(౧౫) ౧. అట్ఠానపాళి-పఠమవగ్గవణ్ణనా

౨౬౮. అట్ఠానపాళివణ్ణనాయం అవిజ్జమానం ఠానం అట్ఠానం, నత్థి ఠానన్తి వా అట్ఠానం. అనవకాసోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తదత్థనిగమనమేవ హి ‘‘నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి వచనన్తి. తేనాహ – ‘‘ఉభయేనపీ’’తిఆది. యన్తి కారణత్థే పచ్చత్తవచనం. హేతుఅత్థో చేత్థ కారణత్థోతి ఆహ – ‘‘యన్తి యేన కారణేనా’’తి. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేనేత్థ దిట్ఠిసమ్పత్తి వేదితబ్బాతి వుత్తం – ‘‘మగ్గదిట్ఠియా సమ్పన్నో’’తి. కుతో పనాయమత్థో లబ్భతీతి? లిఙ్గతో, లిఙ్గం చేతస్స నిచ్చతో ఉపగమనప్పటిక్ఖేపో. చతుభూమకేసూతి ఇదం చతుత్థభూమకసఙ్ఖారానం అరియసావకస్స విసయభావూపగమనతో వుత్తం, న పన తే ఆరబ్భ నిచ్చతో ఉపగమనసబ్భావతో. వక్ఖతి హి ‘‘తదభావే చతుత్థభూమకసఙ్ఖారా పనా’’తిఆదినా. అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారఅభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారానం సప్పదేసత్తా నిప్పదేససఙ్ఖారగ్గహణత్థం ‘‘సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసూ’’తి వుత్తం, లోకుత్తరసఙ్ఖారానం పన నివత్తనే కారణం సయమేవ వక్ఖతి. ఏతం కారణం నత్థీతి తథా ఉపగమనే సేతుఘాతో నత్థి. తేజుస్సదత్తాతి సంకిలేసవిధమనతేజస్స అధికభావతో. తథా హి తే గమ్భీరభావేన దుద్దసా అకుసలానం ఆరమ్మణం న హోన్తీతి. ఇదం పన పకరణవసేన వుత్తం. అప్పహీనవిపల్లాసానఞ్హి సన్తానేసు కుసలధమ్మానమ్పి తే ఆరమ్మణం న హోన్తి.

౨౬౯. అసుఖే సుఖన్తి విపల్లాసో చ ఇధ సుఖతో ఉపగమనస్స ఠానన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏకన్త…పే… అత్తదిట్ఠివసేనా’’తి పధానదిట్ఠిమాహ. గూథన్తి గూథట్ఠానం, దిట్ఠియా నిబ్బానస్స అవిసయభావో హేట్ఠా వుత్తో ఏవాతి కసిణాదిపణ్ణత్తిసఙ్గహత్థన్తి వుత్తం.

౨౭౦. పరిచ్ఛేదోతి పరిచ్ఛిన్దనం పరిచ్ఛిజ్జ తస్స గహణం. స్వాయం యేసు నిచ్చాదితో ఉపగమనం సమ్భవతి, తేసం వసేనయేవ కాతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బవారేసు వా’’తిఆదిమాహ. సబ్బవారేసూతి ‘‘నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్యా’’తిఆదినా ఆగతేసు సబ్బేసు సుత్తపదేసు. పుథుజ్జనో హీతి హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా యం యం సఙ్ఖారం పుథుజ్జనో నిచ్చాదివసేన గణ్హాతి, తం తం అరియసావకో అనిచ్చాదివసేన గణ్హన్తో యాథావతో జానన్తో తం గాహం తం దిట్ఠిం విస్సజ్జేతి, తస్మా యత్థ గాహో, తత్థ విస్సజ్జనాతి చతుభూమకసఙ్ఖారా ఇధ సఙ్ఖారగ్గహణేన న గయ్హన్తీతి అత్థో.

౨౭౧. పుత్తసమ్బన్ధేన మాతుపితుసమఞ్ఞా దత్తకిత్తిమాదివసేనపి పుత్తవోహారో లోకే దిస్సతి, సో చ ఖో పరియాయేనాతి నిప్పరియాయేన సిద్ధం తం దస్సేతుం – ‘‘జనికావ మాతా, జనకోవ పితా’’తి వుత్తం. తథా ఆనన్తరియకమ్మస్స అధిప్పేతత్తా ‘‘మనుస్సభూతోవ ఖీణాసవో అరహాతి అధిప్పేతో’’తి వుత్తం. ‘‘అట్ఠానమేత’’న్తిఆదినా ‘‘మాతుఆదీనంయేవ జీవితా వోరోపనే అరియసావకస్స అభబ్బభావదస్సనతో తదఞ్ఞం అరియసావకో జీవితా వోరోపేతీతి ఇదం అత్థతో ఆపన్నమేవా’’తి మఞ్ఞమానో వదతి – ‘‘కిం పన అరియసావకో అఞ్ఞం జీవితా వోరోపేయ్యా’’తి? ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి వచనతో ‘‘ఏతమ్పి అట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘సచే హీ’’తిఆది. ఏవం సన్తే కస్మా ‘‘మాతర’’న్తిఆదినా విసేసేత్వా వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘పుథుజ్జనభావస్స పనా’’తిఆది. తత్థ బలదీపనత్థన్తి సద్ధాదిబలసమన్నాగమదీపనత్థం. అరియమగ్గేనాగతసద్ధాధిబలవసేన హి అరియసావకో తాదిసం సావజ్జం న కరోతి.

౨౭౫. పఞ్చహి కారణేహీతి ఇదమేత్థ నిప్ఫాదకాని తేసం పుబ్బభాగియాని చ కారణాని కారణభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా వుత్తం, న పన సబ్బేసం సమానయోగక్ఖమత్తా. ఆకారేహీతి కారణేహి. అనుస్సావనేనాతి అనురూపం సావనేన. భేదస్స అనురూపం యథా భేదో హోతి, ఏవం భిన్దితబ్బానం భిక్ఖూనం అత్తనో వచనస్స సావనేన విఞ్ఞాపనేన. తేనాహ – ‘‘నను తుమ్హే’’తిఆది. కణ్ణమూలే వచీభేదం కత్వాతి ఏతేన పాకటం కత్వా భేదకరవత్థుదీపనం వోహారో, తత్థ అత్తనో నిచ్ఛితమత్థం రహస్సవసేన విఞ్ఞాపనం అనుస్సావనన్తి దస్సేతి.

కమ్మమేవ ఉద్దేసో వా పమాణన్తి తేహి సఙ్ఘభేదసిద్ధితో వుత్తం, ఇతరే పన తేసం సమ్భారభూతా. తేనాహ – ‘‘వోహారా’’తిఆది. తత్థాతి వోహరణే. చుతిఅనన్తరం ఫలం అనన్తరం నామ, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తాని, తన్నిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలాని, అనన్తరప్పయోజనాని చాతి ఆనన్తరియాని, తాని ఏవ కమ్మానీతి ఆనన్తరియకమ్మాని.

కమ్మతోతి ‘‘ఏవం ఆనన్తరియకమ్మం హోతి, ఏవం ఆనన్తరియకమ్మసదిస’’న్తి ఏవం కమ్మవిభాగతో. ద్వారతోతి కాయద్వారతో. కప్పట్ఠితియతోతి ‘‘ఇదం కప్పట్ఠితియవిపాకం, ఇదం న కప్పట్ఠితియవిపాక’’న్తి ఏవం కప్పట్ఠితియవిభాగతో. పాకసాధారణాదీహీతి ‘‘ఇదమేత్థ విపచ్చతి, ఇదం న విపచ్చతీ’’తి విపచ్చనవిభాగతో, గహట్ఠపబ్బజితానం సాధారణాసాధారణతో, ఆది-సద్దేన వేదనాదివిభాగతో చ.

కమ్మతో తావ వినిచ్ఛయో వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. యస్మా మనుస్సత్తభావే ఠితస్సేవ కుసలధమ్మానం తిక్ఖవిసదభావాపత్తి, యథా తిణ్ణం బోధిసత్తానం బోధిత్తయనిబ్బత్తియం, ఏవం మనుస్సభావే ఠితస్సేవ ఏదిసానం అకుసలధమ్మానమ్పి తిక్ఖవిసదభావాపత్తీతి ఆహ – ‘‘మనుస్సభూతస్సేవా’’తి. పాకతికమనుస్సానమ్పి చ కుసలధమ్మానం విసేసప్పత్తి విమానవత్థుఅట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. యథావుత్తో చ అత్థో సమానజాతియస్స వికోపనే గరుతరో, న తథా విజాతియస్సాతి వుత్తం – ‘‘మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా’’తి. లిఙ్గపరివత్తే చ సో ఏవ ఏకకమ్మనిబ్బత్తో భవఙ్గప్పబన్ధో జీవితిన్ద్రియపబన్ధో చ, న అఞ్ఞోతి ఆహ – ‘‘అపి పరివత్తలిఙ్గ’’న్తి. అరహత్తం పత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్స విపాకన్తిఆది కమ్మస్స ఆనన్తరియభావసమత్థనం. చతుక్కోటియఞ్చేత్థ సమ్భవతి. తత్థ పఠమా కోటి దస్సితా, ఇతరాసు విసఙ్కేతభావం దస్సేతుం – ‘‘యో పనా’’తిఆది వుత్తం. యదిపి తత్థ విసఙ్కేతో, కమ్మం పన గరుతరం ఆనన్తరియసదిసం భాయితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘భారియం…పే… తిట్ఠతీ’’తి. అయం పఞ్హోతి ఞాపనిచ్ఛానిబ్బత్తా కథా.

అభిసన్ధినాతి అధిప్పాయేన. ఆనన్తరియం ఫుసతీతి మరణాధిప్పాయేనేవ ఆనన్తరియవత్థునో వికోపితత్తా వుత్తం. ఆనన్తరియం న ఫుసతీతి ఆనన్తరియవత్థుఅభావతో ఆనన్తరియం న హోతి. సబ్బత్థ హి పురిమం అభిసన్ధిచిత్తం అప్పమాణం, వధకచిత్తం పన తదారమ్మణం జీవితిన్ద్రియఞ్చ ఆనన్తరియభావే పమాణన్తి దట్ఠబ్బం. సఙ్గామచతుక్కం సమ్పత్తవసేన యోజేతబ్బం. యో హి పరసేనాయ అఞ్ఞఞ్చ యోధం పితరఞ్చ కమ్మం కరోన్తే దిస్వా యోధస్స ఉసుం ఖిపతి ‘‘ఏతం విజ్ఝిత్వా మమ పితరం విజ్ఝిస్సతీ’’తి, యథాధిప్పాయం గతే పితుఘాతకో హోతి. ‘‘యోధే విద్ధే మమ పితా పలాయిస్సతీ’’తి ఖిపతి, ఉసుం అయథాధిప్పాయం గన్త్వా పితరం మారేతి, వోహారవసేన పితుఘాతకోతి వుచ్చతి, ఆనన్తరియం పన నత్థీతి. చోరచతుక్కం పన యో ‘‘చోరం మారేస్సామీ’’తి చోరవేసేన గచ్ఛన్తం పితరం మారేతి, ఆనన్తరియం ఫుసతీతిఆదినా యోజేతబ్బం. తేనేవాతి తేనేవ పయోగేన. అరహన్తఘాతకో హోతియేవాతి అరహతో మారితత్తా వుత్తం, పుథుజ్జనస్సేవ తం దిన్నం హోతీతి ఏత్థాయమధిప్పాయో – యథా వధకచేతనా పచ్చుప్పన్నారమ్మణాపి పబన్ధవిచ్ఛేదనవసేన జీవితిన్ద్రియం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతి, న ఏవం చాగచేతనా. సా హి చజితబ్బవత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా చజనమత్తమేవ హోతి, అఞ్ఞసన్తకభావకరణఞ్చ తస్స చజనం, తస్మా యస్స తం సన్తకం కతం, తస్సేవ దిన్నం హోతీతి.

లోహితం సమోసరతీతి అభిఘాతేన పకుప్పమానం సఞ్చితం హోతి. మహన్తతరన్తి గరుతరం. సరీరప్పటిజగ్గనే వియాతి సత్థురూపకాయప్పటిజగ్గనే వియ.

అసన్నిపతితేతి ఇదం సామగ్గియదీపనం. భేదో చ హోతీతి సఙ్ఘస్స భేదో చ హోతి. వట్టతీతి సఞ్ఞాయాతి ‘‘ఈదిసం కరణం సఙ్ఘభేదాయ న హోతీ’’తి సఞ్ఞాయ. తథా నవతో ఊనపరిసాయాతి నవతో ఊనపరిసాయ కరోన్తస్స తథాతి యోజేతబ్బం. తథాతి చ ఇమినా ‘‘న ఆనన్తరియకమ్మ’’న్తి ఇమం ఆకడ్ఢతి, న పన ‘‘భేదోవ హోతీ’’తి ఇదం. హేట్ఠిమన్తేన హి నవన్నమేవ వసేన సఙ్ఘభేదో. ధమ్మవాదినో అనవజ్జాతి యథాధమ్మం అనవట్ఠానతో. సఙ్ఘభేదస్స పుబ్బభాగో సఙ్ఘరాజి.

కాయద్వారమేవ పూరేన్తి కాయకమ్మభావేనేవ లక్ఖితబ్బతో. సణ్ఠహన్తేహి కప్పే…పే… ముచ్చతీతి ఇదం కప్పట్ఠకథాయ (కథా. ౬౫౪ ఆదయో) న సమేతి. తత్థ హి అట్ఠకథాయ (కథా. అట్ఠ. ౬౫౪-౬౫౭) వుత్తం – ‘‘ఆపాయికోతి ఇదం సుత్తం యం సో ఏకం కప్పం అసీతిభాగే కత్వా తతో ఏకభాగమత్తం కాలం తిట్ఠేయ్య, తం ఆయుకప్పం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. కప్పవినాసేయేవాతి చ ఆయుకప్పవినాసే ఏవాతి అత్థే సతి నత్థి విరోధో. ఏత్థ చ సణ్ఠహన్తేతి ఇదమ్పి ‘‘స్వేవ వినస్సిస్సతీ’’తి వియ అభూతపరికప్పవసేన వుత్తం. ఏకదివసమేవ నిరయే పచ్చతి, తతో పరం కప్పాభావే ఆయుకప్పస్సపి అభావతోతి అవిరోధతో అత్థయోజనా దట్ఠబ్బా. సేసానీతి సఙ్ఘభేదతో అఞ్ఞాని ఆనన్తరియకమ్మాని.

యది తాని అహోసికమ్మసఙ్ఖం గచ్ఛన్తి, ఏవం సతి కథం నేసం ఆనన్తరియతా చుతిఅనన్తరం విపాకదానాభావతో. అథ సతి ఫలదానే చుతిఅనన్తరో ఏవ ఏతేసం ఫలకాలో, న అఞ్ఞోతి ఫలకాలనియమేన నియతతా ఇచ్ఛితా, న ఫలదాననియమేన. ఏవమ్పి నియతఫలకాలానం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం దిట్ఠధమ్మవేదనీయానఞ్చ నియతతా ఆపజ్జేయ్య, తస్మా విపాకధమ్మధమ్మానం పచ్చయన్తరవికలతాదీహి అవిపచ్చమానానమ్పి అత్తనో సభావేన విపాకధమ్మతా వియ బలవతా ఆనన్తరియేన విపాకే దిన్నే అవిపచ్చమానానమ్పి ఆనన్తరియానం ఫలదానే నియతసభావా ఆనన్తరియసభావా చ పవత్తీతి అత్తనో సభావేన ఫలదాననియమేనేవ నియతా ఆనన్తరియతా చ వేదితబ్బా. అవస్సఞ్చ ఆనన్తరియసభావా తతో ఏవ నియతసభావా చ తేసం పవత్తీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేతం, అఞ్ఞస్స బలవతో ఆనన్తరియస్స అభావే సతి చుతిఅనన్తరం ఏకన్తేన ఫలదానతో.

నను ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం అఞ్ఞస్మిం విపాకదాయకే అసతి చుతిఅనన్తరమేవ ఏకన్తేన ఫలదానతో నియతసభావా ఆనన్తరియసభావా చ పవత్తి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి అసమానజాతికేన చేతోపణిధివసేన ఉపఘాతకేన చ నివత్తేతబ్బవిపాకత్తా అనన్తరే ఏకన్తఫలదాయకత్తాభావా, న పన ఆనన్తరియానం పఠమజ్ఝానాదీనం దుతియజ్ఝానాదీని వియ అసమానజాతికం ఫలనివత్తకం అత్థి సబ్బానన్తరియానం అవీచిఫలత్తా, న చ హేట్ఠూపపత్తిం ఇచ్ఛతో సీలవతో చేతోపణిధి వియ ఉపరూపపత్తిజనకకమ్మఫలం ఆనన్తరియఫలం నివత్తేతుం సమత్థో చేతోపణిధి అత్థి అనిచ్ఛన్తస్సేవ అవీచిపాతనతో, న చ ఆనన్తరియోపఘాతకం కిఞ్చి కమ్మం అత్థి, తస్మా తేసంయేవ అనన్తరే ఏకన్తవిపాకజనకసభావా పవత్తీతి. అనేకాని చ ఆనన్తరియాని కతాని ఏకన్తేన విపాకే నియతసభావత్తా ఉపరతావిపచ్చనసభావాసఙ్కత్తా నిచ్ఛితాని సభావతో నియతానేవ. తేసు పన సమానసభావేసు ఏకేన విపాకే దిన్నే ఇతరాని అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చస్స తేనేవ కతత్తా న దుతియం తతియమ్పి చ పటిసన్ధిం కరోన్తి, న సమత్థతావిఘాతత్తాతి నత్థి తేసం ఆనన్తరియకతానివత్తి, గరుగరుతరభావో పన తేసం లబ్భతేవాతి సఙ్ఘభేదస్స సియా గరుతరభావోతి ‘‘యేన…పే… విపచ్చతీ’’తి ఆహ. ఏకస్స పన అఞ్ఞాని ఉపత్థమ్భకాని హోన్తీతి దట్ఠబ్బాని. పటిసన్ధివసేన విపచ్చతీతి వచనేన ఇతరేసం పవత్తివిపాకదాయితా అనుఞ్ఞాతా వియ దిస్సతి. నో వా తథా సీలవతీతి యథా పితా సీలవా, తథా సీలవతీ నో వా హోతీతి యోజనా. సచే మాతా సీలవతీ, మాతుఘాతో పటిసన్ధివసేన విపచ్చతీతి యోజనా.

పకతత్తోతి అనుక్ఖిత్తో. సమానసంవాసకోతి అపారాజికో. సమానసీమాయన్తి ఏకసీమాయం.

౨౭౬. సత్థు కిచ్చం కాతుం అసమత్థోతి యం సత్థారా కాతబ్బకిచ్చం అనుసాసనాది, నం కాతుం అసమత్థోతి భగవన్తం పచ్చక్ఖాయ. అఞ్ఞం తిత్థకరన్తి అఞ్ఞం సత్థారం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘తిత్థం జానితబ్బం, తిత్థకరో జానితబ్బో, తిత్థియా జానితబ్బా, తిత్థియసావకా జానితబ్బా. తత్థ తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. ఏత్థ హి సత్థా తరన్తి ఉప్లవన్తి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తి, తస్మా తిత్థన్తి వుచ్చన్తి. తాదిసానం దిట్ఠీనం ఉప్పాదేతా తిత్థకరో నామ పూరణకస్సపాదికో. తస్స లద్ధిం గహేత్వా పబ్బజితా తిత్థియా నామ. తే హి తిత్థే జాతాతి తిత్థియా. యథావుత్తం వా దిట్ఠిగతసఙ్ఖాతం తిత్థం ఏతేసం అత్థీతి తిత్థికా, తిత్థికా ఏవ తిత్థియా. తేసం పచ్చయదాయకా తిత్థియసావకాతి వేదితబ్బా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౦).

౨౭౭. అభిజాతిఆదీసు పకమ్పనదేవతూపసఙ్కమనాదినా జాతచక్కవాళేన సమానయోగక్ఖమం దససహస్సపరిమాణం చక్కవాళం జాతిఖేత్తం. సరసేనేవ ఆణాపవత్తనట్ఠానం ఆణాఖేత్తం. విసయభూతం ఠానం విసయఖేత్తం. దససహస్సీ లోకధాతూతి ఇమాయ లోకధాతుయా సద్ధిం ఇమం లోకధాతుం పరివారేత్వా ఠితా దససహస్సీ లోకధాతు. తత్తకానంయేవ జాతిఖేత్తభావో ధమ్మతావసేన వేదితబ్బో. ‘‘పరిగ్గహవసేనా’’తి కేచి, ‘‘సబ్బేసంయేవ బుద్ధానం తత్తకంయేవ జాతిఖేత్తం తన్నివాసీనంయేవ దేవతానం ధమ్మాభిసమయో’’తి చ వదన్తి. మాతుకుచ్ఛి ఓక్కమనకాలాదీనం ఛన్నం ఏవ గహణం నిదస్సనమత్తం మహాభినీహారాదికాలేపి తస్స పకమ్పనస్స లబ్భనతో. ఆణాఖేత్తం నామ యం ఏకజ్ఝం సంవట్టతి వివట్టతి చ, ఆణా పవత్తతి ఆణాయ తన్నివాసిదేవతానం సిరసా సమ్పటిచ్ఛనేన, తఞ్చ ఖో కేవలం బుద్ధానం ఆనుభావేనేవ, న అధిప్పాయవసేన. అధిప్పాయవసేన పన ‘‘యావతా వా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి (అ. ని. ౩.౮౧) వచనతో తతో పరమ్పి ఆణా వత్తేయ్యేవ.

న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థీతి ‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతీ’’తిఆదిం (మ. ని. ౧.౨౮౫; మహావ. ౧౧; కథా. ౪౦౫) ఇమిస్సా లోకధాతుయా ఠత్వా వదన్తేన భగవతా ‘‘కిం పనావుసో, సారిపుత్త, అత్థేతరహి అఞ్ఞే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా భగవతా సమసమా సమ్బోధియన్తి, ఏవం పుట్ఠో అహం, భన్తే, ‘నో’తి వదేయ్య’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧) వత్వా తస్స కారణం దస్సేతుం – ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి ఇమం సుత్తం (అ. ని. ౧.౨౭౭; విభ. ౮౦౯; మ. ని. ౩.౧౨౯; మి. ప. ౫.౧.౧) ఆహరన్తేన ధమ్మసేనాపతినా చ బుద్ధఖేత్తభూతం ఇమం లోకధాతుం ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ అనుప్పత్తి వుత్తా హోతీతి అధిప్పాయో.

ఏకతోతి సహ, ఏకస్మిం కాలేతి అత్థో, సో పన కాలో కథం పరిచ్ఛిన్నోతి చరిమభవే పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ యావ ధాతుపరినిబ్బానాతి దస్సేన్తో, ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. అనచ్ఛరియత్తాతి ద్వీసుపి ఉప్పజ్జమానేసు అచ్ఛరియత్తాభావతోతి అత్థో. ద్వీసుపి ఉప్పజ్జమానేసు అనచ్ఛరియతా, కిమఙ్గం పన బహూసూతి దస్సేన్తో, ‘‘యది చా’’తిఆదిమాహ. బుద్ధా నామ మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ ఏకసదిసాతి తేసం దేసనాపి ఏకరసా ఏకధాతి ఆహ – ‘‘దేసనాయ చ విసేసాభావతో’’తి. ఏతేనపి అనచ్ఛరియత్తమేవ సాధేతి. వివాదభావతోతి ఏతేన వివాదాభావత్థం ద్వే బుద్ధా ఏకతో న ఉప్పజ్జన్తీతి దస్సేతి. ఏతం కారణన్తి ఏతం అనచ్ఛరియతాదికారణం. తత్థాతి మిలిన్దపఞ్హే.

ఏకం ఏవ బుద్ధం ధారేతీతి ఏకబుద్ధధారణీ. ఏతేన ఏవంసభావా ఏతే బుద్ధగుణా, యేన దుతియబుద్ధగుణే ధారేతుం అసమత్థా అయం లోకధాతూతి దస్సేతి. పచ్చయవిసేసనిప్ఫన్నానఞ్హి గుణధమ్మానం భారియో విసేసో మహాపథవియాపి దుస్సహోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. తథా హి అభిసమ్బోధిసమయే ఉపగతస్స లోకనాథస్స గుణభారం బోధిరుక్ఖస్స తీసుపి దిసాసు మహాపథవీ సన్ధారేతుం నాసక్ఖి. తస్మా ‘‘న ధారేయ్యా’’తి వత్వా తమేవ అధారణం పరియాయన్తరేహి పకాసేన్తో ‘‘చలేయ్యా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చలేయ్యాతి పరిప్ఫన్దేయ్య. కమ్పేయ్యాతి పవేధేయ్య. నమేయ్యాతి ఏకపస్సేన నమేయ్య. ఓనమేయ్యాతి ఓసీదేయ్య. వినమేయ్యాతి వివిధం ఇతో చితో చ నమేయ్య. వికిరేయ్యాతి వాతేన థుసముట్ఠి వియ విప్పకిరేయ్య. విధమేయ్యాతి వినస్సేయ్య. విద్ధంసేయ్యాతి సబ్బసో విద్ధస్తా భవేయ్య. తథాభూతా చ న కత్థచి తిట్ఠేయ్యాతి ఆహ – ‘‘న ఠానముపగచ్ఛేయ్యా’’తి.

ఇదాని తత్థ నిదస్సనం దస్సేన్తో, ‘‘యథా, మహారాజా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకే పురిసేతి ఏకస్మిం పురిసే. సముపాదికాతి సమం ఉద్ధం పజ్జతి పవత్తతీతి సముపాదికా, ఉదకస్స ఉపరి సమం గామినీతి అత్థో. ‘‘సముప్పాదికా’’తిపి పఠన్తి, అయమేవత్థో. వణ్ణేనాతి సణ్ఠానేన. పమాణేనాతి ఆరోహేన. కిసథూలేనాతి కిసథూలభావేన, పరిణాహేనాతి అత్థో. ద్విన్నమ్పీతి ద్వేపి, ద్విన్నమ్పి వా సరీరభారం.

ఛాదేన్తన్తి రోచేన్తం రుచిం ఉప్పాదేన్తం. తన్దికతోతి తేన భోజనేన తన్దిభూతో. అనోనమితదణ్డజాతోతి యావదత్థం భోజనేన ఓనమితుం అసక్కుణేయ్యతాయ అనోనమనదణ్డో వియ జాతో. సకిం భుత్తో వమేయ్యాతి ఏకమ్పి ఆలోపం అజ్ఝోహరిత్వా వమేయ్యాతి అత్థో.

అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీతి ధమ్మేన నామ పథవీ తిట్ఠేయ్య. సా కిం తేనేవ చలతి వినస్సతీతి అధిప్పాయేన పుచ్ఛతి. పున థేరో ‘‘రతనం నామ లోకే కుటుమ్బం సన్ధారేన్తం అభిమతఞ్చ లోకేన అత్తనో గరుసభావతాయ సకటభఙ్గస్స కారణం అతిభారభూతం దిట్ఠం. ఏవం ధమ్మో చ హితసుఖవిసేసేహి తంసమఙ్గీనం ధారేన్తో అభిమతో చ విఞ్ఞూనం గమ్భీరప్పమేయ్యభావేన గరుసభావత్తా అతిభారభూతో పథవీచలనస్స కారణం హోతీ’’తి దస్సేన్తో, ‘‘ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా’’తిఆదిమాహ. ఏతేనేవ తథాగతస్స మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనాదికాలే పథవీకమ్పనకారణం సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకస్సాతి ఏకస్మా, ఏకస్స వా సకటస్స రతనం, తస్మా సకటా గహేత్వాతి అత్థో.

ఓసారితన్తి ఉచ్చారితం, వుత్తన్తి అత్థో. అగ్గోతి సబ్బసత్తేహి అగ్గో. జేట్ఠోతి వుద్ధతరో. సేట్ఠోతి పసత్థతరో. విసిట్ఠేహి సీలాదీహి గుణేహి సమన్నాగతత్తా విసిట్ఠో. ఉగ్గతతమోతి ఉత్తమో. పవరోతి తస్సేవ వేవచనం. నత్థి ఏతస్స సమోతి అసమో. అసమా పుబ్బబుద్ధా, తేహి సమోతి అసమసమో. నత్థి ఏతస్స పటిసమో పటిపుగ్గలోతి అప్పటిసమో. నత్థి ఏతస్స పటిభాగోతి అప్పటిభాగో. నత్థి ఏతస్స పటిపుగ్గలోతి అప్పటిపుగ్గలో.

సభావపకతికాతి సభావభూతా అకిత్తిమా పకతి. కారణమహన్తత్తాతి కారణానం మహన్తతాయ, మహన్తేహి బుద్ధకరధమ్మేహి పారమిసఙ్ఖాతేహి కారణేహి బుద్ధగుణానం నిబ్బత్తితోతి వుత్తం హోతి. పథవీఆదీని మహన్తాని వత్థూని, మహన్తా చక్కవాళాదయో అత్తనో అత్తనో విసయే ఏకేకావ, ఏవం సమ్మాసమ్బుద్ధోపి మహన్తో అత్తనో విసయే ఏకో ఏవ. కో చ తస్స విసయో? బుద్ధభూమి, యావతకం వా ఞేయ్యం. ‘‘ఆకాసో వియ అనన్తవిసయో భగవా ఏకో ఏవ హోతీ’’తి వదన్తో పరచక్కవాళేసుపి దుతియస్స బుద్ధస్స అభావం దస్సేతి.

ఇమినావ పదేనాతి ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి ఇమినా ఏవ పదేన. దస చక్కవాళసహస్సాని గహితానీతి జాతిఖేత్తాపేక్ఖాయ గహితాని. ఏకచక్కవాళేనేవాతి ఇమినా ఏవ ఏకచక్కవాళేన, న యేన కేనచి. యథా ‘‘ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వుత్తే ఇమస్మిమ్పి చక్కవాళే జమ్బుదీపే ఏవ, తత్థాపి మజ్ఝిమదేసే ఏవాతి పరిచ్ఛిన్దితుం వట్టతి, ఏవం ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి జాతిఖేత్తే అధిప్పేతేపి ఇమినావ చక్కవాళేన పరిచ్ఛిన్దితుం వట్టతి.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.