ్గహణం వణ్ణకసిణవసేన చతుక్కజ్ఝానికసమథసాధారణత్తస్స చ దస్సనత్థం.

ఓక్కమనవిస్సజ్జనన్తి పటిపజ్జితబ్బవజ్జేతబ్బే మగ్గేతి అత్థో. బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణేతి ఏత్థ కాయానుపస్సనం హిత్వా సుభాదివసేన గయ్హమానా కేసాదయోపి బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణానేవాతి వేదితబ్బా. ఉక్కుట్ఠుక్కట్ఠిట్ఠానేయేవ ఉట్ఠహిత్వాతి పుబ్బే వియ ఏకత్థ కతాయ ఉక్కుట్ఠియా కమేన సబ్బతాలేసు పతిత్వా ఉట్ఠహిత్వా పరియన్తతాలం ఆదితాలఞ్చ అగన్త్వా తతో తతో తత్థ తత్థేవ కతాయ ఉక్కుట్ఠియా ఉట్ఠహిత్వాతి అత్థో.

అధిచిత్తన్తి సమథవిపస్సనాచిత్తం. అనుయుత్తేనాతి యుత్తపయుత్తేన, భావేన్తేనాతి అత్థో. సమాధినిమిత్తం ఉపలక్ఖణాకారో సమాధియేవ. మనసి కాతబ్బన్తి చిత్తే కాతబ్బం, ఉప్పాదేతబ్బన్తి అత్థో. సమాధికారణం వా ఆరమ్మణం సమాధినిమిత్తం ఆవజ్జితబ్బన్తి అత్థో. ఠానం అత్థీతి వచనసేసో, తం చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య, ఏతస్స సంవత్తనస్స కారణం అత్థీతి అత్థో. తం వా మనసికరణం చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్యాతి ఏతస్స ఠానం కారణన్తి అత్థో. న చ పభఙ్గూతి కమ్మనియభావూపగమనేన చ పభిజ్జనసభావన్తి అత్థో.

ఆలిమ్పేతీతి ఆదీపేతి జాలేతి. తఞ్చాతి తం పిళన్ధనవికతిసఙ్ఖాతం అత్థం పయోజనం. అస్సాతి సువణ్ణకారస్స అనుభోతి సమ్భోతి సాధేతి. అస్స వా సువణ్ణస్స తం అత్థం సువణ్ణకారో అనుభోతి పాపుణాతి.

అభిఞ్ఞాయ ఇద్ధివిధాదిఞాణేన సచ్ఛికరణీయస్స ఇద్ధివిధపచ్చనుభవనాదికస్స అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయస్స. పచ్చక్ఖం యస్స అత్థి, సో సక్ఖి, సక్ఖినో భబ్బతా సక్ఖిభబ్బతా, సక్ఖిభవనతాతి వుత్తం హోతి. సక్ఖి చ సో భబ్బో చాతి వా సక్ఖిభబ్బో. అయఞ్హి ఇద్ధివిధాదీనం భబ్బో, తత్థ చ సక్ఖీతి సక్ఖిభబ్బో, తస్స భావో సక్ఖిభబ్బతా, తం పాపుణాతి. ఆయతనేతి పుబ్బహేతాదికే కారణే సతి.

సీతిభావన్తి నిబ్బానం, కిలేసదరథవూపసమం వా. సమ్పహంసేతీతి సమపవత్తం చిత్తం తథాపవత్తియా పఞ్ఞాయ తోసేతి ఉత్తేజేతి. యదా వా నిరస్సాదం చిత్తం భావనాయ న పక్ఖన్దతి, తదా జాతిఆదీని సంవేగవత్థూని పచ్చవేక్ఖిత్వా సమ్పహంసేతి సముత్తేజేతి.

తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా, కథం? ద్వే కేసా ఏకతో నత్థీతి. ఆసయోతి నిస్సయో, పచ్చయోతి అత్థో.

నఖా తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నాతి విసుం వవత్థితతం సన్ధాయ వుత్తం. తమేవ హి అత్థం దస్సేతుం ‘‘ద్వే నఖా ఏకతో నత్థీ’’తి ఆహాతి.

సుఖుమమ్పీతి యథావుత్తఓళారికచమ్మతో సుఖుమం అన్తోముఖచమ్మాది. కోట్ఠాసేసు వా తచేన పరిచ్ఛిన్నత్తా యం దురుపలక్ఖణీయం, తం ‘‘సుఖుమ’’న్తి వుత్తం. తఞ్హి వుత్తనయేన తచం వివరిత్వా పస్సన్తస్స పాకటం హోతీతి.

తాలగుళపటలం నామ పక్కతాలఫలలసికం తాలపట్టికాయ లిమ్పిత్వా సుక్ఖాపేత్వా ఉద్ధరిత్వా గహితపటలం.

ఏవం తిమత్తానీతి ఏవం-మత్త-సద్దేహి గోప్ఫకట్ఠికాదీని అవుత్తానిపి దస్సేతీతి వేదితబ్బం. కీళాగోళకాని సుత్తేన బన్ధిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘట్టేత్వా కీళనగోళకాని.

తత్థ జఙ్ఘట్ఠికస్స పతిట్ఠితట్ఠానన్తి జణ్ణుకట్ఠిమ్హి పవిసిత్వా ఠితట్ఠానన్తి అధిప్పాయో. తేన అట్ఠినా పతిట్ఠితట్ఠానం యం కటిట్ఠినో, తం అగ్గఛిన్నమహాపున్నాగఫలసదిసం. సీసకపట్టవేఠకం వేఠేత్వా ఠపితసీసమయం పట్టకం. సుత్తకన్తనసలాకావిద్ధా గోళకా వట్టనాతి వుచ్చన్తి, వట్టనానం ఆవలి వట్టనావలి. అవలేఖనసత్థకం ఉచ్ఛుతచావలేఖనసత్థకం.

వక్కభాగేన పరిచ్ఛిన్నన్తి వక్కపరియన్తభాగేన పరిచ్ఛిన్నం.

సక్ఖరసుధావణ్ణన్తి మరుమ్పేహి కతసుధావణ్ణం. ‘‘సేతసక్ఖరసుధావణ్ణ’’న్తి చ పాఠం వదన్తి, సేతసక్ఖరావణ్ణం సుధావణ్ణఞ్చాతి అత్థో.

యత్థ అన్నపానం నిపతిత్వా తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో.

విసమచ్ఛిన్నకలాపో విసమం ఉదకం పగ్ఘరతి, ఏవమేవ సరీరం కేసకూపాదివివరేహి ఉపరి హేట్ఠా తిరియఞ్చ విసమం పగ్ఘరతీతి దస్సేతుం విసమచ్ఛిన్న-గ్గహణం కరోతి.

అతికటుకఅచ్చుణ్హాదికో విసభాగాహారో ఉణ్హకాలే పవత్తమానానం ధాతూనం విసభాగత్తా.

ఏకత్తారమ్మణబలేనేవ వాతి విక్ఖమ్భితనీవరణేన సుసమాహితచిత్తేన ఉపట్ఠితస్స నానారమ్మణవిప్ఫన్దనవిరహేన ఏకసభావస్స ఆరమ్మణస్స వసేన. తఞ్హి ఏకత్తారమ్మణం ఉపట్ఠహమానమేవ అత్తని అభిరతిం, సాతిసయం ఫరణపీతిం, ఇట్ఠాకారానుభవనఞ్చ సోమనస్సం ఉప్పాదేతి. న హి అభిరతిసోమనస్సేహి వినా అనతిక్కన్తపీతిసుఖస్స ఏకత్తుపట్ఠానం అత్థీతి.

అవిసేసతో పన సాధారణవసేనాతి పటికూలధాతువణ్ణవిసేసం అకత్వా సమథవిపస్సనాసాధారణవసేనాతి అత్థో. తివిధేనాతి అనులోమాదినా వక్ఖమానేన. ఛ మాసేతి అద్ధమాసే ఊనేపి మాసపరిచ్ఛేదేన పరిచ్ఛిజ్జమానే సజ్ఝాయే ఛ మాసా పరిచ్ఛేదకా హోన్తీతి కత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పరిచ్ఛిజ్జమానస్స మాసన్తరగమననివారణఞ్హి ఛమాసగ్గహణం, న సకలఛమాసే పరివత్తదస్సనత్థం. ఆచరియాతి అట్ఠకథాచరియా.

లక్ఖణన్తి ధాతుపటికూలలక్ఖణం. జనం న అరహన్తీతి అజఞ్ఞా, జనే పవేసేతుం అయుత్తా జిగుచ్ఛనీయాతి వుత్తం హోతి.

పటిపాటియా అట్ఠీనీతి పటిపాటియా అట్ఠీని కోటియా ఠితాని. న ఏత్థ కోచి అత్తా నామ అత్థి, అట్ఠీని ఏవ అట్ఠిపుఞ్జమత్తో ఏవాయం సఙ్ఘాటోతి దస్సేతి. అనేకసన్ధియమితోతి అనేకేహి సన్ధీహి యమితో సమ్బద్ధో సో అట్ఠిపుఞ్జోతి దస్సేతి. న కేహిచీతి యమేన్తం అత్తానం పటిసేధేతి. చోదితో జరాయ మరణాభిముఖగమనేన చోదితో.

మహాభూతం ఉపాదారూపేన పరిచ్ఛిన్నం ‘‘నీలం పీతం సుగన్ధం దుగ్గన్ధ’’న్తిఆదినా. ఉపాదారూపం మహాభూతేన తన్నిస్సితస్స తస్స తతో బహి అభావా. ఛాయాతపానం ఆతపపచ్చయఛాయుప్పాదకభావో అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛేదకతా. రూపక్ఖన్ధస్స పరిగ్గహితత్తా తదన్తోగధానం చక్ఖాదిఆయతనద్వారానం వసేన తంతంద్వారికా అరూపినో ఖన్ధా పాకటా హోన్తి, ఆయతనాని చ ద్వారాని చ ఆయతనద్వారానీతి వా అత్థో. తేన రూపాయతనాదీనఞ్చ వసేనాతి వుత్తం హోతి.

సప్పచ్చయాతి సప్పచ్చయభావా, పచ్చయాయత్తం హుత్వా నిబ్బత్తన్తి వుత్తం హోతి. సమానో వా సదిసో యుత్తో పచ్చయో సప్పచ్చయో, తస్మా సప్పచ్చయా.

ఏత్తకోతి యథావుత్తేన ఆకారేన పగుణో కోట్ఠాసో. ఉగ్గహోవ ఉగ్గహసన్ధి. వణ్ణాదిముఖేన హి ఉపట్ఠానం ఏత్థ సన్ధీయతి సమ్బజ్ఝతీతి ‘‘సన్ధీ’’తి వుచ్చతి.

ఉపట్ఠాతీతి వణ్ణాదివసేన ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. పఞ్చఙ్గసమన్నాగతేతి నాతిదూరనాచ్చాసన్నగమనాగమనసమ్పన్నన్తి ఏకఙ్గం, దివా అబ్బోకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసన్తి ఏకం, అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సన్తి ఏకం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేన ఉప్పజ్జతి చీవర…పే… పరిక్ఖారోతి ఏకం, తస్మిం పన సేనాసనే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతాతి ఏకం (అ. ని. ౧౦.౧౧). పఞ్చఙ్గసమన్నాగతేనాతి అప్పాబాధాసాఠేయ్యసద్ధాపఞ్ఞావీరియేహి పధానియఙ్గేహి సమన్నాగతేన.

ఉట్ఠానకదాయన్తి తేహి ఖేత్తేహి ఉట్ఠానకం, తేహి దాతబ్బధఞ్ఞన్తి అత్థో. ఏత్థ చ అట్ఠకుమ్భదాయకఖేత్తం వియ ముఖధోవనకిచ్చం, సోళసకుమ్భదాయకం వియ ఖాదనభుఞ్జనకిచ్చం దట్ఠబ్బం లహుకగరుకభావతో. తతో పన యం దుక్ఖం నిబ్బత్తతి, తం అఞ్ఞఞ్చ ద్వత్తింసాకారమనసికారేన చ నివత్తతీతి ఆహ ‘‘ఏత్థేవ కమ్మం కాతబ్బ’’న్తి. ఏత్తావతాతి ఏకదివసం తింస వారే మనసికారట్ఠపనేన.

సహస్సుద్ధారం సాధేత్వాతి సహస్సవడ్ఢితం ఇణం యోజేత్వా. ఉద్ధరితబ్బోతి ఉద్ధారోతి హి వడ్ఢి వుచ్చతీతి. సుద్ధచిత్తేనాతి విక్ఖేపాదికిలేసవిరహితచిత్తేన. కేసాదీసు తచే రజ్జన్తా సుచ్ఛవిచమ్మం తచోతి గహేత్వా ‘‘సువణ్ణాదివణ్ణో మే తచో’’తిఆదినా రజ్జన్తి.

తేసు ద్వే ఏకమగ్గం పటిపజ్జమానా నామ న హోన్తీతి యథా తథా వా పలాయన్తీతి అత్థో. తత్థ రాగాదివత్థుభావేన ద్వత్తింసాకారానం చోరసదిసతా అనత్థావహతా దట్ఠబ్బా.

కమ్మమేవ విసేసాధిగమస్స ఠానన్తి కమ్మట్ఠానం భావనా వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘మనసికరోన్తస్స అప్పనం పాపుణాతీ’’తి. కమ్మస్స వా భావనాయ ఠానం ఆరమ్మణం అప్పనారమ్మణభావూపగమనేన అప్పనం పాపుణాతీతి వుత్తం.

మానజాతికోతి ఏతేన లఙ్ఘనసమత్థతాయోగేన ఉపసమరహితతం దస్సేతి. చిత్తమ్పి హి తథా నానారమ్మణేసు వడ్ఢితం ఉపసమరహితన్తి దస్సేతబ్బన్తి.

హత్థే గహితపఞ్హవత్థు పాకతికమేవాతి విసుద్ధిమగ్గే వుత్తతం సన్ధాయాహ. తత్థ హి వుత్తం –

‘‘మాలకత్థేరో కిర దీఘభాణకఅభయత్థేరం హత్థే గహేత్వా ‘ఆవుసో అభయ, ఇమం తావ పఞ్హం ఉగ్గణ్హాహీ’తి వత్వా ఆహ ‘మాలకత్థేరో ద్వత్తింసకోట్ఠాసేసు ద్వత్తింసపఠమజ్ఝానలాభీ, సచే రత్తిం ఏకం, దివా ఏకం సమాపజ్జతి, అతిరేకడ్ఢమాసేన పున సమ్పజ్జతి. సచే పన దేవసికం ఏకమేవ సమాపజ్జతి, అతిరేకమాసేన పున సమ్పజ్జతీ’’’తి.

ఇదం పన ఏకం మనసికరోన్తస్స ఏకం పాటియేక్కం మనసికరోన్తస్స ద్వత్తింసాతి ఏతస్స సాధనత్థం నిదస్సనవసేన ఆనీతన్తి దట్ఠబ్బం.

అనుపాదిన్నకపక్ఖే ఠితానీతి ఏతేన చేతియపబ్బతవాసీ మహాతిస్సత్థేరో వియ, సఙ్ఘరక్ఖితత్థేరుపట్ఠాకసామణేరో వియ చ అనుపాదిన్నకపక్ఖే ఠపేత్వా గహేతుం సక్కోన్తస్స దసవిధాసుభవసేన జీవమానకసరీరేపి ఉపట్ఠితే ఉపచారప్పత్తి దస్సితా హోతీతి వేదితబ్బా. ‘‘అత్థిస్స కాయే’’తి పన సత్తవసేన కేసాదీసు గయ్హమానేసు యథా ‘‘ఇమస్మిం కాయే’’తి సత్త-గ్గహణరహితే అహంకారవత్థుమ్హి విద్ధస్తాహంకారే సదా సన్నిహితే పాకటే చ అత్తనో కాయే ఉపట్ఠానం హోతి, న తథా తత్థాతి అప్పనం అప్పత్తా ఆదీనవానుపస్సనావ తత్థ హోతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అసుభానుపస్సనాసఙ్ఖాతా పన విపస్సనాభావనా హోతీతి వేదితబ్బా’’తి.

౩౫౭. ఆదిమ్హి సేవనా ఆసేవనా, వడ్ఢనం భావనా, పునప్పునం కరణం బహులీకమ్మన్తి అయమేతేసం విసేసో.

౩౬౨. వత్థుపరిఞ్ఞాయాతి అభిజ్ఝాదోమనస్సానం వత్థుభూతస్స కాయస్స పరిజాననేన. అప్పితాతి గమితా, సా చ వినాసితతాతి ఆహ ‘‘వినాసితా’’తి. అప్పవత్తియం ఠపితాతిపి అప్పితాతి అయమత్థో నిరుత్తిసిద్ధియా వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. విగతన్తా కతాతి ఇదాని కాతబ్బో అన్తో ఏతేసం నత్థీతి విగతన్తా, ఏవంభూతా కతాతి అత్థో. కమ్మమేవ విసేసాధిగమస్స ఠానం కమ్మట్ఠానం, కమ్మే వా ఠానం భావనారమ్భో కమ్మట్ఠానం, తఞ్చ అనుపస్సనాతి ఆహ ‘‘అనుపస్సనాయ కమ్మట్ఠాన’’న్తి, అనుపస్సనాయ వుత్తన్తి అధిప్పాయో.

కాయానుపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వేదనానుపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా

౩౬౩. సమ్పజానస్స వేదియనం సమ్పజానవేదియనం. వత్థున్తి సుఖాదీనం ఆరమ్మణమాహ, తేన వత్థు ఆరమ్మణం ఏతిస్సాతి వత్థుఆరమ్మణాతి సమాసో దట్ఠబ్బో. వోహారమత్తం హోతీతి ఏతేన ‘‘సుఖం వేదనం వేదయామీ’’తి ఇదం వోహారమత్తేన వుత్తన్తి దస్సేతి.

వీరియసమాధిం యోజేత్వాతి అధివాసనవీరియస్స అధిమత్తతాయ తస్స సమతాయ ఉభయం సహ యోజేత్వా. సహ పటిసమ్భిదాహీతి లోకుత్తరపటిసమ్భిదాహి సహ. లోకియానమ్పి వా సతి ఉప్పత్తికాలే తత్థ సమత్థతం సన్ధాయ ‘‘సహ పటిసమ్భిదాహీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సమసీసీతి వారసమసీసీ హుత్వా పచ్చవేక్ఖణవారస్స అనన్తరవారే పరినిబ్బాయీతి అత్థో. సఙ్ఖేపమనసికారవసేన మహాసతిపట్ఠానే, విత్థారమనసికారవసేన రాహులోవాదధాతువిభఙ్గాదీసు.

ఫస్సపఞ్చమకేయేవాతి ఏవ-సద్దేన వుత్తేసు తీసుపి ముఖేసు పరిగ్గహస్స సమానతం దస్సేతి. నామరూపవవత్థానస్స అధిప్పేతత్తా నిరవసేసరూపపరిగ్గహస్స దస్సనత్థం ‘‘వత్థు నామ కరజకాయో’’తి ఆహ, న చక్ఖాదీని ఛవత్థూనీతి. కరజకాయస్స పన వత్థుభావసాధనత్థం ‘‘ఇదఞ్చ పన మే విఞ్ఞాణం ఏత్థ సితం, ఏత్థ పటిబద్ధ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౩౫; మ. ని. ౨.౨౫౨) సుత్తం ఆభతం.

ఫస్సవిఞ్ఞాణానం పాకటతా కేసఞ్చి హోతీతి యేసం న హోతి, తే సన్ధాయాహ ‘‘ఫస్సవసేన వా హి…పే… న పాకటం హోతీ’’తి. తేసం పన అఞ్ఞేసఞ్చ సబ్బేసం వేనేయ్యానం వేదనా పాకటాతి ఆహ ‘‘వేదనావసేన పన పాకటం హోతీ’’తి. సతధోతసప్పి నామ సతవారం విలాపేత్వా విలాపేత్వా ఉదకే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధరిత్వా గహితసప్పి.

వినివత్తేత్వాతి చతుక్ఖన్ధసముదాయతో విసుం ఉద్ధరిత్వా. మహాసతిపట్ఠానసుత్తాదీసు కత్థచి పఠమం రూపకమ్మట్ఠానం వత్వా పచ్ఛా అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన వినివత్తేత్వా దస్సితం. కత్థచి అరూపకమ్మట్ఠానం ఏవ వేదనావసేన అరూపరాసితో, ఞాతపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాతతో వా రూపారూపరాసితో వా వినివత్తేత్వా దస్సితం. తత్థాపి యేసు పఠమం ఞాతపరిఞ్ఞా వుత్తా, తేసు తదన్తోగధం. యేసు న వుత్తా, తేసు చ వేదనాయ ఆరమ్మణమత్తం సంఖిత్తం పాళిఅనారుళ్హం రూపకమ్మట్ఠానం సన్ధాయ రూపకమ్మట్ఠానస్స పఠమం కథితతా వుత్తాతి వేదితబ్బా.

‘‘మనోవిఞ్ఞేయ్యానం ధమ్మానం ఇట్ఠానం కన్తాన’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౦౬) నయేన వుత్తం ఛగేహస్సితసోమనస్సం పఞ్చకామగుణేసు అస్సాదానుపస్సినో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘పఞ్చకామగుణామిసనిస్సితా ఛ గేహస్సితసోమనస్సవేదనా’’తి.

వేదనానుపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చిత్తానుపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా

౩౬౫. కిలేససమ్పయుత్తానం ధమ్మానం కేహిచి కిలేసేహి విప్పయోగేపి సతి యేహి సమ్పయుత్తా, తేహి సంకిలేసభావేన సదిసేహి సంకిలిట్ఠత్తా ఇతరేహిపి న విసుద్ధతా హోతీతి ఆహ ‘‘న పచ్ఛిమపదం భజన్తీ’’తి. దువిధన్తి విసుం వచనం సరాగసదోసేహి విసిట్ఠగ్గహణత్థం. అవిపస్సనుపగత్తా ‘‘ఇధ ఓకాసోవ నత్థీ’’తి వుత్తం.

చిత్తానుపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ధమ్మానుపస్సనానిద్దేసో

క. నీవరణపబ్బవణ్ణనా

౩౬౭. కణ్హసుక్కానం యుగనద్ధతా నత్థీతి పజాననకాలే అభావా ‘‘అభిణ్హసముదాచారవసేనా’’తి ఆహ.

సుభమ్పీతి కామచ్ఛన్దోపి. సో హి అత్తనో గహణాకారేన ‘‘సుభ’’న్తి వుచ్చతి, తేనాకారేన పవత్తమానకస్స అఞ్ఞస్స కామచ్ఛన్దస్స నిమిత్తత్తా ‘‘నిమిత్త’’న్తి చాతి. ఆకఙ్ఖితస్స హితసుఖస్స అనుపాయభూతో మనసికారో అనుపాయమనసికారో. తత్థాతి నిప్ఫాదేతబ్బే ఆరమ్మణభూతే చ దువిధేపి సుభనిమిత్తే.

అసుభమ్పీతి అసుభజ్ఝానమ్పి. తం పన దససు అసుభేసు కేసాదీసు చ పవత్తం దట్ఠబ్బం. కేసాదీసు హి సఞ్ఞా అసుభసఞ్ఞాతి గిరిమానన్దసుత్తే వుత్తాతి. ఏత్థ చతుబ్బిధస్సపి అయోనిసోమనసికారస్స యోనిసోమనసికారస్స చ దస్సనం నిరవసేసదస్సనత్థం కతన్తి వేదితబ్బం. తేసు పన అసుభే సుభన్తి అసుభన్తి చ మనసికారో ఇధాధిప్పేతో, తదనుకులత్తా వా ఇతరేపీతి.

భోజనే మత్తఞ్ఞునో థినమిద్ధాభిభవాభావా ఓతారం అలభమానో కామరాగో పహీయతీతి వదన్తి. భోజననిస్సితం పన ఆహారేపటికూలసఞ్ఞం, తబ్బిపరిణామస్స తదాధారస్స తస్స చ ఉపనిస్సయభూతస్స అసుభతాదిదస్సనం, కాయస్స చ ఆహారట్ఠితికతాదిదస్సనం సో ఉప్పాదేతీతి తస్స కామచ్ఛన్దో పహీయతేవ, అభిధమ్మపరియాయేన సబ్బోపి లోభో కామచ్ఛన్దనీవరణన్తి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గేనా’’తి.

ఓదిస్సకానోదిస్సకదిసాఫరణానన్తి అత్తగరుఅతిప్పియసహాయమజ్ఝత్తవసేన ఓదిస్సకతా, సీమాభేదే కతే అనోదిస్సకతా, ఏకదిసాఫరణవసేన దిసాఫరణతా మేత్తాయ ఉగ్గహణే వేదితబ్బా. విహారరచ్ఛాగామాదివసేన వా ఓదిస్సకదిసాఫరణం, విహారాదిఉద్దేసరహితం పురత్థిమాదిదిసావసేన అనోదిస్సకదిసాఫరణన్తి ఏవం వా ద్విధా ఉగ్గహం సన్ధాయ ‘‘ఓదిస్సకానోదిస్సకదిసాఫరణాన’’న్తి వుత్తం. ఉగ్గహో చ యావ ఉపచారా దట్ఠబ్బో, ఉగ్గహితాయ ఆసేవనా భావనా. తత్థ ‘‘సబ్బే సత్తా పాణా భూతా పుగ్గలా అత్తభావపరియాపన్నా’’తి ఏతేసం వసేన పఞ్చవిధా, ఏకేకస్మిం ‘‘అవేరా హోన్తు, అబ్యాపజ్జా, అనీఘా, సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి చతుధా పవత్తితో వీసతివిధా వా అనోధిసోఫరణా మేత్తా, ‘‘సబ్బా ఇత్థియో పురిసా అరియా అనరియా దేవా మనుస్సా వినిపాతికా’’తి సత్తోధికరణవసేన పవత్తా సత్తవిధా, అట్ఠవీసతివిధా వా ఓధిసోఫరణా మేత్తా, దసహి దిసాహి దిసోధికరణవసేన పవత్తా దసవిధా చ దిసాఫరణా మేత్తా, ఏకేకాయ వా దిసాయ సత్తాదిఇత్థిఆదిఅవేరాదియోగేన అసీతాధికచతుసతప్పభేదా అనోధిసోఓధిసోఫరణా వేదితబ్బా.

కాయవినామనాతి కాయస్స వివిధేన ఆకారేన నామనా.

అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహోతి అతిభోజనే థినమిద్ధస్స నిమిత్తగ్గాహో, ‘‘ఏత్తకే భుత్తే థినమిద్ధస్స కారణం హోతి, ఏత్తకే న హోతీ’’తి థినమిద్ధస్స కారణాకారణగ్గాహోతి అత్థో. ధుతఙ్గానం వీరియనిస్సితత్తా ఆహ ‘‘ధుతఙ్గనిస్సితసప్పాయకథాయపీ’’తి.

కుక్కుచ్చమ్పి కతాకతానుసోచనవసేన పవత్తమానం ఉద్ధచ్చేన సమానలక్ఖణం అవూపసమసభావమేవాతి చేతసో అవూపసమో ‘‘ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవా’’తి వుత్తో.

బహుస్సుతస్స గన్థతో చ అత్థతో చ అత్థాదీని విచినన్తస్స చేతసో విక్ఖేపో న హోతి యథావిధిపటిపత్తియా యథానురూపపతికారప్పవత్తియా కతాకతానుసోచనఞ్చాతి ‘‘బాహుసచ్చేనపి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతీ’’తి ఆహ. వుడ్ఢసేవితా చ వుడ్ఢసీలితం ఆవహతీతి చేతోవూపసమకరత్తా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చప్పహానకారితా వుత్తా. వుడ్ఢతం పన అనపేక్ఖిత్వా వినయధరా కుక్కుచ్చవినోదకా కల్యాణమిత్తా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.

తిట్ఠతి ఏత్థాతి ఠానీయా, విచికిచ్ఛాయ ఠానీయా విచికిచ్ఛాఠానీయా. ఠాతబ్బాతి వా ఠానీయా, విచికిచ్ఛా ఠానీయా ఏతేసూతి విచికిచ్ఛాఠానీయా.

కామం బహుస్సుతతాపరిపుచ్ఛకతాహి అట్ఠవత్థుకాపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, తథాపి రతనత్తయవిచికిచ్ఛామూలికా సేసవిచికిచ్ఛాతి కత్వా ఆహ ‘‘తీణి రతనాని ఆరబ్భా’’తి. వినయే పకతఞ్ఞుతా ‘‘సిక్ఖాయ కఙ్ఖతీ’’తి (ధ. స. ౧౦౦౮; విభ. ౯౧౫) వుత్తాయ విచికిచ్ఛాయ పహానం కరోతీతి ఆహ ‘‘వినయే చిణ్ణవసీభావస్సపీ’’తి. ఓకప్పనియసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖబహులస్సాతి అనుపవిసనసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖేన అధిముచ్చనబహులస్స. అధిముచ్చనఞ్చ అధిమోక్ఖుప్పాదనమేవాతి దట్ఠబ్బం. సద్ధాయ వా నిన్నతా అధిముత్తి.

నీవరణపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఖ. బోజ్ఝఙ్గపబ్బవణ్ణనా

ఖన్ధాదిపాళియా అత్థో ఖన్ధాదీనం అత్థోతి కత్వా ఆహ ‘‘ఖన్ధ…పే… విపస్సనానం అత్థసన్నిస్సితపరిపుచ్ఛాబహులతా’’తి. తేన పాళిముత్తకపుచ్ఛా న తథా పఞ్ఞాసంవత్తనికా, యథా అత్థపటిపుచ్ఛాతి దస్సేతి.

మన్దత్తా అగ్గిజాలాదీసు ఆపోధాతుఆదీనం వియ వీరియాదీనం సకిచ్చే అసమత్థతా వుత్తా.

పత్తం నీహరన్తోవ తం సుత్వాతి ఏత్థ పఞ్చాభిఞ్ఞత్తా దిబ్బసోతేన అస్సోసీతి వదన్తి.

పసాదసినేహాభావేనాతి పసాదసఙ్ఖాతస్స సినేహస్స అభావేన. గద్రభపిట్ఠే లూఖరజో లూఖతరో హుత్వా దిస్సతీతి అతిలూఖతాయ తంసదిసే.

సంవేజనపసాదనేహి తేజనం తోసనఞ్చ సమ్పహంసనాతి.

బోజ్ఝఙ్గపబ్బవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమథవిపస్సనాసుద్ధవిపస్సనావసేన పఠమస్స ఇతరేసఞ్చ కథితత్తాతి అత్థో. మగ్గసమ్పయుత్తా సతి కాయానుపస్సనా నామాతి ఆగమనవసేన వుత్తం. ఏవం తావ దేసనా పుగ్గలే తిట్ఠతీతి కాయానుపస్సీఆదీనం ఆగమనవసేన విసేసేత్వా వుత్తా సతిపట్ఠానదేసనా పుగ్గలే తిట్ఠతీతి అత్థో. న హి సక్కా ఏకస్స అనేకసమఙ్గితా వత్తుం ఏకక్ఖణే అనేకసతిసమ్భవావబోధపసఙ్గా, పుగ్గలం పన ఆమసిత్వా సకిచ్చపరిచ్ఛిన్నే ధమ్మే వుచ్చమానే కిచ్చభేదేన ఏకిస్సాపి సతియా అనేకనామతా హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘కాయే పనా’’తిఆదిమాహ. యథా హి పుగ్గలకిచ్చం ధమ్మా ఏవాతి ధమ్మభేదేన కాయానుపస్సీఆదిపుగ్గలభేదోవ హోతి, న ఏవం ధమ్మస్స ధమ్మో కిచ్చన్తి న ధమ్మభేదేన తస్స భేదో, తస్మా ఏకావ సతి చతువిపల్లాసప్పహానభూతా మగ్గే సమిద్ధా అనత్థన్తరేన తప్పహానకిచ్చభేదేన చత్తారి నామాని లభతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.