౧౨. ఝానవిభఙ్గో
౧. సుత్తన్తభాజనీయం
మాతికావణ్ణనా
౫౦౮. ఝానస్స పుబ్బభాగకరణీయసమ్పదా పాతిమోక్ఖసంవరాది. అసుభానుస్సతియో లోకుత్తరజ్ఝానాని చ ఇతో బహిద్ధా నత్థీతి సబ్బప్పకార-గ్గహణం కరోతి, సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభీతి (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧) వచనేన సమణభావకరపుబ్బభాగకరణీయసమ్పదాసమ్పన్నస్సపి అభావం దస్సేతి. సిక్ఖాపదేసు నామకాయాదివసేన వుత్తేసు వచనానతిక్కమవసేన సిక్ఖితబ్బేసు, అవీతిక్కమనవిరతిచేతనాసఙ్ఖాతేసు వా సిక్ఖాకోట్ఠాసేసు పరిపూరణవసేన సిక్ఖితబ్బేసు సా సా భిక్ఖుసిక్ఖాదికా సిక్ఖాపదేకదేసభూతా సిక్ఖితబ్బాతి ఆహ ‘‘సిక్ఖాపదేసూతి ఇదమస్స సిక్ఖితబ్బధమ్మపరిదీపన’’న్తి.
సన్తోసాదివసేన ఇతరీతరసన్తోసం, తస్స చ వణ్ణవాదితం, అలద్ధా చ అపరితస్సనం, లద్ధా చ అగధితపరిభోగన్తి ఏతే గుణే దస్సేతి. ఝానభావనాయ కారకోతి పరిదీపనం కారకభావపరిదీపనం. అరఞ్ఞన్తిఆదినా సేనాసనస్స పభేదం, అప్పసద్దన్తిఆదినా నిరాదీనవతం, పటిసల్లానసారుప్పన్తి ఆనిసంసం దీపేతీతి ఆహ ‘‘సేనాసనప్పభేదే…పే… పరిదీపన’’న్తి.
మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిద్దేసవణ్ణనా
౫౦౯. కమ్మత్థేహి దిట్ఠి-సద్దాదీహి సాసనం వుత్తన్తి ‘‘దిట్ఠత్తా దిట్ఠీ’’తిఆది వుత్తం. సభావట్ఠేనాతి అవిపరీతట్ఠేన. సిక్ఖియమానో కాయాదీని వినేతి, న అఞ్ఞథాతి ఆహ ‘‘సిక్ఖితబ్బట్ఠేన వినయో’’తి, వినయో వా సిక్ఖితబ్బాని సిక్ఖాపదాని, ఖన్ధత్తయం సిక్ఖితబ్బన్తి వినయో వియాతి వినయోతి దస్సేతి. సత్థు అనుసాసనదానభూతం సిక్ఖత్తయన్తి ఆహ ‘‘అనుసిట్ఠిదానవసేనా’’తి.
సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయత్తాతి సమ్మాదిట్ఠియా పచ్చయత్తా. తిస్సో హి సిక్ఖా సిక్ఖన్తస్స సమ్మాదిట్ఠి పరిపూరతీతి. ‘‘తస్మాతిహ త్వం భిక్ఖు ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు, కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯) వచనతో సమ్మాదిట్ఠిపుబ్బఙ్గమం సిక్ఖత్తయం. ఏతస్మిఞ్చ అత్థద్వయే ఫలకారణోపచారేహి సిక్ఖత్తయం ‘‘దిట్ఠీ’’తి వుత్తం, కుసలధమ్మేహి వా అత్తనో ఏకదేసభూతేహీతి అధిప్పాయో. భగవతో వినయనకిరియత్తా వినయో సిక్ఖత్తయం, తం పన వినయనం ధమ్మేనేవ అవిసమసభావేన, దేసనాధమ్మేన వా పవత్తం, న దణ్డాదినాతి ‘‘ధమ్మవినయో’’తి వుత్తం.
అనవజ్జధమ్మత్థన్తి పరమానవజ్జనిబ్బానత్థం, అకుప్పచేతోవిముత్తిఅత్థం వా. ధమ్మేసు అభిఞ్ఞేయ్యాదీసు అభిజాననాదికారణం సిక్ఖత్తయన్తి తం ‘‘ధమ్మవినయో’’తి వుత్తం. ‘‘ఇమిస్సా ఇమస్మి’’న్తి పునప్పునం వుచ్చమానం నియమకరణం హోతి, ఏవ-సద్దలోపో వా కతోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘నియమో కతో’’తి.
౫౧౦. భిక్ఖుకోతి అనఞ్ఞత్థేన క-కారేన పదం వడ్ఢితన్తి ‘‘భిక్ఖనధమ్మతాయా’’తి అత్థమాహ. భిక్ఖకోతి పన పాఠే భిక్ఖతీతి భిక్ఖకోతి అత్థో. జల్లికం రజమిస్సం మలం, అమిస్సం మలమేవ. భిన్నపటధరోతి నిబ్బచనం భిన్నపటధరే భిక్ఖు-సద్దస్స నిరుళ్హత్తా వుత్తం.
యస్స భావేతబ్బో పహాతబ్బో చ ఓధి అవసిట్ఠో అత్థి, సో ఓధిసో, అరహా పన తదభావా ఓధిరహితోతి ‘‘అనోధిసో కిలేసానం పహానా భిక్ఖూ’’తి వుత్తో. ఓధి-సద్దో వా ఏకదేసే నిరుళ్హోతి సబ్బమగ్గా సబ్బకిలేసా చ అరహతా భావితా పహీనా చ ‘‘ఓధీ’’తి న వుచ్చన్తి. పహానాతి ఇదఞ్చ నిబ్బచనం భేదనపరియాయవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
సేక్ఖోతిఆదినా భిక్ఖు-సద్దేన వుచ్చమానం అత్థం గుణవసేన దస్సేతి, హేట్ఠా పన ‘‘సమఞ్ఞాయ పటిఞ్ఞాయా’’తి పఞ్ఞాయనవసేన, ‘‘భిక్ఖతీ’’తిఆదినా నిబ్బచనవసేన దస్సితో.
సేక్ఖో భిక్ఖూతి సత్త సేక్ఖా కథితా, భిన్నత్తా పాపకానం…పే… భిక్ఖూతి ఖీణాసవోవ కథితోతి ఇదం ద్వయం ‘‘సేక్ఖోతి పుథుజ్జనకల్యాణకేన సద్ధిం సత్త అరియా, భిన్నత్తాతి ఇమినా పన చత్తారో ఫలట్ఠా’’తి ఇమినా ద్వయేన న సమేతి, తదిదం నిప్పరియాయదస్సనం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘సేసట్ఠానేసు పుథుజ్జనకల్యాణకాదయో కథితా’’తి వుత్తం, నను పటిఞ్ఞాయ భిక్ఖుసీలోపి వుత్తోతి? వుత్తో, న పన ఇధాధిప్పేతో సబ్బప్పకారజ్ఝాననిబ్బత్తకస్స అధిప్పేతత్తా.
భగవతో వచనం ఉపసమ్పదాకమ్మకరణస్స కారణత్తా ఠానం, తదనురూపం ఠానారహం, అనూనఞత్తిఅనుస్సావనం ఉప్పటిపాటియా చ అవుత్తన్తి అత్థో.
౫౧౧. నిప్పరియాయతో సీలం సమాదానవిరతిఅవీతిక్కమనవిరతిభావతోతి అధిప్పాయో. అనభిజ్ఝాదీని సన్ధాయ చేతసికసీలస్స పరియాయసీలతా వుత్తా. నగరవడ్ఢకీ వత్థువిజ్జాచరియోతి వదన్తి. చతుబ్బిధో ఆహారో అసితాదీని, భక్ఖితబ్బభుఞ్జితబ్బలేహితబ్బచుబితబ్బాని వా.
పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో పిహితిన్ద్రియో హోతి తిణ్ణం సుచరితానం ఇన్ద్రియసంవరాహారత్తా, పాతిమోక్ఖసంవరో వా ఇన్ద్రియసంవరస్స ఉపనిస్సయో హోతి. ఇతి పాతిమోక్ఖసంవరేన పిహితిన్ద్రియో ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తి వుత్తో. ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘సంవుతో’’తి ఏతస్స పిహితిన్ద్రియోతి అత్థమాహ. పాతిమోక్ఖేన చ సంవరేన చాతి ఇదం పాతిమోక్ఖతో అఞ్ఞం సీలం కాయికఅవీతిక్కమాదిగ్గహణేన గహితన్తి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. దుతియో పనత్థో ద్విన్నమ్పి ఏకత్థతం సన్ధాయ వుత్తో.
౫౧౩. సబ్బమ్పి దుస్సీల్యన్తి ఇమినా అభిజ్ఝాదయో చ గహితాతి సన్ధాయాహ ‘‘మనసాపి ఆచరతి ఏవ, తస్మా తం దస్సేతు’’న్తి. తత్థాతి కాయికవీతిక్కమాదివసేన వుత్తేసు అనాచారేసు. గరుభణ్డవిస్సజ్జనమాపజ్జతీతి థుల్లచ్చయం ఆపజ్జతీతి అత్థో.
అరోపిమోతి సఙ్ఘికభూమియం ఉట్ఠితో వుత్తో. ఫాతికమ్మన్తి గరుభణ్డన్తరభూతం కమ్మం. దణ్డకమ్మన్తి యథావుత్తం హత్థకమ్మమాహ. సినాయన్తి ఏతేనాతి సినానం, చుణ్ణాది.
సచ్చాలీకేన పియవాదీ ‘‘చాటూ’’తి వుచ్చతి, చాటుం అత్తానం ఇచ్ఛతీతి చాటుకామో, తస్స భావో చాటుకమ్యతా. ముగ్గసూపస్స అప్పవిసనట్ఠానం నామ నత్థి సబ్బాహారేహి అవిరుద్ధత్తాతి అధిప్పాయో. పరిభటతి ధారేతి, పోసేతి వాతి పరిభటో, అథ వా పరివారభూతో భటో సేవకో పరిభటో.
భణ్డాగారికకమ్మం గిహీనం కరియమానం వుత్తం. పిణ్డత్థం పటిపిణ్డదానం, పిణ్డం దత్వా పటిపిణ్డగ్గహణం వా పిణ్డపటిపిణ్డం. సఙ్ఘభోగచేతియభోగానం అయోనిసో విచారణం సఙ్ఘుప్పాదచేతియుప్పాదపట్ఠపనం, అత్తనో సన్తకే వియ పటిపజ్జనన్తి కేచి.
౫౧౪. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గోచరో వియాతి గోచరో, అభిణ్హం చరితబ్బట్ఠానం. గావో వా చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని, తేహి చరితబ్బట్ఠానం గోచరో. అయుత్తో గోచరో అగోచరోతి తదఞ్ఞో యుత్తో ‘‘గోచరో’’తి వుత్తో.
వా-సద్దో విధుననత్థోపి హోతీతి కత్వా ఆహ ‘‘వినిద్ధుతకిబ్బిసాని వా’’తి.
౫౧౫. అవరా పచ్ఛిమా మత్తా ఏతేసన్తి ఓరమత్తకాని. సంయమకరణీయానీతి కాయవాచాసంయమమత్తేన కత్తబ్బపటికమ్మాని, విక్ఖిపితబ్బాని వా. ‘‘పున న ఏవం కరోమీ’’తి చిత్తేన సంవరమత్తేన, ఇన్ద్రియసంవరేనేవ వా కరణీయాని సంవరకరణీయాని. దివివిహారజనపదవాసీ దివివిహారవాసీ. మనస్స అధిట్ఠానమేవ అధిట్ఠానావికమ్మం. దేసనా ఇధ ‘‘వుట్ఠానావికమ్మ’’న్తి అధిప్పేతా. తత్థ ‘‘చిత్తుప్పాదకరణీయాని మనసికారపటిబద్ధానీ’’తి వచనతో పాతిమోక్ఖసంవరవిసుద్ధత్థం అనతిక్కమనీయాని అనాపత్తిగమనీయాని వజ్జాని వుత్తానీతి ఆచరియస్స అధిప్పాయో. చతుబ్బిధస్సాతి అత్తానువాదపరానువాదదణ్డదుగ్గతిభయస్స.
౫౧౬. ‘‘ఇధ భిక్ఖూ’’తి భిక్ఖు ఏవ అధిప్పేతోతి సన్ధాయ ‘‘సేససిక్ఖా పన అత్థుద్ధారవసేన సిక్ఖా-సద్దస్స అత్థదస్సనత్థం వుత్తా’’తి ఆహ. భిక్ఖుగ్గహణం పన అగ్గపరిసాముఖేన సబ్బజ్ఝాననిబ్బత్తకానం చతున్నమ్పి పరిసానం దస్సనత్థం కతం. గుణతో వా భిక్ఖు అధిప్పేతోతి సబ్బాపి సిక్ఖా ఇధాధిప్పేతాతి దట్ఠబ్బా. సబ్బేన సిక్ఖాసమాదానేనాతి ఏత్థ యేన సమాదానేన సబ్బాపి సిక్ఖా సమాదిన్నా హోన్తి, తం ఏకమ్పి సబ్బసమాదానకిచ్చకరత్తా సబ్బసమాదానం నామ హోతి, అనేకేసు పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. సబ్బేన సిక్ఖితబ్బాకారేనాతి అవీతిక్కమదేసనావుట్ఠానవత్తచరణాదిఆకారేన. వీతిక్కమనవసేన సేసస్సపి నిస్సేసతాకరణం సన్ధాయ ‘‘భిన్నస్సపీ’’తిఆదిమాహ.
౫౧౯. ఆవరణీయేహి చిత్తపరిసోధనభావనా జాగరియానుయోగోతి కత్వా ఆహ ‘‘భావన’’న్తి. సుప్పపరిగ్గాహకన్తి ‘‘సుప్పపరిగ్గాహకం నామ ఇదం ఇతో పుబ్బే ఇతో పరఞ్చ నత్థి, అయమేతస్స పచ్చయో’’తిఆదినా పరిగ్గాహకం.
౫౨౦-౫౨౧. యుత్తోతి ఆరమ్భమానో. సాతచ్చం నేపక్కఞ్చ పవత్తయమానో జాగరియానుయోగం అనుయుత్తో హోతీతి సమ్బన్ధం దస్సేతి.
౫౨౨. లోకియాయపి…పే… ఆహాతి ఇదం విపస్సనాభావనాయ సతిపట్ఠానాదయో ఏకస్మిం ఆరమ్మణే సహ నప్పవత్తన్తి, పవత్తమానానిపి ఇన్ద్రియబలాని బోజ్ఝఙ్గేస్వేవ అన్తోగధాని హోన్తి. పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గగ్గహణేన హి తదుపనిస్సయభూతం సద్ధిన్ద్రియం సద్ధాబలఞ్చ గహితమేవ హోతి ‘‘సద్ధూపనిసం పామోజ్జ’’న్తి (సం. ని. ౨.౨౩) వుత్తత్తా. మగ్గఙ్గాని పఞ్చేవ విపస్సనాక్ఖణే పవత్తన్తీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
౫౨౩. సమన్తతో, సమ్మా, సమం వా సాత్థకాదిపజాననం సమ్పజానం, తదేవ సమ్పజఞ్ఞం. తేనాతి సతిసమ్పయుత్తత్తా ఏవ ఉద్దేసే అవుత్తాపి సతి నిద్దేసే ‘‘సతో’’తి ఇమినా వుత్తాతి అధిప్పాయో.
సాత్థకానం అభిక్కమాదీనం సమ్పజాననం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. ఏవం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు పన భిక్ఖాచారగోచరే అఞ్ఞత్థాపి చ పవత్తేసు అవిజహితే కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతే గోచరే సమ్పజఞ్ఞం గోచరసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు అసమ్ముయ్హనమేవ సమ్పజఞ్ఞం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం.
ద్వే కథాతి వచనకరణాకరణకథా న కథితపుబ్బా. వచనం కరోమి ఏవ, తస్మా సుబ్బచత్తా పటివచనం దేమీతి అత్థో.
కమ్మట్ఠానసీసేనేవాతి కమ్మట్ఠానగ్గేనేవ, కమ్మట్ఠానం పధానం కత్వా ఏవాతి అత్థో. తేన ‘‘పత్తమ్పి అచేతన’’న్తిఆదినా వక్ఖమానం కమ్మట్ఠానం, యథాపరిహరియమానం వా అవిజహిత్వాతి దస్సేతి. ‘‘తస్మా’’తి ఏతస్స ‘‘ధమ్మకథా కథేతబ్బాయేవాతి వదన్తీ’’తి ఏతేన సమ్బన్ధో. భయేతి పరచక్కాదిభయే.
అవసేసట్ఠానేతి యాగుఅగ్గహితట్ఠానే. ఠానచఙ్కమనమేవాతి అధిట్ఠాతబ్బిరియాపథవసేన వుత్తం, న భోజనాదికాలే అవస్సం కత్తబ్బనిసజ్జాయపి పటిక్ఖేపవసేన.
థేరో దారుచీరియో –
‘‘తస్మాతిహ తే, బాహియ, ఏవం సిక్ఖితబ్బం. దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతి, సుతే ముతే విఞ్ఞాతే. యతో ఖో తే, బాహియ, దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతి, సుతే ముతే విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తం భవిస్సతి, తతో త్వం, బాహియ, న తేన, యతో త్వం, బాహియ, న తేన. తతో త్వం, బాహియ, న తత్థ, యతో త్వం, బాహియ, న తత్థ. తతో త్వం, బాహియ, నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేన. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి (ఉదా. ౧౦) –
ఏత్తకేన అరహత్తం సచ్ఛాకాసి.
ఖాణుఆదిపరిహరణత్థం, పతిట్ఠితపాదపరిహరణత్థం వా పస్సేన హరణం వీతిహరణన్తి వదన్తి. యావ పతిట్ఠితపాదో, తావ ఆహరణం అతిహరణం, తతో పరం హరణం వీతిహరణన్తి అయం వా ఏతేసం విసేసో. అవీచిన్తి నిరన్తరం.
పఠమజవనేపి…పే… న హోతీతి ఇదం పఞ్చవిఞ్ఞాణవీథియం ఇత్థిపురిసోతి రజ్జనాదీనం అభావం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనానం అయోనిసో ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనవసేన ఇట్ఠే ఇత్థిరూపాదిమ్హి లోభో, అనిట్ఠే చ పటిఘో ఉప్పజ్జతి. మనోద్వారే పన ఇత్థిపురిసోతి రజ్జనాది హోతి, తస్స పఞ్చద్వారజవనం మూలం, యథావుత్తం వా సబ్బం భవఙ్గాది. ఏవం మనోద్వారజవనస్స మూలవసేన మూలపరిఞ్ఞా వుత్తా. ఆగన్తుకతావకాలికతా పన పఞ్చద్వారజవనస్సేవ అపుబ్బతిత్తరతావసేన. మణిసప్పో సీహళదీపే విజ్జమానా ఏకా సప్పజాతీతి వదన్తి. చలనన్తి కమ్పనం.
అతిహరతీతి యావ ముఖా ఆహరతి. వీతిహరతీతి తతో యావ కుచ్ఛి, తావ హరతి, కుచ్ఛిగతం వా పస్సతో హరతి. అల్లత్తఞ్చ అనుపాలేతీతి వాయుఆదీహి అతివిసోసనం యథా న హోతి, తథా పాలేతి. ఆభుజతీతి పరియేసనజ్ఝోహరణజిణ్ణాజిణ్ణతాదిం ఆవజ్జేతి, విజానాతీతి అత్థో. తంతంవిజానననిప్ఫాదకోయేవ హి పయోగో ‘‘సమ్మాపయోగో’’తి వుత్తోతి. అథ వా ‘‘సమ్మాపటిపత్తిమాగమ్మ అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి భుజనకో నత్థీ’’తిఆదినా విజాననం ఆభుజనం.
అట్ఠానేతి మనుస్సామనుస్సపరిగ్గహితే అయుత్తే ఠానే ఖేత్తదేవాయతనాదికే. తుమ్బతో వేళునాళిఆదిఉదకభాజనతో. తన్తి ఛడ్డితం ఉదకం.
గతేతి గమనేతి పుబ్బే అభిక్కమపటిక్కమగ్గహణేన గమనేపి పురతో పచ్ఛతో చ కాయస్స అతిహరణం వుత్తన్తి ఇధ గమనమేవ గహితన్తి వేదితబ్బం, వక్ఖమానో వా ఏతేసం విసేసో.
ఏత్తకేనాతి కమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వా చతున్నం ఇరియాపథానం పవత్తనవచనమత్తేన గోచరసమ్పజఞ్ఞం న పాకటం హోతీతి అత్థో. ఏవం పన సుత్తే కమ్మట్ఠానం అవిభూతం హోతీతి చఙ్కమనట్ఠాననిసజ్జాసు ఏవ పవత్తే పరిగ్గణ్హన్తస్స సుత్తే పవత్తా అపాకటా హోన్తీతి అత్థో.
కాయాదికిరియామయత్తా ఆవజ్జనకిరియాసముట్ఠితత్తా చ జవనం, సబ్బమ్పి వా ఛద్వారప్పవత్తం కిరియామయపవత్తం నామ, దుతియజ్ఝానం వచీసఙ్ఖారవిరహా ‘‘తుణ్హీభావో’’తి వుచ్చతి.
౫౨౬. ఉపాసనట్ఠానన్తి ఇస్సాసానం వియ ఉపాసనస్స సిక్ఖాయోగకరణస్స కమ్మట్ఠానఉపాసనస్స ఠానన్తి అత్థో. తమేవ హి అత్థం దస్సేతుం ‘‘యోగపథ’’న్తి ఆహాతి. సీసం ధోవతీతి ఇచ్ఛాదాసబ్యా భుజిస్సతం ఞాపయతి, మిచ్ఛాపటిపన్నేహి వా పక్ఖిత్తం అయసరజం ధోవతి.
౫౨౯. వినయపరియాయేన అదిన్నాదానపారాజికే ఆగతం. సుత్తన్తపరియాయేన ఆరఞ్ఞకసిక్ఖాపదే ‘‘పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి ఆగతం ఆరఞ్ఞికం భిక్ఖుం సన్ధాయ. న హి సో వినయపరియాయికే అరఞ్ఞే వసనతో ‘‘ఆరఞ్ఞకో పన్తసేనాసనో’’తి సుత్తే వుత్తోతి.
౫౩౦. ‘‘నితుమ్బ’’న్తిపి ‘‘నదీకుఞ్జ’’న్తిపి యం వదన్తి, తం కన్దరన్తి అపబ్బతపదేసేపి విదుగ్గనదీనివత్తనపదేసం కన్దరన్తి దస్సేతి.
౫౩౧. భాజేత్వా దస్సితన్తి ఏతేన భాజేతబ్బతం అన్తే నిద్దేసస్స కారణం దస్సేతి.
౫౩౩. రహస్స కిరియా రహస్సం, తం అరహతి తస్స యోగ్గన్తి రాహస్సేయ్యకం. విచిత్తా హి తద్ధితాతి. రహసి వా సాధు రహస్సం, తస్స యోగ్గం రాహస్సేయ్యకం.
౫౩౬. పణిహితోతి సుట్ఠు ఠపితో.
౫౩౭. పరిగ్గహితనియ్యానన్తి పరిగ్గహితనియ్యానసభావం, కాయాదీసు సుట్ఠు పవత్తియా నియ్యానసభావయుత్తన్తి అత్థో. కాయాదిపరిగ్గహణం ఞాణం వా పరిగ్గహో, తం-సమ్పయుత్తతాయ పరిగ్గహితం నియ్యానభూతం ఉపట్ఠానం కత్వాతి అత్థో.
౫౪౨-౫౪౩. వికారప్పత్తియాతి చిత్తస్స వికారాపత్తిభావేనాతి అత్థో. సబ్బసఙ్గాహికవసేనాతి సత్తసఙ్ఖారగతసబ్బకోధసఙ్గాహికవసేన. సబ్బసఙ్గహణఞ్చ సముచ్ఛేదప్పహానస్సపి అధిప్పేతత్తా కతన్తి వేదితబ్బం.
౫౪౬. ఇదం సన్ధాయాతి ‘‘ద్వే ధమ్మా’’తి సన్ధాయ. ఏకవచనేన ‘‘థినమిద్ధ’’న్తి ఉద్దిసిత్వాపి నిద్దేసే ‘‘సన్తా’’తి వచనభేదో, బహువచనం కతన్తి అత్థో. నిరోధసన్తతాయాతి వచనం అఙ్గసన్తతాయ, సభావసన్తతాయ వా సన్తతానివారణత్థం.
౫౫౦. థినమిద్ధవికారవిరహా తప్పటిపక్ఖసఞ్ఞా ఆలోకసఞ్ఞా నామ హోతి. తేనేవ వుత్తం ‘‘అయం సఞ్ఞా ఆలోకా హోతీ’’తి.
౫౫౩. ‘‘వన్తత్తా ముత్తత్తా’’తిఆదీని, ‘‘ఆలోకా హోతీ’’తిఆదీని చ ‘‘చత్తత్తాతిఆదీనీ’’తి వుత్తాని. ఆది-సద్దేన వా ద్విన్నమ్పి నిద్దేసపదాని సఙ్గహేత్వా తత్థ యాని యేసం వేవచనాని, తానేవ సన్ధాయ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పటిముఞ్చతోతి ఏతేన సారమ్భం అభిభవం దస్సేతి. నిరావరణా హుత్వా ఆభుజతి సమ్పజానాతీతి నిరావరణాభోగా, తంసభావత్తా వివటా.
౫౫౬. ‘‘వికాలో ను ఖో, న ను ఖో’’తి అనిచ్ఛయతాయ కతవత్థుజ్ఝాచారమూలకో విప్పటిసారో వత్థుజ్ఝాచారో కారణవోహారేన వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.
౫౬౨. కిలిస్సన్తీతి కిలేసేన్తీతి అత్థం వదన్తి, సదరథభావేన సయమేవ వా కిలిస్సన్తి. న హి తే ఉప్పజ్జమానా కిలేసరహితా ఉప్పజ్జన్తీతి.
౫౬౪. ఇధేవ చ విభఙ్గే ‘‘ఉపేతో హోతీ’’తిఆది తత్థ తత్థ వుత్తమేవ.
౫౮౮. నిద్దేసవసేనాతి ‘‘తత్థ కతమా ఉపేక్ఖా? యా ఉపేక్ఖా’’తిఆదినిద్దేసవసేన. ‘‘ఇమాయ ఉపేక్ఖాయ ఉపేతో హోతీ’’తిఆది పటినిద్దేసవసేనాతి వదన్తి. ‘‘తత్థ కతమా…పే… ఇమాయ ఉపేక్ఖాయ ఉపేతో హోతీ’’తి ఏతేన పుగ్గలో నిద్దిట్ఠో హోతి, ‘‘సముపేతో’’తిఆదినా పటినిద్దిట్ఠో. యావ వా ‘‘సమన్నాగతో’’తి పదం, తావ నిద్దిట్ఠో, ‘‘తేన వుచ్చతి ఉపేక్ఖకో’’తి ఇమినా పటినిద్దిట్ఠోతి తేసం వసేన నిద్దేసపటినిద్దేసా యోజేతబ్బా. పకారేనాతి ఉపేక్ఖాయ ‘‘ఉపేక్ఖనా’’తిఆదిధమ్మప్పకారేన ‘‘ఉపేతో సముపేతో’’తిఆదిపుగ్గలప్పకారేన చ ఉపేక్ఖకసద్దస్స అత్థం ఠపేన్తో పట్ఠపేన్తి. ‘‘ఉపేక్ఖా’’తి ఏతస్స అత్థస్స ‘‘ఉపేక్ఖనా’’తి కారణం. ఉపేక్ఖనావసేన హి ఉపేక్ఖాతి. తథా ‘‘ఉపేతో సముపేతో’’తి ఏతేసం ‘‘ఉపాగతో సముపాగతో’’తి కారణన్తి ఏవం ధమ్మపుగ్గలవసేన తస్స తస్సత్థస్స కారణం దస్సేన్తా వివరన్తి, ‘‘ఉపేక్ఖకో’’తి ఇమస్సేవ వా అత్థస్స ‘‘ఇమాయ ఉపేక్ఖాయ ఉపేతో హోతీ’’తిఆదినా కారణం దస్సేన్తా. ‘‘ఉపేక్ఖనా అజ్ఝుపేక్ఖనా సముపేతో’’తిఆదినా బ్యఞ్జనానం విభాగం దస్సేన్తా విభజన్తి. ఉపేక్ఖక-సద్దన్తోగధాయ వా ఉపేక్ఖాయ తస్సేవ చ ఉపేక్ఖక-సద్దస్స విసుం అత్థవచనం ‘‘యా ఉపేక్ఖా ఉపేక్ఖనా’’తిఆదినా, ‘‘ఇమాయ ఉపేక్ఖాయ ఉపేతో హోతీ’’తిఆదినా చ బ్యఞ్జనవిభాగో. సబ్బథా అఞ్ఞాతతా నికుజ్ఝితభావో, కేనచి పకారేన విఞ్ఞాతేపి నిరవసేసపరిచ్ఛిన్దనాభావో గమ్భీరభావో.
౬౦౨. ఉపరిభూమిప్పత్తియాతి ఇదం ‘‘రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’’తి ఏత్థేవ యోజేతబ్బం. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదీనిపి వా ఆకాసానఞ్చాయతనాదీనం ఉపరిభూమియోతి సబ్బత్థాపి న న యుజ్జతి.
౬౧౦. విఞ్ఞాణఞ్చాయతననిద్దేసే ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి తంయేవ ఆకాసం విఞ్ఞాణేన ఫుటం మనసి కరోతి అనన్తం ఫరతి, తేన వుచ్చతి అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏత్థ విఞ్ఞాణేనాతి ఏతం ఉపయోగత్థే కరణవచనం, తంయేవ ఆకాసం ఫుటం విఞ్ఞాణం మనసి కరోతీతి కిర అట్ఠకథాయం వుత్తం. అయం వా ఏతస్స అత్థో – తంయేవ ఆకాసం ఫుటం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణేన మనసి కరోతీతి. అయం పనత్థో యుత్తో – తంయేవ ఆకాసం విఞ్ఞాణేన ఫుటం తేన గహితాకారం మనసి కరోతి, ఏవం తం విఞ్ఞాణం అనన్తం ఫరతీతి. యఞ్హి ఆకాసం పఠమారుప్పసమఙ్గీ విఞ్ఞాణేన అనన్తం ఫరతి, తం ఫరణాకారసహితమేవ విఞ్ఞాణం మనసికరోన్తో దుతియారుప్పసమఙ్గీ అనన్తం ఫరతీతి వుచ్చతీతి.
౬౧౫. తంయేవ విఞ్ఞాణం అభావేతీతి యం పుబ్బే ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి మనసి కతం, తంయేవాతి అత్థో. తస్సేవ హి ఆరమ్మణభూతం పఠమేన వియ రూపనిమిత్తం తతియేనారుప్పేన అభావేతీతి.
నిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా
౬౨౩. అభిధమ్మభాజనీయే పఞ్చకనయదస్సనే ‘‘పఞ్చ ఝానానీ’’తి చ, ‘‘తత్థ కతమం పఠమం ఝాన’’న్తి చ ఆదినా ఉద్ధటం. ఉద్ధటానంయేవ చతున్నం పఠమతతియచతుత్థపఞ్చమజ్ఝానానం దస్సనతో, దుతియస్సేవ విసేసదస్సనతో చ.
అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా
౬౪౦. లోకుత్తరాపనేత్థాతి ఏతేసు తీసుఝానేసు ‘‘లోకుత్తరా సియా అప్పమాణారమ్మణా’’తి ఏవం కోట్ఠాసికా పన మగ్గకాలే, ఫలకాలే వా లోకుత్తరభూతా ఏవాతి అధిప్పాయో. పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణాలోకకసిణానాపానబ్రహ్మవిహారచతుత్థాని సబ్బత్థపాదకచతుత్థే సఙ్గహితానీతి దట్ఠబ్బాని.
బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవా మగ్గం భావయింసు, ఫలం సచ్ఛికరింసూతి, భావేస్సన్తి సచ్ఛికరిస్సన్తీతి చ హేట్ఠిమమగ్గఫలానం వసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. కుసలతో తేరససు హి చతుత్థేసు అయం కథా పవత్తా, న చ కుసలచతుత్థేన అరహత్తమగ్గఫలాని దట్ఠుం సక్కోతి.
‘‘కిరియతో తేరసన్న’’న్తి ఏత్థ లోకుత్తరచతుత్థం కిరియం నత్థీతి ‘‘ద్వాదసన్న’’న్తి వత్తబ్బం, కుసలతో వా తేరససు సేక్ఖఫలచతుత్థం అన్తోగధం కత్వా ‘‘కిరియతో తేరసన్న’’న్తి అసేక్ఖచతుత్థేన సహ వదతీతి వేదితబ్బం. సబ్బత్థపాదకఞ్చేత్థ ఖీణాసవానం యాని అభిఞ్ఞాదీని సన్తి, తేసం సబ్బేసం పాదకత్తా సబ్బత్థపాదకన్తి దట్ఠబ్బం. న హి తేసం వట్టం అత్థీతి. పరిచ్ఛన్నాకాసకసిణచతుత్థాదీని వియ వా నవత్తబ్బతాయ సబ్బత్థపాదకసమానత్తా సబ్బత్థపాదకతా దట్ఠబ్బా.
మనోసఙ్ఖారా నామ సఞ్ఞావేదనా, చత్తారోపి వా ఖన్ధా. నిమిత్తం ఆరబ్భాతి ఏత్థ ‘‘నిమిత్తం నిబ్బానఞ్చా’’తి వత్తబ్బం.
‘‘అజ్ఝత్తో ధమ్మో అజ్ఝత్తస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౨౦.౨౮) ఏత్థ ‘‘అజ్ఝత్తా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స యథాకమ్మూపగఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తత్తా న చేతోపరియఞాణం వియ యథాకమ్మూపగఞాణం పరసన్తానగతమేవ జానాతి, ససన్తానగతమ్పి పన అపాకటం రూపం దిబ్బచక్ఖు వియ అపాకటం కమ్మం విభావేతి. తేనాహ ‘‘అత్తనో కమ్మజాననకాలే’’తి.
పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఝానవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.