౧౦. ధాతువిభఙ్గసుత్తం

౩౪౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా మగధేసు చారికం చరమానో యేన రాజగహం తదవసరి; యేన భగ్గవో కుమ్భకారో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగ్గవం కుమ్భకారం ఏతదవోచ – ‘‘సచే తే, భగ్గవ, అగరు విహరేము ఆవేసనే [విహరామావేసనే (సీ. పీ.), విహరామ నివేసనే (స్యా. కం.), విహరేము నివేసనే (క.)] ఏకరత్త’’న్తి. ‘‘న ఖో మే, భన్తే, గరు. అత్థి చేత్థ పబ్బజితో పఠమం వాసూపగతో. సచే సో అనుజానాతి, విహరథ [విహర (సీ. పీ.)], భన్తే, యథాసుఖ’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన పుక్కుసాతి నామ కులపుత్తో భగవన్తం ఉద్దిస్స సద్ధాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. సో తస్మిం కుమ్భకారావేసనే [కుమ్భకారనివేసనే (స్యా. కం. క.)] పఠమం వాసూపగతో హోతి. అథ ఖో భగవా యేనాయస్మా పుక్కుసాతి తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం పుక్కుసాతిం ఏతదవోచ – ‘‘సచే తే, భిక్ఖు, అగరు విహరేము ఆవేసనే ఏకరత్త’’న్తి. ‘‘ఉరున్దం, ఆవుసో [ఊరూన్దం (సీ. స్యా. కం. పీ.), ఉరూద్ధం (క.) దీ. ని. ౨ సక్కపఞ్హసుత్తటీకా ఓలోకేతబ్బా], కుమ్భకారావేసనం. విహరతాయస్మా యథాసుఖ’’న్తి.

అథ ఖో భగవా కుమ్భకారావేసనం పవిసిత్వా ఏకమన్తం తిణసన్థారకం [తిణసన్థరికం (సీ.), తిణసన్థరకం (స్యా. కం.)] పఞ్ఞాపేత్వా నిసీది పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. అథ ఖో భగవా బహుదేవ రత్తిం నిసజ్జాయ వీతినామేసి. ఆయస్మాపి ఖో పుక్కుసాతి బహుదేవ రత్తిం నిసజ్జాయ వీతినామేసి.

అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘పాసాదికం ఖో అయం కులపుత్తో ఇరియతి. యంనూనాహం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం పుక్కుసాతిం ఏతదవోచ – ‘‘కంసి త్వం, భిక్ఖు, ఉద్దిస్స పబ్బజితో? కో వా తే సత్థా? కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీ’’తి? ‘‘అత్థావుసో, సమణో గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో. తం ఖో పన భగవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. తాహం భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజితో. సో చ మే భగవా సత్థా. తస్స చాహం భగవతో ధమ్మం రోచేమీ’’తి. ‘‘కహం పన, భిక్ఖు, ఏతరహి సో భగవా విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి. ‘‘అత్థావుసో, ఉత్తరేసు జనపదేసు సావత్థి నామ నగరం. తత్థ సో భగవా ఏతరహి విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి. ‘‘దిట్ఠపుబ్బో పన తే, భిక్ఖు, సో భగవా; దిస్వా చ పన జానేయ్యాసీ’’తి? ‘‘న ఖో మే, ఆవుసో, దిట్ఠపుబ్బో సో భగవా; దిస్వా చాహం న జానేయ్య’’న్తి.

అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘మమఞ్చ ఖ్వాయం [మం త్వాయం (సీ.), మమం ఖ్వాయం (స్యా. కం.), మం ఖ్వాయం (పీ.)] కులపుత్తో ఉద్దిస్స పబ్బజితో. యంనూనస్సాహం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం పుక్కుసాతిం ఆమన్తేసి – ‘‘ధమ్మం తే, భిక్ఖు, దేసేస్సామి. తం సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా పుక్కుసాతి భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –

౩౪౩. ‘‘‘ఛధాతురో [ఛద్ధాతురో (సీ.)] అయం, భిక్ఖు, పురిసో ఛఫస్సాయతనో అట్ఠారసమనోపవిచారో చతురాధిట్ఠానో; యత్థ ఠితం మఞ్ఞస్సవా నప్పవత్తన్తి, మఞ్ఞస్సవే ఖో పన నప్పవత్తమానే ముని సన్తోతి వుచ్చతి. పఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్య, సచ్చమనురక్ఖేయ్య, చాగమనుబ్రూహేయ్య, సన్తిమేవ సో సిక్ఖేయ్యా’తి – అయముద్దేసో ధాతువిభఙ్గస్స [ఛధాతువిభఙ్గస్స (సీ. స్యా. కం. పీ.)].

౩౪౪. ‘‘‘ఛధాతురో అయం, భిక్ఖు, పురిసో’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? (ఛయిమా, భిక్ఖు, ధాతుయో) [( ) నత్థి సీ. పీ. పోత్థకేసు] – పథవీధాతు, ఆపోధాతు, తేజోధాతు, వాయోధాతు, ఆకాసధాతు, విఞ్ఞాణధాతు. ‘ఛధాతురో అయం, భిక్ఖు, పురిసో’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౩౪౫. ‘‘‘ఛఫస్సాయతనో అయం, భిక్ఖు, పురిసో’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చక్ఖుసమ్ఫస్సాయతనం, సోతసమ్ఫస్సాయతనం, ఘానసమ్ఫస్సాయతనం, జివ్హాసమ్ఫస్సాయతనం, కాయసమ్ఫస్సాయతనం, మనోసమ్ఫస్సాయతనం. ‘ఛఫస్సాయతనో అయం, భిక్ఖు, పురిసో’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౩౪౬. ‘‘‘అట్ఠారసమనోపవిచారో అయం, భిక్ఖు, పురిసో’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చక్ఖునా రూపం దిస్వా సోమనస్సట్ఠానీయం రూపం ఉపవిచరతి, దోమనస్సట్ఠానీయం రూపం ఉపవిచరతి, ఉపేక్ఖాట్ఠానీయం రూపం ఉపవిచరతి; సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ సోమనస్సట్ఠానీయం ధమ్మం ఉపవిచరతి, దోమనస్సట్ఠానీయం ధమ్మం ఉపవిచరతి, ఉపేక్ఖాట్ఠానీయం ధమ్మం ఉపవిచరతి – ఇతి ఛ సోమనస్సుపవిచారా, ఛ దోమనస్సుపవిచారా, ఛ ఉపేక్ఖుపవిచారా. ‘అట్ఠారసమనోపవిచారో అయం, భిక్ఖు, పురిసో’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౩౪౭. ‘‘‘చతురాధిట్ఠానో అయం, భిక్ఖు, పురిసో’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? పఞ్ఞాధిట్ఠానో, సచ్చాధిట్ఠానో, చాగాధిట్ఠానో, ఉపసమాధిట్ఠానో. ‘చతురాధిట్ఠానో అయం, భిక్ఖు, పురిసో’తి – ఇతి యం తం వుత్తం ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౩౪౮. ‘‘‘పఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్య, సచ్చమనురక్ఖేయ్య, చాగమనుబ్రూహేయ్య, సన్తిమేవ సో సిక్ఖేయ్యా’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? కథఞ్చ, భిక్ఖు, పఞ్ఞం నప్పమజ్జతి? ఛయిమా, భిక్ఖు, ధాతుయో – పథవీధాతు, ఆపోధాతు, తేజోధాతు, వాయోధాతు, ఆకాసధాతు, విఞ్ఞాణధాతు.

౩౪౯. ‘‘కతమా చ, భిక్ఖు, పథవీధాతు? పథవీధాతు సియా అజ్ఝత్తికా సియా బాహిరా. కతమా చ, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం కక్ఖళం ఖరిగతం ఉపాదిన్నం [ఉపాదిణ్ణం (పీ. క.)], సేయ్యథిదం – కేసా లోమా నఖా దన్తా తచో మంసం న్హారు అట్ఠి అట్ఠిమిఞ్జం [అట్ఠిమిఞ్జా (సీ. పీ.)] వక్కం హదయం యకనం కిలోమకం పిహకం పప్ఫాసం అన్తం అన్తగుణం ఉదరియం కరీసం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం కక్ఖళం ఖరిగతం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు. యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు యా చ బాహిరా పథవీధాతు పథవీధాతురేవేసా. ‘తం నేతం మమ నేసోహమస్మి న మేసో అత్తా’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా పథవీధాతుయా నిబ్బిన్దతి, పథవీధాతుయా చిత్తం విరాజేతి.

౩౫౦. ‘‘కతమా చ, భిక్ఖు, ఆపోధాతు? ఆపోధాతు సియా అజ్ఝత్తికా సియా బాహిరా. కతమా చ, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆపో ఆపోగతం ఉపాదిన్నం సేయ్యథిదం – పిత్తం సేమ్హం పుబ్బో లోహితం సేదో మేదో అస్సు వసా ఖేళో సిఙ్ఘాణికా లసికా ముత్తం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆపో ఆపోగతం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు. యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు యా చ బాహిరా ఆపోధాతు ఆపోధాతురేవేసా. ‘తం నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా ఆపోధాతుయా నిబ్బిన్దతి, ఆపోధాతుయా చిత్తం విరాజేతి.

౩౫౧. ‘‘కతమా చ, భిక్ఖు, తేజోధాతు? తేజోధాతు సియా అజ్ఝత్తికా సియా బాహిరా. కతమా చ, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం తేజో తేజోగతం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – యేన చ సన్తప్పతి, యేన చ జీరీయతి, యేన చ పరిడయ్హతి, యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం సమ్మా పరిణామం గచ్ఛతి, యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం తేజో తేజోగతం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు. యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు యా చ బాహిరా తేజోధాతు తేజోధాతురేవేసా. ‘తం నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా తేజోధాతుయా నిబ్బిన్దతి, తేజోధాతుయా చిత్తం విరాజేతి.

౩౫౨. ‘‘కతమా చ, భిక్ఖు, వాయోధాతు? వాయోధాతు సియా అజ్ఝత్తికా సియా బాహిరా. కతమా చ, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం వాయో వాయోగతం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – ఉద్ధఙ్గమా వాతా అధోగమా వాతా కుచ్ఛిసయా వాతా కోట్ఠాసయా [కోట్ఠసయా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వాతా అఙ్గమఙ్గానుసారినో వాతా అస్సాసో పస్సాసో ఇతి, యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం వాయో వాయోగతం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు. యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు యా చ బాహిరా వాయోధాతు వాయోధాతురేవేసా. ‘తం నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా వాయోధాతుయా నిబ్బిన్దతి, వాయోధాతుయా చిత్తం విరాజేతి.

౩౫౩. ‘‘కతమా చ, భిక్ఖు, ఆకాసధాతు? ఆకాసధాతు సియా అజ్ఝత్తికా సియా బాహిరా. కతమా చ, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తికా ఆకాసధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆకాసం ఆకాసగతం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – కణ్ణచ్ఛిద్దం నాసచ్ఛిద్దం ముఖద్వారం యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం అజ్ఝోహరతి, యత్థ చ అసితపీతఖాయితసాయితం సన్తిట్ఠతి, యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం అధోభాగం [అధోభాగా (సీ. స్యా. కం. పీ.) దేవదూతసుత్తేన సమేతి] నిక్ఖమతి, యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆకాసం ఆకాసగతం అఘం అఘగతం వివరం వివరగతం అసమ్ఫుట్ఠం మంసలోహితేహి ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి భిక్ఖు అజ్ఝత్తికా ఆకాసధాతు. యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా ఆకాసధాతు యా చ బాహిరా ఆకాసధాతు ఆకాసధాతురేవేసా. ‘తం నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి – ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా ఆకాసధాతుయా నిబ్బిన్దతి, ఆకాసధాతుయా చిత్తం విరాజేతి.

౩౫౪. ‘‘అథాపరం విఞ్ఞాణంయేవ అవసిస్సతి పరిసుద్ధం పరియోదాతం. తేన చ విఞ్ఞాణేన కిం [తేన విఞ్ఞాణేన కిఞ్చ (సీ.)] విజానాతి? ‘సుఖ’న్తిపి విజానాతి, ‘దుక్ఖ’న్తిపి విజానాతి, ‘అదుక్ఖమసుఖ’న్తిపి విజానాతి. సుఖవేదనియం, భిక్ఖు, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా. సో సుఖం వేదనం వేదయమానో ‘సుఖం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘తస్సేవ సుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి.

౩౫౫. ‘‘దుక్ఖవేదనియం, భిక్ఖు, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా. సో దుక్ఖం వేదనం వేదయమానో ‘దుక్ఖం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘తస్సేవ దుక్ఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం దుక్ఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి.

౩౫౬. ‘‘అదుక్ఖమసుఖవేదనియం, భిక్ఖు, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. సో అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదయమానో ‘అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘తస్సేవ అదుక్ఖమసుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం అదుక్ఖమసుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి.

౩౫౭. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖు, ద్విన్నం కట్ఠానం సఙ్ఘట్టా [సమ్ఫస్స (సీ. పీ.), సఙ్ఘటా (స్యా. కం.)] సమోధానా ఉస్మా జాయతి, తేజో అభినిబ్బత్తతి, తేసంయేవ ద్విన్నం కట్ఠానం నానాభావా విక్ఖేపా యా తజ్జా ఉస్మా సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖు, సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా. సో సుఖం వేదనం వేదయమానో ‘సుఖం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘తస్సేవ సుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి.

౩౫౮. ‘‘దుక్ఖవేదనియం, భిక్ఖు, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా. సో దుక్ఖం వేదనం వేదయమానో ‘దుక్ఖం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘తస్సేవ దుక్ఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం దుక్ఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి.

౩౫౯. ‘‘అదుక్ఖమసుఖవేదనియం, భిక్ఖు, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. సో అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదయమానో ‘అదుక్ఖమసుఖం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘తస్సేవ అదుక్ఖమసుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం అదుక్ఖమసుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి.

౩౬౦. ‘‘అథాపరం ఉపేక్ఖాయేవ అవసిస్సతి పరిసుద్ధా పరియోదాతా ముదు చ కమ్మఞ్ఞా చ పభస్సరా చ. సేయ్యథాపి, భిక్ఖు, దక్ఖో సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా ఉక్కం బన్ధేయ్య, ఉక్కం బన్ధిత్వా ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేయ్య, ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేత్వా సణ్డాసేన జాతరూపం గహేత్వా ఉక్కాముఖే పక్ఖిపేయ్య, తమేనం కాలేన కాలం అభిధమేయ్య, కాలేన కాలం ఉదకేన పరిప్ఫోసేయ్య, కాలేన కాలం అజ్ఝుపేక్ఖేయ్య, తం హోతి జాతరూపం [జాతరూపం ధన్తం (సీ. పీ.)] సుధన్తం నిద్ధన్తం నీహటం [నిహతం (స్యా. కం. క.)] నిన్నీతకసావం [నిహతకసావం (క.)] ముదు చ కమ్మఞ్ఞఞ్చ పభస్సరఞ్చ, యస్సా యస్సా చ పిళన్ధనవికతియా ఆకఙ్ఖతి – యది పట్టికాయ [పవట్టికాయ (సీ. స్యా.)] యది కుణ్డలాయ యది గీవేయ్యకాయ యది సువణ్ణమాలాయ తఞ్చస్స అత్థం అనుభోతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖు, అథాపరం ఉపేక్ఖాయేవ అవసిస్సతి పరిసుద్ధా పరియోదాతా ముదు చ కమ్మఞ్ఞా చ పభస్సరా చ.

౩౬౧. ‘‘సో ఏవం పజానాతి – ‘ఇమఞ్చే అహం ఉపేక్ఖం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసంహరేయ్యం, తదనుధమ్మఞ్చ చిత్తం భావేయ్యం. ఏవం మే అయం ఉపేక్ఖా తంనిస్సితా తదుపాదానా చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య. ఇమఞ్చే అహం ఉపేక్ఖం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసంహరేయ్యం, తదనుధమ్మఞ్చ చిత్తం భావేయ్యం. ఏవం మే అయం ఉపేక్ఖా తంనిస్సితా తదుపాదానా చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య. ఇమఞ్చే అహం ఉపేక్ఖం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసంహరేయ్యం, తదనుధమ్మఞ్చ చిత్తం భావేయ్యం. ఏవం మే అయం ఉపేక్ఖా తంనిస్సితా తదుపాదానా చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య. ఇమఞ్చే అహం ఉపేక్ఖం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసంహరేయ్యం, తదనుధమ్మఞ్చ చిత్తం భావేయ్యం. ఏవం మే అయం ఉపేక్ఖా తంనిస్సితా తదుపాదానా చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్యా’’’తి.

౩౬౨. ‘‘సో ఏవం పజానాతి – ‘ఇమఞ్చే అహం ఉపేక్ఖం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసంహరేయ్యం, తదనుధమ్మఞ్చ చిత్తం భావేయ్యం; సఙ్ఖతమేతం. ఇమఞ్చే అహం ఉపేక్ఖం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసంహరేయ్యం, తదనుధమ్మఞ్చ చిత్తం భావేయ్యం; సఙ్ఖతమేతం. ఇమఞ్చే అహం ఉపేక్ఖం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసంహరేయ్యం, తదనుధమ్మఞ్చ చిత్తం భావేయ్యం; సఙ్ఖతమేతం. ఇమఞ్చే అహం ఉపేక్ఖం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసంహరేయ్యం, తదనుధమ్మఞ్చ చిత్తం భావేయ్యం; సఙ్ఖతమేత’’’న్తి.

‘‘సో నేవ తం అభిసఙ్ఖరోతి, న అభిసఞ్చేతయతి భవాయ వా విభవాయ వా. సో అనభిసఙ్ఖరోన్తో అనభిసఞ్చేతయన్తో భవాయ వా విభవాయ వా న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతి, అనుపాదియం న పరితస్సతి, అపరితస్సం పచ్చత్తంయేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి.

౩౬౩. ‘‘సో సుఖఞ్చే వేదనం వేదేతి, ‘సా అనిచ్చా’తి పజానాతి, ‘అనజ్ఝోసితా’తి పజానాతి, ‘అనభినన్దితా’తి పజానాతి. దుక్ఖఞ్చే వేదనం వేదేతి, ‘సా అనిచ్చా’తి పజానాతి, ‘అనజ్ఝోసితా’తి పజానాతి, ‘అనభినన్దితా’తి పజానాతి. అదుక్ఖమసుఖఞ్చే వేదనం వేదేతి, ‘సా అనిచ్చా’తి పజానాతి, ‘అనజ్ఝోసితా’తి పజానాతి, ‘అనభినన్దితా’తి పజానాతి.

౩౬౪. ‘‘సో సుఖఞ్చే వేదనం వేదేతి, విసంయుత్తో నం వేదేతి; దుక్ఖఞ్చే వేదనం వేదేతి, విసంయుత్తో నం వేదేతి; అదుక్ఖమసుఖఞ్చే వేదనం వేదేతి, విసంయుత్తో నం వేదేతి. సో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి, జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి, ‘కాయస్స భేదా పరం మరణా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి పజానాతి.

౩౬౫. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖు, తేలఞ్చ పటిచ్చ వట్టిఞ్చ పటిచ్చ తేలప్పదీపో ఝాయతి; తస్సేవ తేలస్స చ వట్టియా చ పరియాదానా అఞ్ఞస్స చ అనుపహారా [అనుపాహారా (సీ. పీ.), అనుపాదానా (క.)] అనాహారో నిబ్బాయతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖు, కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి, జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి, ‘కాయస్స భేదా పరం మరణా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి పజానాతి. తస్మా ఏవం సమన్నాగతో భిక్ఖు ఇమినా పరమేన పఞ్ఞాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో హోతి. ఏసా హి, భిక్ఖు, పరమా అరియా పఞ్ఞా యదిదం – సబ్బదుక్ఖక్ఖయే ఞాణం.

౩౬౬. ‘‘తస్స సా విముత్తి సచ్చే ఠితా అకుప్పా హోతి. తఞ్హి, భిక్ఖు, ముసా యం మోసధమ్మం, తం సచ్చం యం అమోసధమ్మం నిబ్బానం. తస్మా ఏవం సమన్నాగతో భిక్ఖు ఇమినా పరమేన సచ్చాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో హోతి. ఏతఞ్హి, భిక్ఖు, పరమం అరియసచ్చం యదిదం – అమోసధమ్మం నిబ్బానం.

౩౬౭. ‘‘తస్సేవ ఖో పన పుబ్బే అవిద్దసునో ఉపధీ హోన్తి సమత్తా సమాదిన్నా. త్యాస్స పహీనా హోన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా ఏవం సమన్నాగతో భిక్ఖు ఇమినా పరమేన చాగాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో హోతి. ఏసో హి, భిక్ఖు, పరమో అరియో చాగో యదిదం – సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో.

౩౬౮. ‘‘తస్సేవ ఖో పన పుబ్బే అవిద్దసునో అభిజ్ఝా హోతి ఛన్దో సారాగో. స్వాస్స పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. తస్సేవ ఖో పన పుబ్బే అవిద్దసునో ఆఘాతో హోతి బ్యాపాదో సమ్పదోసో. స్వాస్స పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. తస్సేవ ఖో పన పుబ్బే అవిద్దసునో అవిజ్జా హోతి సమ్మోహో. స్వాస్స పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. తస్మా ఏవం సమన్నాగతో భిక్ఖు ఇమినా పరమేన ఉపసమాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో హోతి. ఏసో హి, భిక్ఖు, పరమో అరియో ఉపసమో యదిదం – రాగదోసమోహానం ఉపసమో. ‘పఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్య, సచ్చమనురక్ఖేయ్య, చాగమనుబ్రూహేయ్య, సన్తిమేవ సో సిక్ఖేయ్యా’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౩౬౯. ‘‘‘యత్థ ఠితం మఞ్ఞస్సవా నప్పవత్తన్తి, మఞ్ఞస్సవే ఖో పన నప్పవత్తమానే ముని సన్తోతి వుచ్చతీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? ‘అస్మీ’తి, భిక్ఖు, మఞ్ఞితమేతం, ‘అయమహమస్మీ’తి మఞ్ఞితమేతం, ‘భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘న భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘రూపీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘అరూపీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘సఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘అసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం. మఞ్ఞితం, భిక్ఖు, రోగో మఞ్ఞితం గణ్డో మఞ్ఞితం సల్లం. సబ్బమఞ్ఞితానం త్వేవ, భిక్ఖు, సమతిక్కమా ముని సన్తోతి వుచ్చతి. ముని ఖో పన, భిక్ఖు, సన్తో న జాయతి, న జీయతి, న మీయతి, న కుప్పతి, న పిహేతి. తఞ్హిస్స, భిక్ఖు, నత్థి యేన జాయేథ, అజాయమానో కిం జీయిస్సతి, అజీయమానో కిం మీయిస్సతి, అమీయమానో కిం కుప్పిస్సతి, అకుప్పమానో కిస్స [కిం (క.)] పిహేస్సతి? ‘యత్థ ఠితం మఞ్ఞస్సవా నప్పవత్తన్తి, మఞ్ఞస్సవే ఖో పన నప్పవత్తమానే ముని సన్తోతి వుచ్చతీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇమం ఖో మే త్వం, భిక్ఖు, సంఖిత్తేన ఛధాతువిభఙ్గం ధారేహీ’’తి.

౩౭౦. అథ ఖో ఆయస్మా పుక్కుసాతి – ‘‘సత్థా కిర మే అనుప్పత్తో, సుగతో కిర మే అనుప్పత్తో సమ్మాసమ్బుద్ధో కిర మే అనుప్పత్తో’’తి ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం చీవరం కత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్చయో మం, భన్తే, అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యోహం భగవన్తం ఆవుసోవాదేన సముదాచరితబ్బం అమఞ్ఞిస్సం. తస్స మే, భన్తే, భగవా అచ్చయం అచ్చయతో పటిగ్గణ్హాతు ఆయతిం సంవరాయా’’తి. ‘‘తగ్ఘ త్వం, భిక్ఖు, అచ్చయో అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యం మం త్వం ఆవుసోవాదేన సముదాచరితబ్బం అమఞ్ఞిత్థ. యతో చ ఖో త్వం, భిక్ఖు, అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోసి, తం తే మయం పటిగ్గణ్హామ. వుద్ధిహేసా, భిక్ఖు, అరియస్స వినయే యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి, ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి. ‘‘లభేయ్యాహం, భన్తే, భగవతో సన్తికే ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘పరిపుణ్ణం పన తే, భిక్ఖు, పత్తచీవర’’న్తి? ‘‘న ఖో మే, భన్తే, పరిపుణ్ణం పత్తచీవర’’న్తి. ‘‘న ఖో, భిక్ఖు, తథాగతా అపరిపుణ్ణపత్తచీవరం ఉపసమ్పాదేన్తీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా పుక్కుసాతి భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పత్తచీవరపరియేసనం పక్కామి. అథ ఖో ఆయస్మన్తం పుక్కుసాతిం పత్తచీవరపరియేసనం చరన్తం విబ్భన్తా గావీ [భన్తగావీ (సీ. పీ.), గావీ (స్యా. కం.)] జీవితా వోరోపేసి. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘యో సో, భన్తే, పుక్కుసాతి నామ కులపుత్తో భగవతా సంఖిత్తేన ఓవాదేన ఓవదితో సో కాలఙ్కతో. తస్స కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’తి? ‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, పుక్కుసాతి కులపుత్తో పచ్చపాది ధమ్మస్సానుధమ్మం, న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసి [విహేఠేసి (సీ. స్యా. కం.) విహేసేతి (క.)]. పుక్కుసాతి, భిక్ఖవే, కులపుత్తో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

ధాతువిభఙ్గసుత్తం నిట్ఠితం దసమం.