౭. చిత్తసంయుత్తం

౧. సంయోజనసుత్తం

౩౪౩. ఏకం సమయం సమ్బహులా థేరా భిక్ఖూ మచ్ఛికాసణ్డే విహరన్తి అమ్బాటకవనే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులానం థేరానం భిక్ఖూనం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం మణ్డలమాళే సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘‘‘సంయోజన’న్తి వా, ఆవుసో, ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా నానాబ్యఞ్జనా ఉదాహు ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి? తత్రేకచ్చేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఏవం బ్యాకతం హోతి – ‘‘‘సంయోజన’న్తి వా, ఆవుసో, ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చా’’తి. ఏకచ్చేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఏవం బ్యాకతం హోతి – ‘‘‘సంయోజన’న్తి వా, ఆవుసో, ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన చిత్తో గహపతి మిగపథకం అనుప్పత్తో హోతి కేనచిదేవ కరణీయేన. అస్సోసి ఖో చిత్తో గహపతి సమ్బహులానం కిర థేరానం భిక్ఖూనం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం మణ్డలమాళే సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘‘‘సంయోజన’న్తి వా, ఆవుసో, ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా నానాబ్యఞ్జనా ఉదాహు ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి? తత్రేకచ్చేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఏవం బ్యాకతం – ‘‘‘సంయోజన’న్తి వా, ఆవుసో, ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చా’’తి. ఏకచ్చేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఏవం బ్యాకతం ‘సంయోజన’న్తి వా, ఆవుసో ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నానన్తి. అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘సుతం మేతం, భన్తే, సమ్బహులానం కిర థేరానం భిక్ఖూనం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం మణ్డలమాళే సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘సంయోజన’న్తి వా, ఆవుసో, ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా నానాబ్యఞ్జనా ఉదాహు ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి? ఏకచ్చేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఏవం బ్యాకతం – ‘‘‘సంయోజన’న్తి వా, ఆవుసో, ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చా’’తి. ఏకచ్చేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఏవం బ్యాకతం ‘‘‘సంయోజన’న్తి వా, ఆవుసో, ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి. ‘‘ఏవం, గహపతీ’’తి.

‘‘‘సంయోజన’న్తి వా, భన్తే, ‘సంయోజనియా ధమ్మా’తి వా ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ. తేన హి, భన్తే, ఉపమం వో కరిస్సామి. ఉపమాయపిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. సేయ్యథాపి, భన్తే, కాళో చ బలీబద్దో ఓదాతో చ బలీబద్దో ఏకేన దామేన వా యోత్తేన వా సంయుత్తా అస్సు. యో ను ఖో ఏవం వదేయ్య – ‘కాళో బలీబద్దో ఓదాతస్స బలీబద్దస్స సంయోజనం, ఓదాతో బలీబద్దో కాళస్స బలీబద్దస్స సంయోజన’న్తి, సమ్మా ను ఖో సో వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, గహపతి! న ఖో, గహపతి, కాళో బలీబద్దో ఓదాతస్స బలీబద్దస్స సంయోజనం, నపి ఓదాతో బలీబద్దో కాళస్స బళీబద్దస్స సంయోజనం; యేన ఖో తే ఏకేన దామేన వా యోత్తేన వా సంయుత్తా తం తత్థ సంయోజన’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భన్తే, న చక్ఖు రూపానం సంయోజనం, న రూపా చక్ఖుస్స సంయోజనం; యఞ్చ తత్థ తదుభయం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఛన్దరాగో తం తత్థ సంయోజనం. న సోతం సద్దానం… న ఘానం గన్ధానం… న జివ్హా రసానం… న కాయో ఫోట్ఠబ్బానం సంయోజనం, న ఫోట్ఠబ్బా కాయస్స సంయోజనం; యఞ్చ తత్థ తదుభయం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఛన్దరాగో తం తత్థ సంయోజనం. న మనో ధమ్మానం సంయోజనం, న ధమ్మా మనస్స సంయోజనం; యఞ్చ తత్థ తదుభయం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఛన్దరాగో తం తత్థ సంయోజన’’న్తి. ‘‘లాభా తే, గహపతి, సులద్ధం తే, గహపతి, యస్స తే గమ్భీరే బుద్ధవచనే పఞ్ఞాచక్ఖు కమతీ’’తి. పఠమం.

౨. పఠమఇసిదత్తసుత్తం

౩౪౪. ఏకం సమయం సమ్బహులా థేరా భిక్ఖూ మచ్ఛికాసణ్డే విహరన్తి అమ్బాటకవనే. అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అధివాసేన్తు మే, భన్తే, థేరా స్వాతనాయ భత్త’’న్తి. అధివాసేసుం ఖో థేరా భిక్ఖూ తుణ్హీభావేన. అథ ఖో చిత్తో గహపతి థేరానం భిక్ఖూనం అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా థేరే భిక్ఖూ అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన చిత్తస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదింసు.

అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మన్తం థేరం ఏతదవోచ – ‘‘‘ధాతునానత్తం, ధాతునానత్త’న్తి, భన్తే థేర, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ధాతునానత్తం వుత్తం భగవతా’’తి? ఏవం వుత్తే ఆయస్మా థేరో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మన్తం థేరం ఏతదవోచ – ‘‘‘ధాతునానత్తం, ధాతునానత్త’న్తి, భన్తే థేర, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ధాతునానత్తం వుత్తం భగవతా’’తి? దుతియమ్పి ఖో ఆయస్మా థేరో తుణ్హీ అహోసి. తతియమ్పి ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మన్తం థేరం ఏతదవోచ – ‘‘‘ధాతునానత్తం, ధాతునానత్త’న్తి, భన్తే థేర, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ధాతునానత్తం వుత్తం భగవతా’’తి? తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా థేరో తుణ్హీ అహోసి.

అథ ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మతో ఇసిదత్తస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా థేరే భిక్ఖూ పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ భుత్తావినో ఓనీతపత్తపాణినో ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు. అథ ఖో ఆయస్మా థేరో ఆయస్మన్తం ఇసిదత్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు ఖో తం, ఆవుసో ఇసిదత్త, ఏసో పఞ్హో పటిభాసి, నేసో పఞ్హో మం పటిభాసి. తేనహావుసో ఇసిదత్త, యదా అఞ్ఞథాపి [యదా అఞ్ఞదాపి (సీ. పీ.) అఞ్ఞదాపి (?)] ఏవరూపో పఞ్హో ఆగచ్ఛేయ్య, తఞ్ఞేవేత్థ పటిభాసేయ్యా’’తి. దుతియం.

౩. దుతియఇసిదత్తసుత్తం

౩౪౫. ఏకం సమయం సమ్బహులా థేరా భిక్ఖూ మచ్ఛికాసణ్డే విహరన్తి అమ్బాటకవనే. అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అధివాసేన్తు మే, భన్తే థేరా, స్వాతనాయ భత్త’’న్తి. అధివాసేసుం ఖో థేరా భిక్ఖూ తుణ్హీభావేన. అథ ఖో చిత్తో గహపతి థేరానం భిక్ఖూనం అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా థేరే భిక్ఖూ అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన చిత్తస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదింసు.

అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మన్తం థేరం ఏతదవోచ – ‘‘యా ఇమా, భన్తే థేర, అనేకవిహితా దిట్ఠియో లోకే ఉప్పజ్జన్తి – ‘సస్సతో లోకోతి వా, అసస్సతో లోకోతి వా, అన్తవా లోకోతి వా, అనన్తవా లోకోతి వా, తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా. యాని చిమాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని బ్రహ్మజాలే భణితాని; ఇమా ను ఖో, భన్తే, దిట్ఠియో కిస్మిం సతి హోన్తి, కిస్మిం అసతి న హోన్తీ’’తి?

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా థేరో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో చిత్తో గహపతి…పే… తతియమ్పి ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మన్తం థేరం ఏతదవోచ – ‘‘యా ఇమా, భన్తే థేర, అనేకవిహితా దిట్ఠియో లోకే ఉప్పజ్జన్తి – సస్సతో లోకోతి వా, అసస్సతో లోకోతి వా, అన్తవా లోకోతి వా, అనన్తవా లోకోతి వా, తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా. యాని చిమాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని బ్రహ్మజాలే భణితాని; ఇమా ను ఖో, భన్తే, దిట్ఠియో కిస్మిం సతి హోన్తి, కిస్మిం అసతి న హోన్తీ’’తి? తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా థేరో తుణ్హీ అహోసి.

తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఇసిదత్తో తస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే సబ్బనవకో హోతి. అథ ఖో ఆయస్మా ఇసిదత్తో ఆయస్మన్తం థేరం ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకరోమహం, భన్తే థేర, చిత్తస్స గహపతినో ఏతం పఞ్హ’’న్తి? ‘‘బ్యాకరోహి త్వం, ఆవుసో ఇసిదత్త, చిత్తస్స గహపతినో ఏతం పఞ్హ’’న్తి. ‘‘ఏవఞ్హి త్వం, గహపతి, పుచ్ఛసి – ‘యా ఇమా, భన్తే థేర, అనేకవిహితా దిట్ఠియో లోకే ఉప్పజ్జన్తి – సస్సతో లోకోతి వా…పే…; ఇమా ను ఖో, భన్తే, దిట్ఠియో కిస్మిం సతి హోన్తి, కిస్మిం అసతి న హోన్తీ’’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘యా ఇమా, గహపతి, అనేకవిహితా దిట్ఠియో లోకే ఉప్పజ్జన్తి – ‘సస్సతో లోకోతి వా, అసస్సతో లోకోతి వా, అన్తవా లోకోతి వా అనన్తవా లోకోతి వా, తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా. యాని చిమాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని బ్రహ్మజాలే భణితాని; ఇమా ఖో, గహపతి, దిట్ఠియో సక్కాయదిట్ఠియా సతి హోన్తి, సక్కాయదిట్ఠియా అసతి న హోన్తీ’’’తి.

‘‘కథం పన, భన్తే, సక్కాయదిట్ఠి హోతీ’’తి? ‘‘ఇధ, గహపతి, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం; వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. ఏవం ఖో, గహపతి, సక్కాయదిట్ఠి హోతీ’’తి.

‘‘కథం పన, భన్తే, సక్కాయదిట్ఠి న హోతీ’’తి? ‘‘ఇధ, గహపతి, సుతవా అరియసావకో అరియానం దస్సావీ అరియధమ్మస్స కోవిదో అరియధమ్మే సువినీతో సప్పురిసానం దస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స కోవిదో సప్పురిసధమ్మే సువినీతో న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా రూపం, న రూపస్మిం వా అత్తానం; న వేదనం… న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా విఞ్ఞాణం, న విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. ఏవం ఖో, గహపతి, సక్కాయదిట్ఠి న హోతీ’’తి.

‘‘కుతో, భన్తే, అయ్యో ఇసిదత్తో ఆగచ్ఛతీ’’తి? ‘‘అవన్తియా ఖో, గహపతి, ఆగచ్ఛామీ’’తి. ‘‘అత్థి, భన్తే, అవన్తియా ఇసిదత్తో నామ కులపుత్తో అమ్హాకం అదిట్ఠసహాయో పబ్బజితో? దిట్ఠో సో ఆయస్మతా’’తి? ‘‘ఏవం, గహపతీ’’తి. ‘‘కహం ను ఖో సో, భన్తే, ఆయస్మా ఏతరహి విహరతీ’’తి? ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా ఇసిదత్తో తుణ్హీ అహోసి. ‘‘అయ్యో నో, భన్తే, ఇసిదత్తో’’తి? ‘‘ఏవం, గహపతీ’’తి. ‘‘అభిరమతు, భన్తే, అయ్యో ఇసిదత్తో మచ్ఛికాసణ్డే. రమణీయం అమ్బాటకవనం. అహం అయ్యస్స ఇసిదత్తస్స ఉస్సుక్కం కరిస్సామి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి. ‘‘కల్యాణం వుచ్చతి, గహపతీ’’తి.

అథ ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మతో ఇసిదత్తస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా థేరే భిక్ఖూ పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ భుత్తావినో ఓనీతపత్తపాణినో ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు. అథ ఖో ఆయస్మా థేరో ఆయస్మన్తం ఇసిదత్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు ఖో తం, ఆవుసో ఇసిదత్త, ఏసో పఞ్హో పటిభాసి. నేసో పఞ్హో మం పటిభాసి. తేనహావుసో ఇసిదత్త, యదా అఞ్ఞథాపి ఏవరూపో పఞ్హో ఆగచ్ఛేయ్య, తఞ్ఞేవేత్థ పటిభాసేయ్యా’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా ఇసిదత్తో సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ మచ్ఛికాసణ్డమ్హా పక్కామి. యం మచ్ఛికాసణ్డమ్హా పక్కామి, తథా పక్కన్తోవ అహోసి, న పున పచ్చాగచ్ఛీతి. తతియం.

౪. మహకపాటిహారియసుత్తం

౩౪౬. ఏకం సమయం సమ్బహులా థేరా భిక్ఖూ మచ్ఛికాసణ్డే విహరన్తి అమ్బాటకవనే. అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అధివాసేన్తు మే, భన్తే థేరా, స్వాతనాయ గోకులే భత్త’’న్తి. అధివాసేసుం ఖో థేరా భిక్ఖూ తుణ్హీభావేన. అథ ఖో చిత్తో గహపతి థేరానం భిక్ఖూనం అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా థేరే భిక్ఖూ అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన చిత్తస్స గహపతినో గోకులం తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదింసు.

అథ ఖో చిత్తో గహపతి థేరే భిక్ఖూ పణీతేన సప్పిపాయాసేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ భుత్తావినో ఓనీతపత్తపాణినో ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు. చిత్తోపి ఖో గహపతి ‘సేసకం విస్సజ్జేథా’తి వత్వా థేరే భిక్ఖూ పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధి. తేన ఖో పన సమయేన ఉణ్హం హోతి కుథితం [కుట్ఠితం (సీ. స్యా. కం. పీ.)]; తే చ థేరా భిక్ఖూ పవేలియమానేన మఞ్ఞే కాయేన గచ్ఛన్తి, యథా తం భోజనం భుత్తావినో.

తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా మహకో తస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే సబ్బనవకో హోతి. అథ ఖో ఆయస్మా మహకో ఆయస్మన్తం థేరం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు ఖ్వస్స, భన్తే థేర, సీతకో చ వాతో వాయేయ్య, అబ్భసమ్పిలాపో [అబ్భసంబిలాపో (సీ.), అబ్భసంవిలాపో (పీ.)] చ అస్స, దేవో చ ఏకమేకం ఫుసాయేయ్యా’’తి.

‘‘సాధు ఖ్వస్స, ఆవుసో మహక, యం సీతకో చ వాతో వాయేయ్య, అబ్భసమ్పిలాపో చ అస్స, దేవో చ ఏకమేకం ఫుసాయేయ్యా’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహకో తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరి [అభిసఙ్ఖాసి (సీ.)] యథా సీతకో చ వాతో వాయి, అబ్భసమ్పిలాపో చ అస్స [ఆసి (?)], దేవో చ ఏకమేకం ఫుసి. అథ ఖో చిత్తస్స గహపతినో ఏతదహోసి – ‘‘యో ఖో ఇమస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే సబ్బనవకో భిక్ఖు తస్సాయం ఏవరూపో ఇద్ధానుభావో’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహకో ఆరామం సమ్పాపుణిత్వా ఆయస్మన్తం థేరం ఏతదవోచ – ‘‘అలమేత్తావతా, భన్తే థేరా’’తి? ‘‘అలమేత్తావతా, ఆవుసో మహక! కతమేత్తావతా, ఆవుసో మహక! పూజితమేత్తావతా, ఆవుసో మహకా’’తి. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ యథావిహారం అగమంసు. ఆయస్మాపి మహకో సకం విహారం అగమాసి.

అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేనాయస్మా మహకో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహకం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మన్తం మహకం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు మే, భన్తే, అయ్యో మహకో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేతూ’’తి. ‘‘తేన హి త్వం, గహపతి, ఆలిన్దే ఉత్తరాసఙ్గం పఞ్ఞపేత్వా తిణకలాపం ఓకాసేహీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మతో మహకస్స పటిస్సుత్వా ఆలిన్దే ఉత్తరాసఙ్గం పఞ్ఞపేత్వా తిణకలాపం ఓకాసేసి. అథ ఖో ఆయస్మా మహకో విహారం పవిసిత్వా సూచిఘటికం దత్వా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరి యథా తాలచ్ఛిగ్గళేన చ అగ్గళన్తరికాయ చ అచ్చి నిక్ఖమిత్వా తిణాని ఝాపేసి, ఉత్తరాసఙ్గం న ఝాపేసి. అథ ఖో చిత్తో గహపతి ఉత్తరాసఙ్గం పప్ఫోటేత్వా సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ ఖో ఆయస్మా మహకో విహారా నిక్ఖమిత్వా చిత్తం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘అలమేత్తావతా, గహపతీ’’తి?

‘‘అలమేత్తావతా, భన్తే మహక! కతమేత్తావతా, భన్తే, మహక! పూజితమేత్తావతా, భన్తే మహక! అభిరమతు, భన్తే, అయ్యో మహకో మచ్ఛికాసణ్డే. రమణీయం అమ్బాటకవనం. అహం అయ్యస్స మహకస్స ఉస్సుక్కం కరిస్సామి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి. ‘‘కల్యాణం వుచ్చతి, గహపతీ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహకో సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ మచ్ఛికాసణ్డమ్హా పక్కామి. యం మచ్ఛికాసణ్డమ్హా పక్కామి, తథా పక్కన్తోవ అహోసి; న పున పచ్చాగచ్ఛీతి. చతుత్థం.

౫. పఠమకామభూసుత్తం

౩౪౭. ఏకం సమయం ఆయస్మా కామభూ మచ్ఛికాసణ్డే విహరతి అమ్బాటకవనే. అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేనాయస్మా కామభూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం కామభుం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో చిత్తం గహపతిం ఆయస్మా కామభూ ఏతదవోచ –

‘‘వుత్తమిదం, గహపతి –

‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో, ఏకారో వత్తతీ రథో;

అనీఘం పస్స ఆయన్తం [అప్పత్తం (స్యా. కం. క.)], ఛిన్నసోతం అబన్ధన’’న్తి.

‘‘ఇమస్స ను ఖో, గహపతి, సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘కిం ను ఖో ఏతం, భన్తే, భగవతా భాసిత’’న్తి? ‘‘ఏవం, గహపతీ’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, ముహుత్తం ఆగమేహి యావస్స అత్థం పేక్ఖామీ’’తి. అథ ఖో చిత్తో గహపతి ముహుత్తం తుణ్హీ హుత్వా ఆయస్మన్తం కామభుం ఏతదవోచ –

‘‘‘నేలఙ్గ’న్తి ఖో, భన్తే, సీలానమేతం అధివచనం. ‘సేతపచ్ఛాదో’తి ఖో, భన్తే, విముత్తియా ఏతం అధివచనం. ‘ఏకారో’తి ఖో, భన్తే, సతియా ఏతం అధివచనం. ‘వత్తతీ’తి ఖో, భన్తే, అభిక్కమపటిక్కమస్సేతం అధివచనం. ‘రథో’తి ఖో, భన్తే, ఇమస్సేతం చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స అధివచనం మాతాపేత్తికసమ్భవస్స ఓదనకుమ్మాసూపచయస్స అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మస్స. రాగో ఖో, భన్తే, నీఘో, దోసో నీఘో, మోహో నీఘో. తే ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా ఖీణాసవో భిక్ఖు ‘అనీఘో’తి వుచ్చతి. ‘ఆయన్త’న్తి ఖో, భన్తే, అరహతో ఏతం అధివచనం. ‘సోతో’తి ఖో, భన్తే, తణ్హాయేతం అధివచనం. సా ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా ఖీణాసవో భిక్ఖు ‘ఛిన్నసోతో’తి వుచ్చతి. రాగో ఖో, భన్తే, బన్ధనం, దోసో బన్ధనం, మోహో బన్ధనం. తే ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా ఖీణాసవో భిక్ఖు ‘అబన్ధనో’తి వుచ్చతి. ఇతి ఖో, భన్తే, యం తం భగవతా వుత్తం –

‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో, ఏకారో వత్తతీ రథో;

అనీఘం పస్స ఆయన్తం, ఛిన్నసోతం అబన్ధన’’న్తి.

‘‘ఇమస్స ఖో, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామీ’’తి. ‘‘లాభా తే, గహపతి, సులద్ధం తే, గహపతి! యస్స తే గమ్భీరే బుద్ధవచనే పఞ్ఞాచక్ఖు కమతీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియకామభూసుత్తం

౩౪౮. ఏకం సమయం ఆయస్మా కామభూ మచ్ఛికాసణ్డే విహరతి అమ్బాటకవనే. అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేనాయస్మా కామభూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మన్తం కామభుం ఏతదవోచ – ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, సఙ్ఖారా’’తి? ‘‘తయో ఖో, గహపతి, సఙ్ఖారా – కాయసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో, చిత్తసఙ్ఖారో’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మతో కామభుస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఆయస్మన్తం కామభుం ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘కతమో పన, భన్తే, కాయసఙ్ఖారో, కతమో వచీసఙ్ఖారో, కతమో చిత్తసఙ్ఖారో’’తి? ‘‘అస్సాసపస్సాసా ఖో, గహపతి, కాయసఙ్ఖారో, వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారో, సఞ్ఞా చ వేదనా చ చిత్తసఙ్ఖారో’’తి.

‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో చిత్తో గహపతి…పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘కస్మా పన, భన్తే, అస్సాసపస్సాసా కాయసఙ్ఖారో, కస్మా వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారో, కస్మా సఞ్ఞా చ వేదనా చ చిత్తసఙ్ఖారో’’తి? ‘‘అస్సాసపస్సాసా ఖో, గహపతి, కాయికా. ఏతే ధమ్మా కాయప్పటిబద్ధా, తస్మా అస్సాసపస్సాసా కాయసఙ్ఖారో. పుబ్బే ఖో, గహపతి, వితక్కేత్వా విచారేత్వా పచ్ఛా వాచం భిన్దతి, తస్మా వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారో. సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా. ఏతే ధమ్మా చిత్తప్పటిబద్ధా, తస్మా సఞ్ఞా చ వేదనా చ చిత్తసఙ్ఖారో’’తి.

సాధు…పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘కథం పన, భన్తే, సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తి హోతీ’’తి? ‘‘న ఖో, గహపతి, సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జన్తస్స భిక్ఖునో ఏవం హోతి – ‘అహం సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జిస్స’న్తి వా ‘అహం సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జామీ’తి వా ‘అహం సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నో’తి వా. అథ ఖ్వస్స పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతి యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీ’’తి.

సాధు …పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జన్తస్స పన, భన్తే, భిక్ఖునో కతమే ధమ్మా పఠమం నిరుజ్ఝన్తి, యది వా కాయసఙ్ఖారో, యది వా వచీసఙ్ఖారో, యది వా చిత్తసఙ్ఖారో’’తి? ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జన్తస్స ఖో, గహపతి, భిక్ఖునో వచీసఙ్ఖారో పఠమం నిరుజ్ఝతి, తతో కాయసఙ్ఖారో, తతో చిత్తసఙ్ఖారో’’తి.

సాధు…పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘య్వాయం, భన్తే, మతో కాలఙ్కతో, యో చాయం భిక్ఖు సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నో, ఇమేసం కిం నానాకరణ’’న్తి? ‘‘య్వాయం గహపతి, మతో కాలఙ్కతో తస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుద్ధో పటిప్పస్సద్ధో, వచీసఙ్ఖారో నిరుద్ధో పటిప్పస్సద్ధో, చిత్తసఙ్ఖారో నిరుద్ధో పటిప్పస్సద్ధో, ఆయు పరిక్ఖీణో, ఉస్మా వూపసన్తా, ఇన్ద్రియాని విపరిభిన్నాని. యో చ ఖ్వాయం, గహపతి, భిక్ఖు సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నో, తస్సపి కాయసఙ్ఖారో నిరుద్ధో పటిప్పస్సద్ధో, వచీసఙ్ఖారో నిరుద్ధో పటిప్పస్సద్ధో, చిత్తసఙ్ఖారో నిరుద్ధో పటిప్పస్సద్ధో, ఆయు అపరిక్ఖీణో, ఉస్మా అవూపసన్తా, ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నాని. య్వాయం, గహపతి, మతో కాలఙ్కతో, యో చాయం భిక్ఖు సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నో, ఇదం నేసం నానాకరణ’’న్తి.

సాధు…పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘కథం పన, భన్తే, సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠానం హోతీ’’తి? ‘‘న ఖో, గహపతి, సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠహన్తస్స భిక్ఖునో ఏవం హోతి – ‘అహం సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠహిస్స’న్తి వా ‘అహం సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠహామీ’తి వా ‘అహం సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠితో’తి వా. అథ ఖ్వస్స పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతి, యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీ’’తి.

సాధు, భన్తే…పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠహన్తస్స పన, భన్తే, భిక్ఖునో కతమే ధమ్మా పఠమం ఉప్పజ్జన్తి, యది వా కాయసఙ్ఖారో, యది వా వచీసఙ్ఖారో, యది వా చిత్తసఙ్ఖారో’’తి? ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠహన్తస్స, గహపతి, భిక్ఖునో చిత్తసఙ్ఖారో పఠమం ఉప్పజ్జతి, తతో కాయసఙ్ఖారో, తతో వచీసఙ్ఖారో’’తి.

సాధు…పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠితం పన, భన్తే, భిక్ఖుం కతి ఫస్సా ఫుసన్తి’’? ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠితం ఖో, గహపతి, భిక్ఖుం తయో ఫస్సా ఫుసన్తి – సుఞ్ఞతో ఫస్సో, అనిమిత్తో ఫస్సో, అప్పణిహితో ఫస్సో’’తి.

సాధు…పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠితస్స పన, భన్తే, భిక్ఖునో కింనిన్నం చిత్తం హోతి, కింపోణం, కింపబ్భార’’న్తి? ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠితస్స ఖో, గహపతి, భిక్ఖునో వివేకనిన్నం చిత్తం హోతి వివేకపోణం వివేకపబ్భార’’న్తి.

‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మతో కామభుస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఆయస్మన్తం కామభుం ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా పన, భన్తే, కతి ధమ్మా బహూపకారా’’తి? ‘‘అద్ధా ఖో త్వం, గహపతి, యం పఠమం పుచ్ఛితబ్బం తం పుచ్ఛసి. అపి చ త్యాహం బ్యాకరిస్సామి. సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా ఖో, గహపతి, ద్వే ధమ్మా బహూపకారా – సమథో చ విపస్సనా చా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. గోదత్తసుత్తం

౩౪౯. ఏకం సమయం ఆయస్మా గోదత్తో మచ్ఛికాసణ్డే విహరతి అమ్బాటకవనే. అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేనాయస్మా గోదత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం గోదత్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో చిత్తం గహపతిం ఆయస్మా గోదత్తో ఏతదవోచ – ‘‘యా చాయం, గహపతి, అప్పమాణా చేతోవిముత్తి, యా చ ఆకిఞ్చఞ్ఞా చేతోవిముత్తి, యా చ సుఞ్ఞతా చేతోవిముత్తి, యా చ అనిమిత్తా చేతోవిముత్తి, ఇమే ధమ్మా నానత్థా నానాబ్యఞ్జనా ఉదాహు ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి? ‘‘అత్థి, భన్తే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ. అత్థి పన, భన్తే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి.

‘‘కతమో చ, భన్తే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ? ఇధ, భన్తే, భిక్ఖు మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం [చతుత్థిం (?)]. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన [అబ్యాపజ్ఝేన (సీ. స్యా. కం. పీ.), అబ్యాబజ్ఝేన (?)] ఫరిత్వా విహరతి. కరుణాసహగతేన చేతసా…పే… ముదితాసహగతేన చేతసా…పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన ఫరిత్వా విహరతి. అయం వుచ్చతి, భన్తే, అప్పమాణా చేతోవిముత్తి.

‘‘కతమా చ, భన్తే, ఆకిఞ్చఞ్ఞా చేతోవిముత్తి? ఇధ, భన్తే, భిక్ఖు సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ, ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భన్తే, ఆకిఞ్చఞ్ఞా చేతోవిముత్తి.

‘‘కతమా చ, భన్తే, సుఞ్ఞతా చేతోవిముత్తి? ఇధ, భన్తే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘సుఞ్ఞమిదం అత్తేన వా అత్తనియేన వా’తి. అయం వుచ్చతి, భన్తే, సుఞ్ఞతా చేతోవిముత్తి.

‘‘కతమా చ, భన్తే, అనిమిత్తా చేతోవిముత్తి? ఇధ, భన్తే, భిక్ఖు సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అనిమిత్తం చేతోసమాధిం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భన్తే, అనిమిత్తా చేతోవిముత్తి. అయం ఖో, భన్తే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ.

‘‘కతమో చ, భన్తే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నానం? రాగో, భన్తే, పమాణకరణో, దోసో పమాణకరణో, మోహో పమాణకరణో. తే ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. యావతా ఖో, భన్తే, అప్పమాణా చేతోవిముత్తియో, అకుప్పా తాసం చేతోవిముత్తి అగ్గమక్ఖాయతి. సా ఖో పన అకుప్పా చేతోవిముత్తి సుఞ్ఞా రాగేన, సుఞ్ఞా దోసేన, సుఞ్ఞా మోహేన. రాగో ఖో, భన్తే, కిఞ్చనం, దోసో కిఞ్చనం, మోహో కిఞ్చనం. తే ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. యావతా ఖో, భన్తే, ఆకిఞ్చఞ్ఞా చేతోవిముత్తియో, అకుప్పా తాసం చేతోవిముత్తి అగ్గమక్ఖాయతి. సా ఖో పన అకుప్పా చేతోవిముత్తి సుఞ్ఞా రాగేన, సుఞ్ఞా దోసేన, సుఞ్ఞా మోహేన. రాగో ఖో, భన్తే, నిమిత్తకరణో, దోసో నిమిత్తకరణో, మోహో నిమిత్తకరణో. తే ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. యావతా ఖో, భన్తే, అనిమిత్తా చేతోవిముత్తియో, అకుప్పా తాసం చేతోవిముత్తి అగ్గమక్ఖాయతి. సా ఖో పన అకుప్పా చేతోవిముత్తి సుఞ్ఞా రాగేన, సుఞ్ఞా దోసేన, సుఞ్ఞా మోహేన. అయం ఖో, భన్తే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి. ‘‘లాభా తే, గహపతి, సులద్ధం తే, గహపతి! యస్స తే గమ్భీరే బుద్ధవచనే పఞ్ఞాచక్ఖు కమతీ’’తి. సత్తమం.

౮. నిగణ్ఠనాటపుత్తసుత్తం

౩౫౦. తేన ఖో పన సమయేన నిగణ్ఠో నాటపుత్తో [నాతపుత్తో (సీ.)] మచ్ఛికాసణ్డం అనుప్పత్తో హోతి మహతియా నిగణ్ఠపరిసాయ సద్ధిం. అస్సోసి ఖో చిత్తో గహపతి – ‘‘నిగణ్ఠో కిర నాటపుత్తో మచ్ఛికాసణ్డం అనుప్పత్తో మహతియా నిగణ్ఠపరిసాయ సద్ధి’’న్తి. అథ ఖో చిత్తో గహపతి సమ్బహులేహి ఉపాసకేహి సద్ధిం యేన నిగణ్ఠో నాటపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా నిగణ్ఠేన నాటపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో చిత్తం గహపతిం నిగణ్ఠో నాటపుత్తో ఏతదవోచ – ‘‘సద్దహసి త్వం, గహపతి, సమణస్స గోతమస్స – అత్థి అవితక్కో అవిచారో సమాధి, అత్థి వితక్కవిచారానం నిరోధో’’తి?

‘‘న ఖ్వాహం ఏత్థ, భన్తే, భగవతో సద్ధాయ గచ్ఛామి. అత్థి అవితక్కో అవిచారో సమాధి, అత్థి వితక్కవిచారానం నిరోధో’’తి. ఏవం వుత్తే, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో ఉల్లోకేత్వా [సకం పరిసం అపలోకేత్వా (సీ. స్యా. కం.), ఓలోకేత్వా (సీ. అట్ఠ. స్యా. అట్ఠ.)] ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం భవన్తో పస్సన్తు, యావ ఉజుకో చాయం చిత్తో గహపతి, యావ అసఠో చాయం చిత్తో గహపతి, యావ అమాయావీ చాయం చిత్తో గహపతి, వాతం వా సో జాలేన బాధేతబ్బం మఞ్ఞేయ్య, యో వితక్కవిచారే నిరోధేతబ్బం మఞ్ఞేయ్య, సకముట్ఠినా వా సో గఙ్గాయ సోతం ఆవారేతబ్బం మఞ్ఞేయ్య, యో వితక్కవిచారే నిరోధేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, భన్తే, కతమం ను ఖో పణీతతరం – ఞాణం వా సద్ధా వా’’తి? ‘‘సద్ధాయ ఖో, గహపతి, ఞాణంయేవ పణీతతర’’న్తి. ‘‘అహం ఖో, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. అహం ఖో, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. అహం ఖో, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. అహం ఖో, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. న సో ఖ్వాహం, భన్తే, ఏవం జానన్తో ఏవం పస్సన్తో కస్స అఞ్ఞస్స సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా సద్ధాయ గమిస్సామి? అత్థి అవితక్కో అవిచారో సమాధి, అత్థి వితక్కవిచారానం నిరోధో’’తి.

ఏవం వుత్తే, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో సకం పరిసం అపలోకేత్వా ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం భవన్తో పస్సన్తు, యావ అనుజుకో చాయం చిత్తో గహపతి, యావ సఠో చాయం చిత్తో గహపతి, యావ మాయావీ చాయం చిత్తో గహపతీ’’తి.

‘‘ఇదానేవ ఖో తే [ఇదానేవ చ పన (స్యా. కం. క.)] మయం, భన్తే, భాసితం – ‘ఏవం ఆజానామ ఇదం భవన్తో పస్సన్తు, యావ ఉజుకో చాయం చిత్తో గహపతి, యావ అసఠో చాయం చిత్తో గహపతి, యావ అమాయావీ చాయం చిత్తో గహపతీ’తి. ఇదానేవ చ పన మయం, భన్తే, భాసితం – ‘ఏవం ఆజానామ ఇదం భవన్తో పస్సన్తు, యావ అనుజుకో చాయం చిత్తో గహపతి, యావ సఠో చాయం చిత్తో గహపతి, యావ మాయావీ చాయం చిత్తో గహపతీ’తి. సచే తే, భన్తే, పురిమం సచ్చం, పచ్ఛిమం తే మిచ్ఛా. సచే పన తే, భన్తే, పురిమం మిచ్ఛా, పచ్ఛిమం తే సచ్చం. ఇమే ఖో పన, భన్తే, దస సహధమ్మికా పఞ్హా ఆగచ్ఛన్తి. యదా నేసం అత్థం ఆజానేయ్యాసి, అథ మం పటిహరేయ్యాసి సద్ధిం నిగణ్ఠపరిసాయ. ఏకో పఞ్హో, ఏకో ఉద్దేసో, ఏకం వేయ్యాకరణం. ద్వే పఞ్హా, ద్వే ఉద్దేసా, ద్వే వేయ్యాకరణాని. తయో పఞ్హా, తయో ఉద్దేసా, తీణి వేయ్యాకరణాని. చత్తారో పఞ్హా, చత్తారో ఉద్దేసా, చత్తారి వేయ్యాకరణాని. పఞ్చ పఞ్హా, పఞ్చ ఉద్దేసా, పఞ్చ వేయ్యాకరణాని. ఛ పఞ్హా, ఛ ఉద్దేసా, ఛ వేయ్యాకరణాని. సత్త పఞ్హా, సత్త ఉద్దేసా, సత్త వేయ్యాకరణాని. అట్ఠ పఞ్హా, అట్ఠ ఉద్దేసా, అట్ఠ వేయ్యాకరణాని. నవ పఞ్హా, నవ ఉద్దేసా, నవ వేయ్యాకరణాని. దస పఞ్హా, దస ఉద్దేసా, దస వేయ్యాకరణానీ’’తి. అథ ఖో చిత్తో గహపతి నిగణ్ఠం నాటపుత్తం ఇమే దస సహధమ్మికే పఞ్హే ఆపుచ్ఛిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామీతి. అట్ఠమం.

౯. అచేలకస్సపసుత్తం

౩౫౧. తేన ఖో పన సమయేన అచేలో కస్సపో మచ్ఛికాసణ్డం అనుప్పత్తో హోతి చిత్తస్స గహపతినో పురాణగిహిసహాయో. అస్సోసి ఖో చిత్తో గహపతి – ‘‘అచేలో కిర కస్సపో మచ్ఛికాసణ్డం అనుప్పత్తో అమ్హాకం పురాణగిహిసహాయో’’తి. అథ ఖో చిత్తో గహపతి యేన అచేలో కస్సపో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా అచేలేన కస్సపేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి అచేలం కస్సపం ఏతదవోచ – ‘‘కీవచిరం పబ్బజితస్స, భన్తే, కస్సపా’’తి? ‘‘తింసమత్తాని ఖో మే, గహపతి, వస్సాని పబ్బజితస్సా’’తి. ‘‘ఇమేహి పన తే, భన్తే, తింసమత్తేహి వస్సేహి అత్థి కోచి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా [ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో (స్యా. కం.)] అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి? ‘‘ఇమేహి ఖో మే, గహపతి, తింసమత్తేహి వస్సేహి పబ్బజితస్స నత్థి కోచి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో, అఞ్ఞత్ర నగ్గేయ్యా చ ముణ్డేయ్యా చ పావళనిప్ఫోటనాయ చా’’తి. ఏవం వుత్తే, చిత్తో గహపతి అచేలం కస్సపం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం వత, భో, అబ్భుతం వత, భో! ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతతా [సబ్బత్థపి ఏవమేవ దిస్సతి] యత్ర హి నామ తింసమత్తేహి వస్సేహి న కోచి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో అభవిస్స ఫాసువిహారో, అఞ్ఞత్ర నగ్గేయ్యా చ ముణ్డేయ్యా చ పావళనిప్ఫోటనాయ చా’’తి!

‘‘తుయ్హం పన, గహపతి, కీవచిరం ఉపాసకత్తం ఉపగతస్సా’’తి? ‘‘మయ్హమ్పి ఖో పన, భన్తే, తింసమత్తాని వస్సాని ఉపాసకత్తం ఉపగతస్సా’’తి. ‘‘ఇమేహి పన తే, గహపతి, తింసమత్తేహి వస్సేహి అత్థి కోచి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి? ‘‘గిహినోపి సియా, భన్తే. అహఞ్హి, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. అహఞ్హి, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, వితక్కవిచారానం వూపసమా …పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. అహఞ్హి, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. అహఞ్హి, భన్తే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి. సచే ఖో పనాహం, భన్తే, భగవతో [భగవతా (స్యా. కం.)] పఠమతరం కాలం కరేయ్యం, అనచ్ఛరియం ఖో పనేతం యం మం భగవా ఏవం బ్యాకరేయ్య – ‘నత్థి తం సంయోజనం యేన సంయోజనేన సంయుత్తో చిత్తో గహపతి పున ఇమం లోకం ఆగచ్ఛేయ్యా’’’తి. ఏవం వుత్తే, అచేలో కస్సపో చిత్తం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం వత భో, అబ్భుతం వత భో! ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతతా, యత్ర హి నామ గిహీ ఓదాతవసనో [గిహీ ఓదాతవసనా (సీ. పీ.)] ఏవరూపం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం అధిగమిస్సతి [అధిగమిస్సన్తి (సీ. పీ.)] ఫాసువిహారం. లభేయ్యాహం, గహపతి, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి.

అథ ఖో చిత్తో గహపతి అచేలం కస్సపం ఆదాయ యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అయం, భన్తే, అచేలో కస్సపో అమ్హాకం పురాణగిహిసహాయో. ఇమం థేరా పబ్బాజేన్తు ఉపసమ్పాదేన్తు. అహమస్స ఉస్సుక్కం కరిస్సామి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి. అలత్థ ఖో అచేలో కస్సపో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదం. అచిరూపసమ్పన్నో చ పనాయస్మా కస్సపో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, తదనుత్తరం బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా కస్సపో అరహతం అహోసీతి. నవమం.

౧౦. గిలానదస్సనసుత్తం

౩౫౨. తేన ఖో పన సమయేన చిత్తో గహపతి ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో సమ్బహులా ఆరామదేవతా వనదేవతా రుక్ఖదేవతా ఓసధితిణవనప్పతీసు అధివత్థా దేవతా సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ చిత్తం గహపతిం ఏతదవోచుం – ‘‘పణిధేహి, గహపతి, అనాగతమద్ధానం రాజా అస్సం చక్కవత్తీ’’తి.

ఏవం వుత్తే, చిత్తో గహపతి తా ఆరామదేవతా వనదేవతా రుక్ఖదేవతా ఓసధితిణవనప్పతీసు అధివత్థా దేవతా ఏతదవోచ – ‘‘తమ్పి అనిచ్చం, తమ్పి అద్ధువం, తమ్పి పహాయ గమనీయ’’న్తి. ఏవం వుత్తే, చిత్తస్స గహపతినో మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా చిత్తం గహపతిం ఏతదవోచుం – ‘‘సతిం, అయ్యపుత్త, ఉపట్ఠపేహి, మా విప్పలపీ’’తి. ‘‘కిం తాహం వదామి యం మం తుమ్హే ఏవం వదేథ – ‘సతిం, అయ్యపుత్త, ఉపట్ఠపేహి, మా విప్పలపీ’’’తి? ‘‘ఏవం ఖో త్వం, అయ్యపుత్త, వదేసి – ‘తమ్పి అనిచ్చం, తమ్పి అద్ధువం, తమ్పి పహాయ గమనీయ’’’న్తి. ‘‘తథా హి పన మం ఆరామదేవతా వనదేవతా రుక్ఖదేవతా ఓసధితిణవనప్పతీసు అధివత్థా దేవతా ఏవమాహంసు – ‘పణిధేహి, గహపతి, అనాగతమద్ధానం రాజా అస్సం చక్కవత్తీ’తి. తాహం ఏవం వదామి – ‘తమ్పి అనిచ్చం…పే… తమ్పి పహాయ గమనీయ’’’న్తి. ‘‘కిం పన తా, అయ్యపుత్త, ఆరామదేవతా వనదేవతా రుక్ఖదేవతా ఓసధితిణవనప్పతీసు అధివత్థా దేవతా అత్థవసం సమ్పస్సమానా ఏవమాహంసు – ‘పణిధేహి, గహపతి, అనాగతమద్ధానం రాజా అస్సం చక్కవత్తీ’’’తి? ‘‘తాసం ఖో ఆరామదేవతానం వనదేవతానం రుక్ఖదేవతానం ఓసధితిణవనప్పతీసు అధివత్థానం దేవతానం ఏవం హోతి – ‘అయం ఖో చిత్తో గహపతి, సీలవా [సీలవన్తో (క.)] కల్యాణధమ్మో. సచే పణిదహిస్సతి – అనాగతమద్ధానం రాజా అస్సం చక్కవత్తీ’తి, ‘తస్స ఖో అయం ఇజ్ఝిస్సతి, సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తా ధమ్మికో ధమ్మికం ఫలం అనుపస్సతీ’తి. ఇమం ఖో తా ఆరామదేవతా వనదేవతా రుక్ఖదేవతా ఓసధితిణవనప్పతీసు అధివత్థా దేవతా అత్థవసం సమ్పస్సమానా ఏవమాహంసు – ‘పణిధేహి, గహపతి, అనాగతమద్ధానం రాజా అస్సం చక్కవత్తీ’తి. తాహం ఏవం వదామి – ‘తమ్పి అనిచ్చం, తమ్పి అద్ధువం, తమ్పి పహాయ గమనీయ’’’న్తి.

‘‘తేన హి, అయ్యపుత్త, అమ్హేపి ఓవదాహీ’’తి. ‘‘తస్మా హి వో ఏవం సిక్ఖితబ్బం – బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా భవిస్సామ – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా భవిస్సామ – ‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో సన్దిట్ఠికో అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’తి. సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా భవిస్సామ – ‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, ఉజుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, ఞాయప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, సామీచిప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, యదిదం చత్తారి పురిసయుగాని అట్ఠ పురిసపుగ్గలా ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘో ఆహునేయ్యో పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’తి. యం ఖో పన కిఞ్చి కులే దేయ్యధమ్మం సబ్బం తం అప్పటివిభత్తం భవిస్సతి సీలవన్తేహి కల్యాణధమ్మేహీతి ఏవఞ్హి వో సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. అథ ఖో చిత్తో గహపతి మిత్తామచ్చే ఞాతిసాలోహితే బుద్ధే చ ధమ్మే చ సఙ్ఘే చ చాగే చ సమాదపేత్వా కాలమకాసీతి. దసమం.

చిత్తసంయుత్తం సమత్తం.