౧౦. అబ్యాకతసంయుత్తం

౧. ఖేమాసుత్తం

౪౧౦. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఖేమా భిక్ఖునీ కోసలేసు చారికం చరమానా అన్తరా చ సావత్థిం అన్తరా చ సాకేతం తోరణవత్థుస్మిం వాసం ఉపగతా హోతి. అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో సాకేతా సావత్థిం గచ్ఛన్తో, అన్తరా చ సాకేతం అన్తరా చ సావత్థిం తోరణవత్థుస్మిం ఏకరత్తివాసం ఉపగచ్ఛి. అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో అఞ్ఞతరం పురిసం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, అమ్భో పురిస, తోరణవత్థుస్మిం తథారూపం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా జాన యమహం అజ్జ పయిరుపాసేయ్య’’న్తి.

‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో సో పురిసో రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స పటిస్సుత్వా కేవలకప్పం తోరణవత్థుం ఆహిణ్డన్తో [అన్వాహిణ్డన్తో (సీ.)] నాద్దస తథారూపం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా యం రాజా పసేనది కోసలో పయిరుపాసేయ్య. అద్దసా ఖో సో పురిసో ఖేమం భిక్ఖునిం తోరణవత్థుస్మిం వాసం ఉపగతం. దిస్వాన యేన రాజా పసేనది కోసలో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా రాజానం పసేనదిం కోసలం ఏతదవోచ –

‘‘నత్థి ఖో, దేవ, తోరణవత్థుస్మిం తథారూపో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా యం దేవో పయిరుపాసేయ్య. అత్థి చ ఖో, దేవ, ఖేమా నామ భిక్ఖునీ, తస్స భగవతో సావికా అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. తస్సా ఖో పన అయ్యాయ ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘పణ్డితా, వియత్తా మేధావినీ బహుస్సుతా చిత్తకథా కల్యాణపటిభానా’తి. తం దేవో పయిరుపాసతూ’’తి.

అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో యేన ఖేమా భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఖేమం భిక్ఖునిం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రాజా పసేనది కోసలో ఖేమం భిక్ఖునిం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, అయ్యే, హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, మహారాజ, భగవతా – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పనయ్యే, న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, మహారాజ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, అయ్యే, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, మహారాజ, భగవతా – ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పనయ్యే, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి. ‘‘ఏతమ్పి ఖో, మహారాజ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి.

‘‘‘కిం ను ఖో, అయ్యే, హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి, ఇతి పుట్ఠా సమానా – ‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, మహారాజ, భగవతా – హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. ‘కిం పనయ్యే, న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఇతి పుట్ఠా సమానా – ‘ఏతమ్పి ఖో, మహారాజ, అబ్యాకతం భగవతా – న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, అయ్యే, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఇతి పుట్ఠా సమానా – ‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, మహారాజ, భగవతా – హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. ‘కిం పనయ్యే, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఇతి పుట్ఠా సమానా – ‘ఏతమ్పి ఖో, మహారాజ, అబ్యాకతం భగవతా – నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. ‘కో ను ఖో, అయ్యే, హేతు, కో పచ్చయో యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’’తి?

‘‘తేన హి, మహారాజ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా తే ఖమేయ్య తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, అత్థి తే కోచి గణకో వా ముద్దికో వా సఙ్ఖాయకో వా యో పహోతి గఙ్గాయ వాలుకం [వాలికం (సీ. స్యా. కం.)] గణేతుం – ఏత్తకా [ఏత్తికా (సీ.)] వాలుకా ఇతి వా, ఏత్తకాని వాలుకసతాని ఇతి వా, ఏత్తకాని వాలుకసహస్సాని ఇతి వా, ఏత్తకాని వాలుకసతసహస్సాని ఇతి వా’’తి? ‘‘నో హేతం, అయ్యే’’. ‘‘అత్థి పన తే కోచి గణకో వా ముద్దికో వా సఙ్ఖాయకో వా యో పహోతి మహాసముద్దే ఉదకం గణేతుం – ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకాని ఇతి వా, ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసతాని ఇతి వా, ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసహస్సాని ఇతి వా, ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసతసహస్సాని ఇతి వా’’తి? ‘‘నో హేతం, అయ్యే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘మహాయ్యే, సముద్దో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాహో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యేన రూపే తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య తం రూపం తథాగతస్స పహీనం ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావఙ్కతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం. రూపసఙ్ఖాయవిముత్తో ఖో, మహారాజ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాహో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి.

‘‘యాయ వేదనాయ తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య, సా వేదనా తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. వేదనాసఙ్ఖాయవిముత్తో, మహారాజ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాహో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి.

‘‘యాయ సఞ్ఞా తథాగతం…పే… యేహి సఙ్ఖారేహి తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య, తే సఙ్ఖారా తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. సఙ్ఖారసఙ్ఖాయవిముత్తో ఖో, మహారాజ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాహో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి.

‘‘యేన విఞ్ఞాణే తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య తం విఞ్ఞాణం తథాగతస్స పహీనం ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావఙ్కతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం. విఞ్ఞాణసఙ్ఖాయవిముత్తో ఖో, మహారాజ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాహో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతీ’’తి. అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో ఖేమాయ భిక్ఖునియా భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా ఖేమం భిక్ఖునిం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో అపరేన సమయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రాజా పసేనది కోసలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, మహారాజ, మయా – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, మహారాజ, అబ్యాకతం మయా – ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, మహారాజ, మయా – ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, మహారాజ, అబ్యాకతం మయా – ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, మహారాజ, మయా – హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి…పే…. ‘‘‘కిం పన, భన్తే, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘‘‘ఏతమ్పి ఖో, మహారాజ, అబ్యాకతం మయా – నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. కో ను ఖో, భన్తే, హేతు, కో పచ్చయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి?

‘‘తేన హి, మహారాజ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా తే ఖమేయ్య తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, అత్థి తే కోచి గణకో వా ముద్దికో వా సఙ్ఖాయకో వా యో పహోతి గఙ్గాయ వాలుకం గణేతుం – ఏత్తకా వాలుకా ఇతి వా…పే… ఏత్తకాని వాలుకసతసహస్సాని ఇతి వా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘అత్థి పన తే కోచి గణకో వా ముద్దికో వా సఙ్ఖాయకో వా యో పహోతి మహాసముద్దే ఉదకం గణేతుం – ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకాని ఇతి వా…పే… ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసతసహస్సాని ఇతి వా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘మహా, భన్తే, సముద్దో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాహో. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యేన రూపేన తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య, తం రూపం తథాగతస్స పహీనం ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావఙ్కతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం. రూపసఙ్ఖాయవిముత్తో ఖో, మహారాజ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాహో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి. యాయ వేదనాయ…పే… యాయ సఞ్ఞాయ…పే… యేహి సఙ్ఖారేహి…పే…’’.

‘‘యేన విఞ్ఞాణేన తథాగతం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య, తం విఞ్ఞాణం తథాగతస్స పహీనం ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావఙ్కతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం. విఞ్ఞాణసఙ్ఖాయవిముత్తో ఖో, మహారాజ, తథాగతో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాహో – సేయ్యథాపి మహాసముద్దో. ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతి, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి న ఉపేతీ’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యత్ర హి నామ సత్థు చేవ [సత్థునో చేవ (సీ.)] సావికాయ చ అత్థేన అత్థో బ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనం సంసన్దిస్సతి, సమేస్సతి, న విరోధయిస్సతి [విహాయిస్సతి (సీ. స్యా. కం.), విగాయిస్సతి (క.)] యదిదం అగ్గపదస్మిం. ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం ఖేమం భిక్ఖునిం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం అపుచ్ఛిం. సాపి మే అయ్యా ఏతేహి పదేహి ఏతేహి బ్యఞ్జనేహి ఏతమత్థం బ్యాకాసి, సేయ్యథాపి భగవా. అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యత్ర హి నామ సత్థు చేవ సావికాయ చ అత్థేన అత్థో బ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనం సంసన్దిస్సతి, సమేస్సతి, న విరోధయిస్సతి యదిదం అగ్గపదస్మిం. హన్ద దాని మయం, భన్తే, గచ్ఛామ. బహుకిచ్చా మయం బహుకరణీయా’’తి. ‘‘యస్స దాని త్వం, మహారాజ, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామీతి. పఠమం.

౨. అనురాధసుత్తం

౪౧౧. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా అనురాధో భగవతో అవిదూరే అరఞ్ఞకుటికాయం విహరతి. అథ ఖో సమ్బహులా అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా యేనాయస్మా అనురాధో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా అనురాధేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఆయస్మన్తం అనురాధం ఏతదవోచుం – ‘‘యో సో, ఆవుసో అనురాధ, తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో, తం తథాగతో ఇమేసు చతూసు ఠానేసు పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా’’తి? ‘‘యో సో, ఆవుసో, తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో, తం తథాగతో అఞ్ఞత్ర ఇమేహి చతూహి ఠానేహి పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా’’తి. ఏవం వుత్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఆయస్మన్తం అనురాధం ఏతదవోచుం – ‘‘సో చాయం [యో చాయం (సీ.)] భిక్ఖు నవో భవిస్సతి అచిరపబ్బజితో, థేరో వా పన బాలో అబ్యత్తో’’తి. అథ ఖో తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఆయస్మన్తం అనురాధం నవవాదేన చ బాలవాదేన చ అపసాదేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు.

అథ ఖో ఆయస్మతో అనురాధస్స అచిరపక్కన్తేసు అఞ్ఞతిత్థియేసు పరిబ్బాజకేసు ఏతదహోసి – ‘‘సచే ఖో మం తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఉత్తరిం పుచ్ఛేయ్యుం, కథం బ్యాకరమానో ను ఖ్వాహం తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం వుత్తవాదీ చేవ భగవతో అస్సం, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యం, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యం, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి? అథ ఖో ఆయస్మా అనురాధో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా అనురాధో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, భగవతో అవిదూరే అరఞ్ఞకుటికాయం విహరామి. అథ ఖో, భన్తే, సమ్బహులా అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా యేనాహం తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా మయా సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో, భన్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా మం ఏతదవోచుం – ‘‘యో సో, ఆవుసో అనురాధ, తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో, తం తథాగతో ఇమేసు చతూసు ఠానేసు పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా’’తి? ఏవం వుత్తాహం, భన్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియే పరిబ్బాజకే ఏతదవోచం – ‘‘యో సో, ఆవుసో, తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో, తం తథాగతో అఞ్ఞత్ర ఇమేహి చతూహి ఠానేహి పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా’’తి. ఏవం వుత్తే, భన్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా మం ఏతదవోచుం – ‘‘సో చాయం భిక్ఖు నవో భవిస్సతి అచిరపబ్బజితో థేరో వా పన బాలో అబ్యత్తో’’తి. అథ ఖో మం, భన్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా నవవాదేన చ బాలవాదేన చ అపసాదేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు. తస్స మయ్హం, భన్తే, అచిరపక్కన్తేసు తేసు అఞ్ఞతిత్థియేసు పరిబ్బాజకేసు ఏతదహోసి – ‘‘సచే ఖో మం తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఉత్తరిం పుచ్ఛేయ్యుం, కథం బ్యాకరమానో ను ఖ్వాహం తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం వుత్తవాదీ చేవ భగవతో అస్సం, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యం, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యం, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి?

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘వేదనా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?…పే… సఞ్ఞా …పే… సఙ్ఖారా…పే… ‘‘విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తస్మాతిహ, అనురాధ, యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. యా కాచి వేదనా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యే కేచి సఙ్ఖారా…పే… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవం పస్సం, అనురాధ, సుతవా అరియసావకో రూపస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, వేదనాయపి నిబ్బిన్దతి, సఞ్ఞాయపి నిబ్బిన్దతి, సఙ్ఖారేసుపి నిబ్బిన్దతి, విఞ్ఞాణస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, రూపం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సఞ్ఞం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సఙ్ఖారే తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘విఞ్ఞాణం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, రూపస్మిం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపా తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనాయ…పే… అఞ్ఞత్ర వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ…పే… అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ…పే… సఙ్ఖారేసు…పే… అఞ్ఞత్ర సఙ్ఖారేహి…పే… విఞ్ఞాణస్మిం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞాణా తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, రూపం, వేదనం, సఞ్ఞం, సఙ్ఖారే, విఞ్ఞాణం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, అయం సో అరూపీ అవేదనో అసఞ్ఞీ అసఙ్ఖారో అవిఞ్ఞాణో తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘ఏత్థ చ తే, అనురాధ, దిట్ఠేవ ధమ్మే సచ్చతో థేతతో తథాగతే అనుపలబ్భియమానే [తథాగతో అనుపలబ్భియమానో (స్యా. క.), తథాగతే అనుపలబ్భమానే (?)] కల్లం ను తే తం వేయ్యాకరణం [వేయ్యాకరణాయ (సీ.)] – యో సో, ఆవుసో, తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో, తం తథాగతో అఞ్ఞత్ర ఇమేహి చతూహి ఠానేహి పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – ‘‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సాధు సాధు, అనురాధ! పుబ్బే చాహం, అనురాధ, ఏతరహి చ దుక్ఖఞ్చేవ పఞ్ఞాపేమి దుక్ఖస్స చ నిరోధ’’న్తి. దుతియం.

౩. పఠమసారిపుత్తకోట్ఠికసుత్తం

౪౧౨. ఏకం సమయం ఆయస్మా చ సారిపుత్తో, ఆయస్మా చ మహాకోట్ఠికో బారాణసియం విహరన్తి ఇసిపతనే మిగదాయే. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ –

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, ఆవుసో, భగవతా – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పనావుసో, న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, ఆవుసో, అబ్యాకతం భగవతా – ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, ఆవుసో, భగవతా – ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పనావుసో, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, ఆవుసో, అబ్యాకతం భగవతా – ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి.

‘‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో, ‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, ఆవుసో, భగవతా – హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి…పే… ‘కిం పనావుసో, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘ఏతమ్పి ఖో, ఆవుసో, అబ్యాకతం భగవతా – నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. కో ను ఖో, ఆవుసో, హేతు, కో పచ్చయో యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి?

‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఖో, ఆవుసో, రూపగతమేతం. న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, రూపగతమేతం. హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, రూపగతమేతం. నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, రూపగతమేతం. హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఖో, ఆవుసో, వేదనాగతమేతం. న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, వేదనాగతమేతం. హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, వేదనాగతమేతం. నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, వేదనాగతమేతం. హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఖో, ఆవుసో, సఞ్ఞాగతమేతం. న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, సఞ్ఞాగతమేతం. హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, సఞ్ఞాగతమేతం. నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, సఞ్ఞాగతమేతం. హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఖో, ఆవుసో, సఙ్ఖారగతమేతం. న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, సఙ్ఖారగతమేతం. హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, సఙ్ఖారగతమేతం. నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, సఙ్ఖారగతమేతం. హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఖో, ఆవుసో, విఞ్ఞాణగతమేతం. న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, విఞ్ఞాణగతమేతం. హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, విఞ్ఞాణగతమేతం. నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి, విఞ్ఞాణగతమేతం. అయం ఖో, ఆవుసో, హేతు అయం పచ్చయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి. తతియం.

౪. దుతియసారిపుత్తకోట్ఠికసుత్తం

౪౧౩. ఏకం సమయం ఆయస్మా చ సారిపుత్తో, ఆయస్మా చ మహాకోట్ఠికో బారాణసియం విహరన్తి ఇసిపతనే మిగదాయే…పే… (సాయేవ పుచ్ఛా) ‘‘కో ను ఖో, ఆవుసో, హేతు, కో పచ్చయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి? ‘‘రూపం ఖో, ఆవుసో, అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, రూపసముదయం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, రూపనిరోధం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, రూపనిరోధగామినిం పటిపదం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి; ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి; ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి; ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి. వేదనం…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, విఞ్ఞాణసముదయం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, విఞ్ఞాణనిరోధం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి; ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి; ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి; ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తిపిస్స హోతి.

‘‘రూపఞ్చ ఖో, ఆవుసో, జానతో పస్సతో యథాభూతం, రూపసముదయం జానతో పస్సతో యథాభూతం, రూపనిరోధం జానతో పస్సతో యథాభూతం, రూపనిరోధగామినిం పటిపదం జానతో పస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి. వేదనం…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం జానతో పస్సతో యథాభూతం, విఞ్ఞాణసముదయం జానతో పస్సతో యథాభూతం, విఞ్ఞాణనిరోధం జానతో పస్సతో యథాభూతం, విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం జానతో పస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి; ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి; ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి; ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి. అయం ఖో, ఆవుసో, హేతు అయం పచ్చయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి. చతుత్థం.

౫. తతియసారిపుత్తకోట్ఠికసుత్తం

౪౧౪. ఏకం సమయం ఆయస్మా చ సారిపుత్తో, ఆయస్మా చ మహాకోట్ఠికో బారాణసియం విహరన్తి ఇసిపతనే మిగదాయే…పే… (సాయేవ పుచ్ఛా) ‘‘కో ను ఖో, ఆవుసో, హేతు కో పచ్చయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి? ‘‘రూపే ఖో, ఆవుసో, అవిగతరాగస్స అవిగతచ్ఛన్దస్స అవిగతపేమస్స అవిగతపిపాసస్స అవిగతపరిళాహస్స అవిగతతణ్హస్స ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి. వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ…పే… సఙ్ఖారేసు…పే… విఞ్ఞాణే అవిగతరాగస్స అవిగతచ్ఛన్దస్స అవిగతపేమస్స అవిగతపిపాసస్స అవిగతపరిళాహస్స అవిగతతణ్హస్స ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి. రూపే చ ఖో, ఆవుసో, విగతరాగస్స…పే… వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ…పే… సఙ్ఖారేసు…పే… విఞ్ఞాణే విగతరాగస్స విగతచ్ఛన్దస్స విగతపేమస్స విగతపిపాసస్స విగతపరిళాహస్స విగతతణ్హస్స ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి. అయం ఖో, ఆవుసో, హేతు, అయం పచ్చయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి. పఞ్చమం.

౬. చతుత్థసారిపుత్తకోట్ఠికసుత్తం

౪౧౫. ఏకం సమయం ఆయస్మా చ సారిపుత్తో, ఆయస్మా చ మహాకోట్ఠికో బారాణసియం విహరన్తి ఇసిపతనే మిగదాయే. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా మహాకోట్ఠికో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా మహాకోట్ఠికేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం మహాకోట్ఠికం ఏతదవోచ – ‘‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో కోట్ఠిక, హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి…పే… ‘కిం పనావుసో, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘ఏతమ్పి ఖో, ఆవుసో, అబ్యాకతం భగవతా – నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి’’. ‘‘కో ను ఖో, ఆవుసో, హేతు, కో పచ్చయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి?

‘‘రూపారామస్స ఖో, ఆవుసో, రూపరతస్స రూపసమ్ముదితస్స రూపనిరోధం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి; ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి; ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి; ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి. వేదనారామస్స ఖో, ఆవుసో, వేదనారతస్స వేదనాసమ్ముదితస్స, వేదనానిరోధం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి…పే… సఞ్ఞారామస్స ఖో, ఆవుసో…పే… సఙ్ఖారారామస్స ఖో ఆవుసో…పే… విఞ్ఞాణారామస్స ఖో, ఆవుసో, విఞ్ఞాణరతస్స విఞ్ఞాణసమ్ముదితస్స విఞ్ఞాణనిరోధం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి’’.

‘‘న రూపారామస్స ఖో, ఆవుసో, న రూపరతస్స న రూపసమ్ముదితస్స, రూపనిరోధం జానతో పస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి. న వేదనారామస్స ఖో, ఆవుసో…పే… న సఞ్ఞారామస్స ఖో, ఆవుసో…పే… న సఙ్ఖారారామస్స ఖో, ఆవుసో…పే… న విఞ్ఞాణారామస్స ఖో, ఆవుసో, న విఞ్ఞాణరతస్స న విఞ్ఞాణసమ్ముదితస్స, విఞ్ఞాణనిరోధం జానతో పస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి. అయం ఖో, ఆవుసో, హేతు, అయం పచ్చయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి.

‘‘సియా పనావుసో, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి? ‘‘సియా, ఆవుసో. భవారామస్స ఖో, ఆవుసో, భవరతస్స భవసమ్ముదితస్స, భవనిరోధం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి. న భవారామస్స ఖో, ఆవుసో, న భవరతస్స న భవసమ్ముదితస్స, భవనిరోధం జానతో పస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి. అయమ్పి ఖో, ఆవుసో, పరియాయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి.

‘‘సియా పనావుసో, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి? ‘‘సియా, ఆవుసో. ఉపాదానారామస్స ఖో, ఆవుసో, ఉపాదానరతస్స ఉపాదానసమ్ముదితస్స, ఉపాదాననిరోధం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి. న ఉపాదానారామస్స ఖో, ఆవుసో, న ఉపాదానరతస్స న ఉపాదానసమ్ముదితస్స, ఉపాదాననిరోధం జానతో పస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి…పే… ‘నేవ, హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి. అయమ్పి ఖో ఆవుసో, పరియాయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి.

‘‘సియా పనావుసో, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి? ‘‘సియా, ఆవుసో. తణ్హారామస్స ఖో, ఆవుసో, తణ్హారతస్స తణ్హాసమ్ముదితస్స, తణ్హానిరోధం అజానతో అపస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స హోతి. న తణ్హారామస్స ఖో, ఆవుసో, న తణ్హారతస్స న తణ్హాసమ్ముదితస్స, తణ్హానిరోధం జానతో పస్సతో యథాభూతం, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి…పే. … ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపిస్స న హోతి. అయమ్పి ఖో, ఆవుసో, పరియాయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి.

‘‘సియా పనావుసో, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యేనేతం అబ్యాకతం భగవతా’’తి? ‘‘ఏత్థ దాని, ఆవుసో సారిపుత్త, ఇతో ఉత్తరి కిం ఇచ్ఛసి? తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తస్స, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునో వట్టం [వత్తం (స్యా. కం. క.) వద్ధం (పీ.)] నత్థి పఞ్ఞాపనాయా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. మోగ్గల్లానసుత్తం

౪౧౬. అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా మహామోగ్గల్లానేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచ –

‘‘కిం ను ఖో, భో మోగ్గల్లాన, సస్సతో లోకో’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – ‘సస్సతో లోకో’’’తి. ‘‘కిం పన, భో మోగ్గల్లాన, అసస్సతో లోకో’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘అసస్సతో లోకో’’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, భో మోగ్గల్లాన, అన్తవా లోకో’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – ‘అన్తవా లోకో’’’తి. ‘‘కిం పన, భో మోగ్గల్లాన, అనన్తవా లోకో’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘అనన్తవా లోకో’’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, భో మోగ్గల్లాన, తం జీవం తం సరీర’’న్తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – ‘తం జీవం తం సరీర’’’న్తి. ‘‘కిం పన, భో మోగ్గల్లాన, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’న్తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’’న్తి. ‘‘కిం ను ఖో, భో మోగ్గల్లాన, హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పన, భో మోగ్గల్లాన, న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం ను ఖో, భో మోగ్గల్లాన, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పన, భో మోగ్గల్లాన, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి.

‘‘కో ను ఖో, భో మోగ్గల్లాన, హేతు కో పచ్చయో, యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం పుట్ఠానం ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – సస్సతో లోకోతి వా, అసస్సతో లోకోతి వా, అన్తవా లోకోతి వా, అనన్తవా లోకోతి వా, తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా? కో పన, భో మోగ్గల్లాన, హేతు కో పచ్చయో, యేన సమణస్స గోతమస్స ఏవం పుట్ఠస్స న ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – సస్సతో లోకోతిపి, అసస్సతో లోకోతిపి, అన్తవా లోకోతిపి, అనన్తవా లోకోతిపి, తం జీవం తం సరీరన్తిపి, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తిపి, హోతి తథాగతో పరం మరణాతిపి, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతిపి, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతిపి, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతిపీ’’తి?

‘‘అఞ్ఞతిత్థియా ఖో, వచ్ఛ, పరిబ్బాజకా చక్ఖుం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సన్తి…పే… జివ్హం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సన్తి…పే… మనం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సన్తి. తస్మా అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం పుట్ఠానం ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – సస్సతో లోకోతి వా…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా. తథాగతో చ ఖో, వచ్ఛ, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో చక్ఖుం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి…పే… జివ్హం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి…పే… మనం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. తస్మా తథాగతస్స ఏవం పుట్ఠస్స న ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – సస్సతో లోకోతిపి…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతిపీ’’తి.

అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో ఉట్ఠాయాసనా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సస్సతో లోకో’’తి? అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, మయా – ‘సస్సతో లోకో’తి…పే…. ‘‘కిం పన, భో గోతమ, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం మయా – ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి.

‘‘కో ను ఖో, భో గోతమ, హేతు కో పచ్చయో, యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం పుట్ఠానం ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా? కో పన, భో గోతమ, హేతు కో పచ్చయో, యేన భోతో గోతమస్స ఏవం పుట్ఠస్స న ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తిపి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపీ’’తి?

‘‘అఞ్ఞతిత్థియా ఖో, వచ్ఛ, పరిబ్బాజకా చక్ఖుం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సన్తి…పే… జివ్హం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సన్తి…పే… మనం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సన్తి. తస్మా అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం పుట్ఠానం ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా. తథాగతో చ ఖో, వచ్ఛ, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో చక్ఖుం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి…పే… జివ్హం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి…పే… మనం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. తస్మా తథాగతస్స ఏవం పుట్ఠస్స న ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తిపి, ‘అసస్సతో లోకో’తిపి, ‘అన్తవా లోకో’తిపి, ‘అనన్తవా లోకో’తిపి, ‘తం జీవం తం సరీర’న్తిపి, ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’న్తిపి, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపీ’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! యత్ర హి నామ సత్థు చ [సత్థుస్స చ (సీ. పీ.), సత్థు చేవ (ఖేమాసుత్తే)] సావకస్స చ అత్థేన అత్థో బ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనం సంసన్దిస్సతి సమేస్సతి న విరోధయిస్సతి, యదిదం అగ్గపదస్మిం. ఇదానాహం, భో గోతమ, సమణం మహామోగ్గల్లానం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం అపుచ్ఛిం. సమణోపి మే మోగ్గల్లానో ఏతేహి పదేహి ఏతేహి బ్యఞ్జనేహి తమత్థం బ్యాకాసి, సేయ్యథాపి భవం గోతమో. అచ్ఛరియం, భో గోతమ, అబ్భుతం, భో గోతమ! యత్ర హి నామ సత్థు చ సావకస్స చ అత్థేన అత్థో బ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనం సంసన్దిస్సతి సమేస్సతి న విరోధయిస్సతి, యదిదం అగ్గపదస్మి’’న్తి. సత్తమం.

౮. వచ్ఛగోత్తసుత్తం

౪౧౭. అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సస్సతో లోకో’’తి? అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, మయా – ‘సస్సతో లోకో’తి…పే…. ‘‘కిం పన, భో గోతమ, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం మయా – ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి.

‘‘కో ను ఖో, భో గోతమ, హేతు, కో పచ్చయో, యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం పుట్ఠానం ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా? కో పన, భో గోతమ, హేతు, కో పచ్చయో, యేన భోతో గోతమస్స ఏవం పుట్ఠస్స న ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తిపి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపీ’’తి?

‘‘అఞ్ఞతిత్థియా ఖో, వచ్ఛ, పరిబ్బాజకా రూపం అత్తతో సమనుపస్సన్తి, రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం అత్తతో సమనుపస్సన్తి…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సన్తి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. తస్మా అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం పుట్ఠానం ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా. తథాగతో చ ఖో, వచ్ఛ, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా రూపం, న రూపస్మిం వా అత్తానం. న వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… న సఞ్ఞం…పే… న సఙ్ఖారే…పే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా విఞ్ఞాణం, న విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. తస్మా తథాగతస్స ఏవం పుట్ఠస్స న ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తిపి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపీ’’తి.

అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో ఉట్ఠాయాసనా యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా మహామోగ్గల్లానేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, భో మోగ్గల్లాన, సస్సతో లోకో’’తి? అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – ‘సస్సతో లోకో’తి…పే…. ‘‘కిం పన, భో మోగ్గల్లాన, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి.

‘‘కో ను ఖో, భో మోగ్గల్లాన, హేతు, కో పచ్చయో, యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం పుట్ఠానం ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా? కో పన, భో మోగ్గల్లాన, హేతు, కో పచ్చయో యేన సమణస్స గోతమస్స ఏవం పుట్ఠస్స న ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తిపి…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపీ’’తి?

‘‘అఞ్ఞతిత్థియా ఖో, వచ్ఛ, పరిబ్బాజకా రూపం అత్తతో సమనుపస్సన్తి, రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం అత్తతో సమనుపస్సన్తి…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సన్తి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. తస్మా అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం పుట్ఠానం ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా. తథాగతో చ ఖో, వచ్ఛ, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా రూపం, న రూపస్మిం వా అత్తానం. న వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… న సఞ్ఞం…పే… న సఙ్ఖారే…పే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం, న అత్తని వా విఞ్ఞాణం, న విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. తస్మా తథాగతస్స ఏవం పుట్ఠస్స న ఏవం వేయ్యాకరణం హోతి – ‘సస్సతో లోకో’తిపి, ‘అసస్సతో లోకో’తిపి, ‘అన్తవా లోకో’తిపి, ‘అనన్తవా లోకో’తిపి, ‘తం జీవం తం సరీర’న్తిపి, ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’న్తిపి, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపి, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తిపీ’’తి.

‘‘అచ్ఛరియం, భో మోగ్గల్లాన, అబ్భుతం, భో మోగ్గల్లాన! యత్ర హి నామ సత్థు చ సావకస్స చ అత్థేన అత్థో బ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనం సంసన్దిస్సతి, సమేస్సతి, న విరోధయిస్సతి, యదిదం అగ్గపదస్మిం. ఇదానాహం, భో మోగ్గల్లాన, సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం అపుచ్ఛిం. సమణోపి మే గోతమో ఏతేహి పదేహి ఏతేహి బ్యఞ్జనేహి ఏతమత్థం బ్యాకాసి, సేయ్యథాపి భవం మోగ్గల్లానో. అచ్ఛరియం, భో మోగ్గల్లాన, అబ్భుతం, భో మోగ్గల్లాన! యత్ర హి నామ సత్థు చ సావకస్స చ అత్థేన అత్థో బ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనం సంసన్దిస్సతి సమేస్సతి న విరోధయిస్సతి, యదిదం అగ్గపదస్మి’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. కుతూహలసాలాసుత్తం

౪౧౮. అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘పురిమాని, భో గోతమ, దివసాని పురిమతరాని సమ్బహులానం నానాతిత్థియానం సమణబ్రాహ్మణానం పరిబ్బాజకానం కుతూహలసాలాయం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘అయం ఖో పూరణో కస్సపో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స. సోపి సావకం అబ్భతీతం కాలఙ్కతం ఉపపత్తీసు బ్యాకరోతి – ‘అసు అముత్ర ఉపపన్నో, అసు అముత్ర ఉపపన్నో’తి. యోపిస్స సావకో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో తమ్పి సావకం అబ్భతీతం కాలఙ్కతం ఉపపత్తీసు బ్యాకరోతి – ‘అసు అముత్ర ఉపపన్నో, అసు అముత్ర ఉపపన్నో’’’తి.

‘‘అయమ్పి ఖో మక్ఖలి గోసాలో…పే… అయమ్పి ఖో నిగణ్ఠో నాటపుత్తో…పే… అయమ్పి ఖో సఞ్చయో [సఞ్జయో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] బేలట్ఠపుత్తో…పే… అయమ్పి ఖో పకుధో [పకుద్ధో (పీ.)] కచ్చానో…పే… అయమ్పి ఖో అజితో కేసకమ్బలో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స. సోపి సావకం అబ్భతీతం కాలఙ్కతం ఉపపత్తీసు బ్యాకరోతి – ‘అసు అముత్ర ఉపపన్నో, అసు అముత్ర ఉపపన్నో’తి. యోపిస్స సావకో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో తమ్పి సావకం అబ్భతీతం కాలఙ్కతం ఉపపత్తీసు బ్యాకరోతి – ‘అసు అముత్ర ఉపపన్నో, అసు అముత్ర ఉపపన్నో’’’తి.

‘‘అయమ్పి ఖో సమణో గోతమో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స. సోపి సావకం అబ్భతీతం కాలఙ్కతం ఉపపత్తీసు బ్యాకరోతి – ‘అసు అముత్ర ఉపపన్నో, అసు అముత్ర ఉపపన్నో’తి. యోపిస్స [యో చ ఖ్వస్స (పీ.)] సావకో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో తఞ్చ సావకం అబ్భతీతం కాలఙ్కతం ఉపపత్తీసు న బ్యాకరోతి – ‘అసు అముత్ర ఉపపన్నో, అసు అముత్ర ఉపపన్నో’తి. అపి చ ఖో నం ఏవం బ్యాకరోతి – ‘అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హం, వివత్తయి సంయోజనం, సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’తి. తస్స మయ్హం, భో గోతమ, అహు దేవ కఙ్ఖా, అహు విచికిచ్ఛా – ‘కథం నామ [కథఞ్హి నామ (స్యా. కం. పీ. క.) కథం కథం నామ (ఛక్కఙ్గుత్తరే పఞ్చమవగ్గే దుతియసుత్తే)] సమణస్స గోతమస్స ధమ్మో అభిఞ్ఞేయ్యో’’’తి [ధమ్మాభిఞ్ఞేయ్యాతి (పీ. క.) ధమ్మో… అఞ్ఞేయ్యో (ఛక్కఙ్గుత్తరే)]?

‘‘అలఞ్హి తే, వచ్ఛ, కఙ్ఖితుం, అలం విచికిచ్ఛితుం. కఙ్ఖనీయే చ పన తే ఠానే విచికిచ్ఛా ఉప్పన్నా. సఉపాదానస్స ఖ్వాహం, వచ్ఛ, ఉపపత్తిం పఞ్ఞాపేమి నో అనుపాదానస్స. సేయ్యథాపి, వచ్ఛ, అగ్గి సఉపాదానో జలతి, నో అనుపాదానో; ఏవమేవ ఖ్వాహం, వచ్ఛ, సఉపాదానస్స ఉపపత్తిం పఞ్ఞాపేమి, నో అనుపాదానస్సా’’తి.

‘‘యస్మిం, భో గోతమ, సమయే అచ్చి వాతేన ఖిత్తా దూరమ్పి గచ్ఛతి, ఇమస్స పన భవం గోతమో కిం ఉపాదానస్మిం పఞ్ఞాపేతీ’’తి? ‘‘యస్మిం ఖో, వచ్ఛ, సమయే అచ్చి వాతేన ఖిత్తా దూరమ్పి గచ్ఛతి, తమహం వాతూపాదానం పఞ్ఞాపేమి. వాతో హిస్స, వచ్ఛ, తస్మిం సమయే ఉపాదానం హోతీ’’తి. ‘‘యస్మిఞ్చ పన, భో గోతమ, సమయే ఇమఞ్చ కాయం నిక్ఖిపతి, సత్తో చ అఞ్ఞతరం కాయం అనుపపన్నో హోతి, ఇమస్స పన భవం గోతమో కిం ఉపాదానస్మిం పఞ్ఞాపేతీ’’తి? ‘‘యస్మిం ఖో, వచ్ఛ, సమయే ఇమఞ్చ కాయం నిక్ఖిపతి, సత్తో చ అఞ్ఞతరం కాయం అనుపపన్నో హోతి, తమహం తణ్హూపాదానం వదామి. తణ్హా హిస్స, వచ్ఛ, తస్మిం సమయే ఉపాదానం హోతీ’’తి [హోతీతి…పే… (క.)]. నవమం.

౧౦. ఆనన్దసుత్తం

౪౧౯. అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, అత్థత్తా’’తి? ఏవం వుత్తే, భగవా తుణ్హీ అహోసి. ‘‘కిం పన, భో గోతమ, నత్థత్తా’’తి? దుతియమ్పి ఖో భగవా తుణ్హీ అహోసి. అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అచిరపక్కన్తే వచ్ఛగోత్తే పరిబ్బాజకే భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, భగవా వచ్ఛగోత్తస్స పరిబ్బాజకస్స పఞ్హం పుట్ఠో న బ్యాకాసీ’’తి? ‘‘అహఞ్చానన్ద, వచ్ఛగోత్తస్స పరిబ్బాజకస్స ‘అత్థత్తా’తి పుట్ఠో సమానో ‘అత్థత్తా’తి బ్యాకరేయ్యం, యే తే, ఆనన్ద, సమణబ్రాహ్మణా సస్సతవాదా తేసమేతం సద్ధిం [తేసమేతం లద్ధి (సీ.)] అభవిస్స. అహఞ్చానన్ద, వచ్ఛగోత్తస్స పరిబ్బాజకస్స ‘నత్థత్తా’తి పుట్ఠో సమానో ‘నత్థత్తా’తి బ్యాకరేయ్యం, యే తే, ఆనన్ద, సమణబ్రాహ్మణా ఉచ్ఛేదవాదా తేసమేతం సద్ధిం అభవిస్స. అహఞ్చానన్ద, వచ్ఛగోత్తస్స పరిబ్బాజకస్స ‘అత్థత్తా’తి పుట్ఠో సమానో ‘అత్థత్తా’తి బ్యాకరేయ్యం, అపి ను మే తం, ఆనన్ద, అనులోమం అభవిస్స ఞాణస్స ఉప్పాదాయ – ‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘అహఞ్చానన్ద, వచ్ఛగోత్తస్స పరిబ్బాజకస్స ‘నత్థత్తా’తి పుట్ఠో సమానో ‘నత్థత్తా’తి బ్యాకరేయ్యం, సమ్మూళ్హస్స, ఆనన్ద, వచ్ఛగోత్తస్స పరిబ్బాజకస్స భియ్యో సమ్మోహాయ అభవిస్స – ‘అహువా మే నూన పుబ్బే అత్తా, సో ఏతరహి నత్థీ’’’తి. దసమం.

౧౧. సభియకచ్చానసుత్తం

౪౨౦. ఏకం సమయం ఆయస్మా సభియో కచ్చానో ఞాతికే విహరతి గిఞ్జకావసథే. అథ ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో యేనాయస్మా సభియో కచ్చానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సభియేన కచ్చానేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వచ్ఛగోత్తో పరిబ్బాజకో ఆయస్మన్తం సభియం కచ్చానం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో భో, కచ్చాన, హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పన, భో కచ్చాన, న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి.

‘‘కిం ను ఖో, భో కచ్చాన, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి. ‘‘కిం పన, భో కచ్చాన, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి? ‘‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం భగవతా – ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’’తి.

‘‘‘కిం ను ఖో, భో కచ్చాన, హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. ‘కిం పన, భో కచ్చాన, న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, భో కచ్చాన, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘అబ్యాకతం ఖో ఏతం, వచ్ఛ, భగవతా – హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. ‘కిం పన, భో కచ్చాన, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి, ఇతి పుట్ఠో సమానో – ‘ఏతమ్పి ఖో, వచ్ఛ, అబ్యాకతం భగవతా – నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వదేసి. కో ను ఖో, భో కచ్చాన, హేతు, కో పచ్చయో, యేనేతం అబ్యాకతం సమణేన గోతమేనా’’తి? ‘‘యో చ, వచ్ఛ, హేతు, యో చ పచ్చయో పఞ్ఞాపనాయ రూపీతి వా అరూపీతి వా సఞ్ఞీతి వా అసఞ్ఞీతి వా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి వా, సో చ హేతు, సో చ పచ్చయో సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అపరిసేసం నిరుజ్ఝేయ్య. కేన నం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య రూపీతి వా అరూపీతి వా సఞ్ఞీతి వా అసఞ్ఞీతి వా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి వా’’తి. ‘‘కీవచిరం పబ్బజితోసి, భో కచ్చానా’’తి? ‘‘నచిరం, ఆవుసో, తీణి వస్సానీ’’తి. ‘‘యస్సప’స్స, ఆవుసో, ఏతమేత్తకేన ఏత్తకమేవ తంప’స్స బహు, కో పన వాదో ఏవం [కో పన వాదో ఏవ (సీ. పీ.)] అభిక్కన్తే’’తి! ఏకాదసమం.

అబ్యాకతసంయుత్తం సమత్తం.