౮. గోపకమోగ్గల్లానసుత్తం
౭౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే అచిరపరినిబ్బుతే భగవతి. తేన ఖో పన సమయేన రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో రాజగహం పటిసఙ్ఖారాపేతి రఞ్ఞో పజ్జోతస్స ఆసఙ్కమానో. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. అథ ఖో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స ఏతదహోసి – ‘‘అతిప్పగో ఖో తావ రాజగహే పిణ్డాయ చరితుం. యంనూనాహం యేన గోపకమోగ్గల్లానస్స బ్రాహ్మణస్స కమ్మన్తో, యేన గోపకమోగ్గల్లానో బ్రాహ్మణో తేనుపసఙ్కమేయ్య’’న్తి.
అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన గోపకమోగ్గల్లానస్స బ్రాహ్మణస్స కమ్మన్తో, యేన గోపకమోగ్గల్లానో బ్రాహ్మణో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో గోపకమోగ్గల్లానో బ్రాహ్మణో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతు ఖో భవం ఆనన్దో. స్వాగతం భోతో ఆనన్దస్స. చిరస్సం ఖో భవం ఆనన్దో ఇమం పరియాయమకాసి యదిదం ఇధాగమనాయ. నిసీదతు భవం ఆనన్దో, ఇదమాసనం పఞ్ఞత్త’’న్తి. నిసీది ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పఞ్ఞత్తే ఆసనే. గోపకమోగ్గల్లానోపి ఖో బ్రాహ్మణో అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో గోపకమోగ్గల్లానో బ్రాహ్మణో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘అత్థి ను ఖో, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి తేహి ధమ్మేహి సబ్బేనసబ్బం సబ్బథాసబ్బం సమన్నాగతో యేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సో భవం గోతమో అహోసి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి? ‘‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి తేహి ధమ్మేహి సబ్బేనసబ్బం సబ్బథాసబ్బం సమన్నాగతో యేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సో భగవా అహోసి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. సో హి, బ్రాహ్మణ, భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా, అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ, మగ్గవిదూ, మగ్గకోవిదో; మగ్గానుగా చ పన ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా’’తి. అయఞ్చ హిదం ఆయస్మతో ఆనన్దస్స గోపకమోగ్గల్లానేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం అన్తరాకథా విప్పకతా అహోసి.
అథ ఖో వస్సకారో బ్రాహ్మణో మగధమహామత్తో రాజగహే కమ్మన్తే అనుసఞ్ఞాయమానో యేన గోపకమోగ్గల్లానస్స బ్రాహ్మణస్స కమ్మన్తో, యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వస్సకారో బ్రాహ్మణో మగధమహామత్తో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘కాయనుత్థ, భో ఆనన్ద, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా, కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి? ‘‘ఇధ మం, బ్రాహ్మణ, గోపకమోగ్గల్లానో బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘అత్థి ను ఖో, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి తేహి ధమ్మేహి సబ్బేనసబ్బం సబ్బథాసబ్బం సమన్నాగతో యేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సో భవం గోతమో అహోసి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’తి. ఏవం వుత్తే అహం, బ్రాహ్మణ, గోపకమోగ్గల్లానం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచం – ‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి తేహి ధమ్మేహి సబ్బేనసబ్బం సబ్బథాసబ్బం సమన్నాగతో యేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సో భగవా అహోసి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. సో హి, బ్రాహ్మణ, భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా, అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ, మగ్గవిదూ, మగ్గకోవిదో; మగ్గానుగా చ పన ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా’తి. అయం ఖో నో, బ్రాహ్మణ, గోపకమోగ్గల్లానేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం అన్తరాకథా విప్పకతా. అథ త్వం అనుప్పత్తో’’తి.
౮౦. ‘‘అత్థి ను ఖో, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి తేన భోతా గోతమేన ఠపితో – ‘అయం వో మమచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీ’తి, యం తుమ్హే ఏతరహి పటిపాదేయ్యాథా’’తి [పటిధావేయ్యాథాతి (సీ. స్యా. కం. పీ.)]? ‘‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఠపితో – ‘అయం వో మమచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీ’తి, యం మయం ఏతరహి పటిపాదేయ్యామా’’తి. ‘‘అత్థి పన, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి సఙ్ఘేన సమ్మతో, సమ్బహులేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఠపితో – ‘అయం నో భగవతో అచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీ’తి, యం తుమ్హే ఏతరహి పటిపాదేయ్యాథా’’తి? ‘‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి సఙ్ఘేన సమ్మతో, సమ్బహులేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఠపితో – ‘అయం నో భగవతో అచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీ’తి, యం మయం ఏతరహి పటిపాదేయ్యామా’’తి. ‘‘ఏవం అప్పటిసరణే చ పన, భో ఆనన్ద, కో హేతు సామగ్గియా’’తి? ‘‘న ఖో మయం, బ్రాహ్మణ, అప్పటిసరణా; సప్పటిసరణా మయం, బ్రాహ్మణ; ధమ్మప్పటిసరణా’’తి.
‘‘‘అత్థి ను ఖో, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి తేన భోతా గోతమేన ఠపితో – అయం వో మమచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీతి, యం తుమ్హే ఏతరహి పటిపాదేయ్యాథా’తి – ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఠపితో – అయం వో మమచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీతి, యం మయం ఏతరహి పటిపాదేయ్యామా’తి వదేసి; ‘అత్థి పన, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి సఙ్ఘేన సమ్మతో, సమ్బహులేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఠపితో – అయం నో భగవతో అచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీతి, యం తుమ్హే ఏతరహి పటిపాదేయ్యాథా’తి – ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి సఙ్ఘేన సమ్మతో, సమ్బహులేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఠపితో – అయం నో భగవతో అచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీతి, యం మయం ఏతరహి పటిపాదేయ్యామా’తి – వదేసి; ‘ఏవం అప్పటిసరణే చ పన, భో ఆనన్ద, కో హేతు సామగ్గియా’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో మయం, బ్రాహ్మణ, అప్పటిసరణా; సప్పటిసరణా మయం, బ్రాహ్మణ; ధమ్మప్పటిసరణా’తి వదేసి. ఇమస్స పన, భో ఆనన్ద, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?
౮౧. ‘‘అత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిట్ఠం. తే మయం తదహుపోసథే యావతికా ఏకం గామఖేత్తం ఉపనిస్సాయ విహరామ తే సబ్బే ఏకజ్ఝం సన్నిపతామ; సన్నిపతిత్వా యస్స తం పవత్తతి తం అజ్ఝేసామ. తస్మిం చే భఞ్ఞమానే హోతి భిక్ఖుస్స ఆపత్తి హోతి వీతిక్కమో తం మయం యథాధమ్మం యథానుసిట్ఠం కారేమాతి.
‘‘న కిర నో భవన్తో కారేన్తి; ధమ్మో నో కారేతి’’. ‘‘అత్థి ను ఖో, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి యం తుమ్హే ఏతరహి సక్కరోథ గరుం కరోథ [గరుకరోథ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మానేథ పూజేథ; సక్కత్వా గరుం కత్వా [గరుకత్వా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఉపనిస్సాయ విహరథా’’తి? ‘‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి యం మయం ఏతరహి సక్కరోమ గరుం కరోమ మానేమ పూజేమ; సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరామా’’తి.
‘‘‘అత్థి ను ఖో, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి తేన భోతా గోతమేన ఠపితో – అయం వో మమచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీతి యం తుమ్హే ఏతరహి పటిపాదేయ్యాథా’తి – ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఠపితో – అయం వో మమచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీతి యం మయం ఏతరహి పటిపాదేయ్యామా’తి వదేసి; ‘అత్థి పన, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి సఙ్ఘేన సమ్మతో, సమ్బహులేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఠపితో – అయం నో భగవతో అచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీతి యం తుమ్హే ఏతరహి పటిపాదేయ్యాథా’తి – ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి సఙ్ఘేన సమ్మతో, సమ్బహులేహి థేరేహి భిక్ఖూహి ఠపితో – అయం నో భగవతో అచ్చయేన పటిసరణం భవిస్సతీతి యం మయం ఏతరహి పటిపాదేయ్యామా’తి వదేసి; ‘అత్థి ను ఖో, భో ఆనన్ద, ఏకభిక్ఖుపి యం తుమ్హే ఏతరహి సక్కరోథ గరుం కరోథ మానేథ పూజేథ; సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరథా’తి – ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి యం మయం ఏతరహి సక్కరోమ గరుం కరోమ మానేమ పూజేమ; సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరామా’తి వదేసి. ఇమస్స పన, భో ఆనన్ద, భాసితస్స కథం అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?
౮౨. ‘‘అత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన దస పసాదనీయా ధమ్మా అక్ఖాతా. యస్మిం నో ఇమే ధమ్మా సంవిజ్జన్తి తం మయం ఏతరహి సక్కరోమ గరుం కరోమ మానేమ పూజేమ; సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరామ. కతమే దస?
‘‘ఇధ, బ్రాహ్మణ, భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు.
‘‘బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో. యే తే ధమ్మా ఆదికల్యాణా, మజ్ఝేకల్యాణా, పరియోసానకల్యాణా, సాత్థం, సబ్యఞ్జనం [సాత్థా సబ్యఞ్జనా (సీ. స్యా. కం.)], కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం అభివదన్తి తథారూపాస్స ధమ్మా బహుస్సుతా హోన్తి ధాతా [ధతా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వచసా పరిచితా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా.
‘‘సన్తుట్ఠో హోతి ( ) [(ఇతరీతరేహి) దీ. ని. ౩.౩౪౫] చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి.
‘‘చతున్నం ఝానానం ఆభిచేతసికానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానం నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ.
‘‘అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం తిరోభావం; తిరోకుట్టం [తిరోకుడ్డం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసతి [పరామసతి (క.)] పరిమజ్జతి, యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి.
‘‘దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాతి – దిబ్బే చ మానుసే చ, యే దూరే సన్తికే చ.
‘‘పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి. సరాగం వా చిత్తం ‘సరాగం చిత్త’న్తి పజానాతి, వీతరాగం వా చిత్తం ‘వీతరాగం చిత్త’న్తి పజానాతి, సదోసం వా చిత్తం ‘సదోసం చిత్త’న్తి పజానాతి, వీతదోసం వా చిత్తం ‘వీతదోసం చిత్త’న్తి పజానాతి, సమోహం వా చిత్తం ‘సమోహం చిత్త’న్తి పజానాతి, వీతమోహం వా చిత్తం ‘వీతమోహం చిత్త’న్తి పజానాతి, సంఖిత్తం వా చిత్తం ‘సంఖిత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి, విక్ఖిత్తం వా చిత్తం ‘విక్ఖిత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి, మహగ్గతం వా చిత్తం ‘మహగ్గతం చిత్త’న్తి పజానాతి, అమహగ్గతం వా చిత్తం ‘అమహగ్గతం చిత్త’న్తి పజానాతి, సఉత్తరం వా చిత్తం ‘సఉత్తరం చిత్త’న్తి పజానాతి, అనుత్తరం వా చిత్తం ‘అనుత్తరం చిత్త’న్తి పజానాతి, సమాహితం వా చిత్తం ‘సమాహితం చిత్త’న్తి పజానాతి, అసమాహితం వా చిత్తం ‘అసమాహితం చిత్త’న్తి పజానాతి, విముత్తం వా చిత్తం ‘విముత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి, అవిముత్తం వా చిత్తం ‘అవిముత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి.
‘‘అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తారీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.
‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి.
‘‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.
‘‘ఇమే ఖో, బ్రాహ్మణ, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన దస పసాదనీయా ధమ్మా అక్ఖాతా. యస్మిం నో ఇమే ధమ్మా సంవిజ్జన్తి తం మయం ఏతరహి సక్కరోమ గరుం కరోమ మానేమ పూజేమ; సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరామా’’తి.
౮౩. ఏవం వుత్తే వస్సకారో బ్రాహ్మణో మగధమహామత్తో ఉపనన్దం సేనాపతిం ఆమన్తేసి – ‘‘తం కిం మఞ్ఞతి భవం సేనాపతి [మఞ్ఞసి ఏవం సేనాపతి (స్యా. కం. పీ.), మఞ్ఞసి సేనాపతి (సీ.), మఞ్ఞసి భవం సేనాపతి (క.)] యదిమే భోన్తో సక్కాతబ్బం సక్కరోన్తి, గరుం కాతబ్బం గరుం కరోన్తి, మానేతబ్బం మానేన్తి, పూజేతబ్బం పూజేన్తి’’? ‘‘తగ్ఘిమే [తగ్ఘ మే (క.)] భోన్తో సక్కాతబ్బం సక్కరోన్తి, గరుం కాతబ్బం గరుం కరోన్తి, మానేతబ్బం మానేన్తి, పూజేతబ్బం పూజేన్తి. ఇమఞ్చ హి తే భోన్తో న సక్కరేయ్యుం న గరుం కరేయ్యుం న మానేయ్యుం న పూజేయ్యుం; అథ కిఞ్చరహి తే భోన్తో సక్కరేయ్యుం గరుం కరేయ్యుం మానేయ్యుం పూజేయ్యుం, సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్యు’’న్తి? అథ ఖో వస్సకారో బ్రాహ్మణో మగధమహామత్తో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘కహం పన భవం ఆనన్దో ఏతరహి విహరతీ’’తి? ‘‘వేళువనే ఖోహం, బ్రాహ్మణ, ఏతరహి విహరామీ’’తి. ‘‘కచ్చి పన, భో ఆనన్ద, వేళువనం రమణీయఞ్చేవ అప్పసద్దఞ్చ అప్పనిగ్ఘోసఞ్చ విజనవాతం మనుస్సరాహస్సేయ్యకం [మనుస్సరాహసేయ్యకం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పటిసల్లానసారుప్ప’’న్తి? ‘‘తగ్ఘ, బ్రాహ్మణ, వేళువనం రమణీయఞ్చేవ అప్పసద్దఞ్చ అప్పనిగ్ఘోసఞ్చ విజనవాతం మనుస్సరాహస్సేయ్యకం పటిసల్లానసారుప్పం, యథా తం తుమ్హాదిసేహి రక్ఖకేహి గోపకేహీ’’తి. ‘‘తగ్ఘ, భో ఆనన్ద, వేళువనం రమణీయఞ్చేవ అప్పసద్దఞ్చ అప్పనిగ్ఘోసఞ్చ విజనవాతం మనుస్సరాహస్సేయ్యకం పటిసల్లానసారుప్పం, యథా తం భవన్తేహి ఝాయీహి ఝానసీలీహి. ఝాయినో చేవ భవన్తో ఝానసీలినో చ’’.
‘‘ఏకమిదాహం, భో ఆనన్ద, సమయం సో భవం గోతమో వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖ్వాహం, భో ఆనన్ద, యేన మహావనం కూటాగారసాలా యేన సో భవం గోతమో తేనుపసఙ్కమిం. తత్ర చ పన సో [తత్ర చ సో (సీ. పీ.)] భవం గోతమో అనేకపరియాయేన ఝానకథం కథేసి. ఝాయీ చేవ సో భవం గోతమో అహోసి ఝానసీలీ చ. సబ్బఞ్చ పన సో భవం గోతమో ఝానం వణ్ణేసీ’’తి.
౮౪. ‘‘న చ ఖో, బ్రాహ్మణ, సో భగవా సబ్బం ఝానం వణ్ణేసి, నపి సో భగవా సబ్బం ఝానం న వణ్ణేసీతి. కథం రూపఞ్చ, బ్రాహ్మణ, సో భగవా ఝానం న వణ్ణేసి? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో కామరాగపరియుట్ఠితేన చేతసా విహరతి కామరాగపరేతేన, ఉప్పన్నస్స చ కామరాగస్స నిస్సరణం యథాభూతం నప్పజానాతి; సో కామరాగంయేవ అన్తరం కరిత్వా ఝాయతి పజ్ఝాయతి నిజ్ఝాయతి అపజ్ఝాయతి. బ్యాపాదపరియుట్ఠితేన చేతసా విహరతి బ్యాపాదపరేతేన, ఉప్పన్నస్స చ బ్యాపాదస్స నిస్సరణం యథాభూతం నప్పజానాతి; సో బ్యాపాదంయేవ అన్తరం కరిత్వా ఝాయతి పజ్ఝాయతి నిజ్ఝాయతి అపజ్ఝాయతి. థినమిద్ధపరియుట్ఠితేన చేతసా విహరతి థినమిద్ధపరేతేన, ఉప్పన్నస్స చ థినమిద్ధస్స నిస్సరణం యథాభూతం నప్పజానాతి; సో థినమిద్ధంయేవ అన్తరం కరిత్వా ఝాయతి పజ్ఝాయతి నిజ్ఝాయతి అపజ్ఝాయతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చపరియుట్ఠితేన చేతసా విహరతి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చపరేతేన, ఉప్పన్నస్స చ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స నిస్సరణం యథాభూతం నప్పజానాతి; సో ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చంయేవ అన్తరం కరిత్వా ఝాయతి పజ్ఝాయతి నిజ్ఝాయతి అపజ్ఝాయతి. విచికిచ్ఛాపరియుట్ఠితేన చేతసా విహరతి విచికిచ్ఛాపరేతేన, ఉప్పన్నాయ చ విచికిచ్ఛాయ నిస్సరణం యథాభూతం నప్పజానాతి; సో విచికిచ్ఛంయేవ అన్తరం కరిత్వా ఝాయతి పజ్ఝాయతి నిజ్ఝాయతి అపజ్ఝాయతి. ఏవరూపం ఖో, బ్రాహ్మణ, సో భగవా ఝానం న వణ్ణేసి.
‘‘కథం రూపఞ్చ, బ్రాహ్మణ, సో భగవా ఝానం వణ్ణేసి? ఇధ, బ్రాహ్మణ, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవరూపం ఖో, బ్రాహ్మణ, సో భగవా ఝానం వణ్ణేసీ’’తి.
‘‘గారయ్హం కిర, భో ఆనన్ద, సో భవం గోతమో ఝానం గరహి, పాసంసం పసంసి. హన్ద, చ దాని మయం, భో ఆనన్ద, గచ్ఛామ; బహుకిచ్చా మయం బహుకరణీయా’’తి. ‘‘యస్సదాని త్వం, బ్రాహ్మణ, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో వస్సకారో బ్రాహ్మణో మగధమహామత్తో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.
అథ ఖో గోపకమోగ్గల్లానో బ్రాహ్మణో అచిరపక్కన్తే వస్సకారే బ్రాహ్మణే మగధమహామత్తే ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘యం నో మయం భవన్తం ఆనన్దం అపుచ్ఛిమ్హా తం నో భవం ఆనన్దో న బ్యాకాసీ’’తి. ‘‘నను తే, బ్రాహ్మణ, అవోచుమ్హా – ‘నత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకభిక్ఖుపి తేహి ధమ్మేహి సబ్బేనసబ్బం సబ్బథాసబ్బం సమన్నాగతో యేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సో భగవా అహోసి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. సో హి, బ్రాహ్మణ, భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా, అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ, మగ్గవిదూ, మగ్గకోవిదో. మగ్గానుగా చ పన ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా’’’తి.
గోపకమోగ్గల్లానసుత్తం నిట్ఠితం అట్ఠమం.