౧౧. దసుత్తరసుత్తం
౩౫౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా చమ్పాయం విహరతి గగ్గరాయ పోక్ఖరణియా తీరే మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి! ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –
‘‘దసుత్తరం పవక్ఖామి, ధమ్మం నిబ్బానపత్తియా;
దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ, సబ్బగన్థప్పమోచనం’’.
ఏకో ధమ్మో
౩౫౧. ‘‘ఏకో, ఆవుసో, ధమ్మో బహుకారో, ఏకో ధమ్మో భావేతబ్బో, ఏకో ధమ్మో పరిఞ్ఞేయ్యో, ఏకో ధమ్మో పహాతబ్బో, ఏకో ధమ్మో హానభాగియో, ఏకో ధమ్మో విసేసభాగియో, ఏకో ధమ్మో దుప్పటివిజ్ఝో, ఏకో ధమ్మో ఉప్పాదేతబ్బో, ఏకో ధమ్మో అభిఞ్ఞేయ్యో, ఏకో ధమ్మో సచ్ఛికాతబ్బో.
(క) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో బహుకారో? అప్పమాదో కుసలేసు ధమ్మేసు. అయం ఏకో ధమ్మో బహుకారో.
(ఖ) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో భావేతబ్బో? కాయగతాసతి సాతసహగతా. అయం ఏకో ధమ్మో భావేతబ్బో.
(గ) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో పరిఞ్ఞేయ్యో? ఫస్సో సాసవో ఉపాదానియో. అయం ఏకో ధమ్మో పరిఞ్ఞేయ్యో.
(ఘ) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో పహాతబ్బో? అస్మిమానో. అయం ఏకో ధమ్మో పహాతబ్బో.
(ఙ) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో హానభాగియో? అయోనిసో మనసికారో. అయం ఏకో ధమ్మో హానభాగియో.
(చ) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో విసేసభాగియో? యోనిసో మనసికారో. అయం ఏకో ధమ్మో విసేసభాగియో.
(ఛ) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో దుప్పటివిజ్ఝో? ఆనన్తరికో చేతోసమాధి. అయం ఏకో ధమ్మో దుప్పటివిజ్ఝో.
(జ) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో ఉప్పాదేతబ్బో? అకుప్పం ఞాణం. అయం ఏకో ధమ్మో ఉప్పాదేతబ్బో.
(ఝ) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో అభిఞ్ఞేయ్యో? సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా. అయం ఏకో ధమ్మో అభిఞ్ఞేయ్యో.
(ఞ) ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో సచ్ఛికాతబ్బో? అకుప్పా చేతోవిముత్తి. అయం ఏకో ధమ్మో సచ్ఛికాతబ్బో.
‘‘ఇతి ఇమే దస ధమ్మా భూతా తచ్ఛా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా సమ్మా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా.
ద్వే ధమ్మా
౩౫౨. ‘‘ద్వే ధమ్మా బహుకారా, ద్వే ధమ్మా భావేతబ్బా, ద్వే ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా, ద్వే ధమ్మా పహాతబ్బా, ద్వే ధమ్మా హానభాగియా, ద్వే ధమ్మా విసేసభాగియా, ద్వే ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా, ద్వే ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా, ద్వే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా, ద్వే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
(క) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా బహుకారా? సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ. ఇమే ద్వే ధమ్మా బహుకారా.
(ఖ) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా భావేతబ్బా? సమథో చ విపస్సనా చ. ఇమే ద్వే ధమ్మా భావేతబ్బా.
(గ) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా? నామఞ్చ రూపఞ్చ. ఇమే ద్వే ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా.
(ఘ) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా పహాతబ్బా? అవిజ్జా చ భవతణ్హా చ. ఇమే ద్వే ధమ్మా పహాతబ్బా.
(ఙ) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా హానభాగియా? దోవచస్సతా చ పాపమిత్తతా చ. ఇమే ద్వే ధమ్మా హానభాగియా.
(చ) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా విసేసభాగియా? సోవచస్సతా చ కల్యాణమిత్తతా చ. ఇమే ద్వే ధమ్మా విసేసభాగియా.
(ఛ) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా? యో చ హేతు యో చ పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ, యో చ హేతు యో చ పచ్చయో సత్తానం విసుద్ధియా. ఇమే ద్వే ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా.
(జ) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా? ద్వే ఞాణాని – ఖయే ఞాణం, అనుప్పాదే ఞాణం. ఇమే ద్వే ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా.
(ఝ) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా? ద్వే ధాతుయో – సఙ్ఖతా చ ధాతు అసఙ్ఖతా చ ధాతు. ఇమే ద్వే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా.
(ఞ) ‘‘కతమే ద్వే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా? విజ్జా చ విముత్తి చ. ఇమే ద్వే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
‘‘ఇతి ఇమే వీసతి ధమ్మా భూతా తచ్ఛా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా సమ్మా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా.
తయో ధమ్మా
౩౫౩. ‘‘తయో ధమ్మా బహుకారా, తయో ధమ్మా భావేతబ్బా…పే… తయో ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
(క) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా బహుకారా? సప్పురిససంసేవో, సద్ధమ్మస్సవనం, ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి. ఇమే తయో ధమ్మా బహుకారా.
(ఖ) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా భావేతబ్బా? తయో సమాధీ – సవితక్కో సవిచారో సమాధి, అవితక్కో విచారమత్తో సమాధి, అవితక్కో అవిచారో సమాధి. ఇమే తయో ధమ్మా భావేతబ్బా.
(గ) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా? తిస్సో వేదనా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. ఇమే తయో ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా.
(ఘ) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా పహాతబ్బా? తిస్సో తణ్హా – కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా. ఇమే తయో ధమ్మా పహాతబ్బా.
(ఙ) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా హానభాగియా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో అకుసలమూలం, దోసో అకుసలమూలం, మోహో అకుసలమూలం. ఇమే తయో ధమ్మా హానభాగియా.
(చ) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా విసేసభాగియా? తీణి కుసలమూలాని – అలోభో కుసలమూలం, అదోసో కుసలమూలం, అమోహో కుసలమూలం. ఇమే తయో ధమ్మా విసేసభాగియా.
(ఛ) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా? తిస్సో నిస్సరణియా ధాతుయో – కామానమేతం నిస్సరణం యదిదం నేక్ఖమ్మం, రూపానమేతం నిస్సరణం యదిదం అరూపం, యం ఖో పన కిఞ్చి భూతం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం, నిరోధో తస్స నిస్సరణం. ఇమే తయో ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా.
(జ) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా? తీణి ఞాణాని – అతీతంసే ఞాణం, అనాగతంసే ఞాణం, పచ్చుప్పన్నంసే ఞాణం. ఇమే తయో ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా.
(ఝ) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా? తిస్సో ధాతుయో – కామధాతు, రూపధాతు, అరూపధాతు. ఇమే తయో ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా.
(ఞ) ‘‘కతమే తయో ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా? తిస్సో విజ్జా – పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం విజ్జా, సత్తానం చుతూపపాతే ఞాణం విజ్జా, ఆసవానం ఖయే ఞాణం విజ్జా. ఇమే తయో ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
‘‘ఇతి ఇమే తింస ధమ్మా భూతా తచ్ఛా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా సమ్మా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా.
చత్తారో ధమ్మా
౩౫౪. ‘‘చత్తారో ధమ్మా బహుకారా, చత్తారో ధమ్మా భావేతబ్బా…పే… చత్తారో ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
(క) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా బహుకారా? చత్తారి చక్కాని – పతిరూపదేసవాసో, సప్పురిసూపనిస్సయో [సప్పురిసుపస్సయో (స్యా. కం.)], అత్తసమ్మాపణిధి, పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతా. ఇమే చత్తారో ధమ్మా బహుకారా.
(ఖ) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా భావేతబ్బా? చత్తారో సతిపట్ఠానా – ఇధావుసో, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. వేదనాసు…పే… చిత్తే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఇమే చత్తారో ధమ్మా భావేతబ్బా.
(గ) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా? చత్తారో ఆహారా – కబళీకారో [కవళీకారో (స్యా. కం.)] ఆహారో ఓళారికో వా సుఖుమో వా, ఫస్సో దుతియో, మనోసఞ్చేతనా తతియా, విఞ్ఞాణం చతుత్థం. ఇమే చత్తారో ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా.
(ఘ) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా పహాతబ్బా? చత్తారో ఓఘా – కామోఘో, భవోఘో, దిట్ఠోఘో, అవిజ్జోఘో. ఇమే చత్తారో ధమ్మా పహాతబ్బా.
(ఙ) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా హానభాగియా? చత్తారో యోగా – కామయోగో, భవయోగో, దిట్ఠియోగో, అవిజ్జాయోగో. ఇమే చత్తారో ధమ్మా హానభాగియా.
(చ) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా విసేసభాగియా? చత్తారో విసఞ్ఞోగా – కామయోగవిసంయోగో, భవయోగవిసంయోగో, దిట్ఠియోగవిసంయోగో, అవిజ్జాయోగవిసంయోగో. ఇమే చత్తారో ధమ్మా విసేసభాగియా.
(ఛ) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా? చత్తారో సమాధీ – హానభాగియో సమాధి, ఠితిభాగియో సమాధి, విసేసభాగియో సమాధి, నిబ్బేధభాగియో సమాధి. ఇమే చత్తారో ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా.
(జ) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా? చత్తారి ఞాణాని – ధమ్మే ఞాణం, అన్వయే ఞాణం, పరియే ఞాణం, సమ్ముతియా ఞాణం. ఇమే చత్తారో ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా.
(ఝ) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా? చత్తారి అరియసచ్చాని – దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం [దుక్ఖసముదయో (స్యా. కం.)] అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం [దుక్ఖనిరోధో (స్యా. కం.)] అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. ఇమే చత్తారో ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా.
(ఞ) ‘‘కతమే చత్తారో ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా? చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని – సోతాపత్తిఫలం, సకదాగామిఫలం, అనాగామిఫలం, అరహత్తఫలం. ఇమే చత్తారో ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
‘‘ఇతి ఇమే చత్తారీసధమ్మా భూతా తచ్ఛా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా సమ్మా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా.
పఞ్చ ధమ్మా
౩౫౫. ‘‘పఞ్చ ధమ్మా బహుకారా…పే… పఞ్చ ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
(క) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా బహుకారా? పఞ్చ పధానియఙ్గాని – ఇధావుసో, భిక్ఖు సద్ధో హోతి, సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. అప్పాబాధో హోతి అప్పాతఙ్కో సమవేపాకినియా గహణియా సమన్నాగతో నాతిసీతాయ నాచ్చుణ్హాయ మజ్ఝిమాయ పధానక్ఖమాయ. అసఠో హోతి అమాయావీ యథాభూతమత్తానం ఆవీకత్తా సత్థరి వా విఞ్ఞూసు వా సబ్రహ్మచారీసు. ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు. పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా బహుకారా.
(ఖ) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా భావేతబ్బా? పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధి – పీతిఫరణతా, సుఖఫరణతా, చేతోఫరణతా, ఆలోకఫరణతా, పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తం [పచ్చవేక్ఖణానిమిత్తం (స్యా. కం.)]. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా భావేతబ్బా.
(గ) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా? పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా [సేయ్యథీదం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] – రూపుపాదానక్ఖన్ధో, వేదనుపాదానక్ఖన్ధో, సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా.
(ఘ) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా పహాతబ్బా? పఞ్చ నీవరణాని – కామచ్ఛన్దనీవరణం, బ్యాపాదనీవరణం, థినమిద్ధనీవరణం, ఉద్ధచ్చకుకుచ్చనీవరణం, విచికిచ్ఛానీవరణం. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా పహాతబ్బా.
(ఙ) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా హానభాగియా? పఞ్చ చేతోఖిలా – ఇధావుసో, భిక్ఖు సత్థరి కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి. యో సో, ఆవుసో, భిక్ఖు సత్థరి కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి, తస్స చిత్తం న నమతి ఆతప్పాయ అనుయోగాయ సాతచ్చాయ పధానాయ. యస్స చిత్తం న నమతి ఆతప్పాయ అనుయోగాయ సాతచ్చాయ పధానాయ. అయం పఠమో చేతోఖిలో. పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు ధమ్మే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి…పే… సఙ్ఘే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి…పే… సిక్ఖాయ కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి…పే… సబ్రహ్మచారీసు కుపితో హోతి అనత్తమనో ఆహతచిత్తో ఖిలజాతో, యో సో, ఆవుసో, భిక్ఖు సబ్రహ్మచారీసు కుపితో హోతి అనత్తమనో ఆహతచిత్తో ఖిలజాతో, తస్స చిత్తం న నమతి ఆతప్పాయ అనుయోగాయ సాతచ్చాయ పధానాయ. యస్స చిత్తం న నమతి ఆతప్పాయ అనుయోగాయ సాతచ్చాయ పధానాయ. అయం పఞ్చమో చేతోఖిలో. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా హానభాగియా.
(చ) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా విసేసభాగియా? పఞ్చిన్ద్రియాని – సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా విసేసభాగియా.
(ఛ) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా? పఞ్చ నిస్సరణియా ధాతుయో – ఇధావుసో, భిక్ఖునో కామే మనసికరోతో కామేసు చిత్తం న పక్ఖన్దతి న పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి. నేక్ఖమ్మం ఖో పనస్స మనసికరోతో నేక్ఖమ్మే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి. తస్స తం చిత్తం సుగతం సుభావితం సువుట్ఠితం సువిముత్తం విసంయుత్తం కామేహి. యే చ కామపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి ఆసవా విఘాతా పరిళాహా, ముత్తో సో తేహి. న సో తం వేదనం వేదేతి. ఇదమక్ఖాతం కామానం నిస్సరణం.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో బ్యాపాదం మనసికరోతో బ్యాపాదే చిత్తం న పక్ఖన్దతి న పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి. అబ్యాపాదం ఖో పనస్స మనసికరోతో అబ్యాపాదే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి. తస్స తం చిత్తం సుగతం సుభావితం సువుట్ఠితం సువిముత్తం విసంయుత్తం బ్యాపాదేన. యే చ బ్యాపాదపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి ఆసవా విఘాతా పరిళాహా, ముత్తో సో తేహి. న సో తం వేదనం వేదేతి. ఇదమక్ఖాతం బ్యాపాదస్స నిస్సరణం.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో విహేసం మనసికరోతో విహేసాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి న పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి. అవిహేసం ఖో పనస్స మనసికరోతో అవిహేసాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి. తస్స తం చిత్తం సుగతం సుభావితం సువుట్ఠితం సువిముత్తం విసంయుత్తం విహేసాయ. యే చ విహేసాపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి ఆసవా విఘాతా పరిళాహా, ముత్తో సో తేహి. న సో తం వేదనం వేదేతి. ఇదమక్ఖాతం విహేసాయ నిస్సరణం.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో రూపే మనసికరోతో రూపేసు చిత్తం న పక్ఖన్దతి న పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి. అరూపం ఖో పనస్స మనసికరోతో అరూపే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి. తస్స తం చిత్తం సుగతం సుభావితం సువుట్ఠితం సువిముత్తం విసంయుత్తం రూపేహి. యే చ రూపపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి ఆసవా విఘాతా పరిళాహా, ముత్తో సో తేహి. న సో తం వేదనం వేదేతి. ఇదమక్ఖాతం రూపానం నిస్సరణం.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో సక్కాయం మనసికరోతో సక్కాయే చిత్తం న పక్ఖన్దతి న పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి. సక్కాయనిరోధం ఖో పనస్స మనసికరోతో సక్కాయనిరోధే చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి. తస్స తం చిత్తం సుగతం సుభావితం సువుట్ఠితం సువిముత్తం విసంయుత్తం సక్కాయేన. యే చ సక్కాయపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి ఆసవా విఘాతా పరిళాహా, ముత్తో సో తేహి. న సో తం వేదనం వేదేతి. ఇదమక్ఖాతం సక్కాయస్స నిస్సరణం. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా.
(జ) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా? పఞ్చ ఞాణికో సమ్మాసమాధి – ‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవ ఆయతిఞ్చ సుఖవిపాకో’తి పచ్చత్తంయేవ ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ‘అయం సమాధి అరియో నిరామిసో’తి పచ్చత్తఞ్ఞేవ ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ‘అయం సమాధి అకాపురిససేవితో’తి పచ్చత్తంయేవ ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ‘అయం సమాధి సన్తో పణీతో పటిప్పస్సద్ధలద్ధో ఏకోదిభావాధిగతో, న ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో’తి [న చ ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హ వారితవతోతి (సీ. స్యా. కం. పీ.), న ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారివావతో (క.), న ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారియాధిగతో (?)] పచ్చత్తంయేవ ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ‘సో ఖో పనాహం ఇమం సమాధిం సతోవ సమాపజ్జామి సతో వుట్ఠహామీ’తి పచ్చత్తంయేవ ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా.
(ఝ) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా? పఞ్చ విముత్తాయతనాని – ఇధావుసో, భిక్ఖునో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ. యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖునో సత్థా ధమ్మం దేసేతి, అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, తథా తథా సో [భిక్ఖు (స్యా. కం.)] తస్మిం ధమ్మే అత్థప్పటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మపటిసంవేదీ చ. తస్స అత్థప్పటిసంవేదినో ధమ్మపటిసంవేదినో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం పఠమం విముత్తాయతనం.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో న హేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి, అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, అపి చ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖు యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి. తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే అత్థప్పటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మపటిసంవేదీ చ. తస్స అత్థప్పటిసంవేదినో ధమ్మపటిసంవేదినో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం దుతియం విముత్తాయతనం.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో న హేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి, అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి. అపి చ ఖో, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి. యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖు యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే అత్థప్పటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మపటిసంవేదీ చ. తస్స అత్థప్పటిసంవేదినో ధమ్మపటిసంవేదినో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం తతియం విముత్తాయతనం.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో న హేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి, అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి. అపి చ ఖో, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి. యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖు యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే అత్థప్పటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మపటిసంవేదీ చ. తస్స అత్థప్పటిసంవేదినో ధమ్మపటిసంవేదినో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం చతుత్థం విముత్తాయతనం.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో న హేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి, అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి; అపి చ ఖ్వస్స అఞ్ఞతరం సమాధినిమిత్తం సుగ్గహితం హోతి సుమనసికతం సూపధారితం సుప్పటివిద్ధం పఞ్ఞాయ. యథా యథా, ఆవుసో, భిక్ఖునో అఞ్ఞతరం సమాధినిమిత్తం సుగ్గహితం హోతి సుమనసికతం సూపధారితం సుప్పటివిద్ధం పఞ్ఞాయ తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే అత్థప్పటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మప్పటిసంవేదీ చ. తస్స అత్థప్పటిసంవేదినో ధమ్మప్పటిసంవేదినో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం పఞ్చమం విముత్తాయతనం. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా.
(ఞ) ‘‘కతమే పఞ్చ ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా? పఞ్చ ధమ్మక్ఖన్ధా – సీలక్ఖన్ధో, సమాధిక్ఖన్ధో, పఞ్ఞాక్ఖన్ధో, విముత్తిక్ఖన్ధో, విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధో. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
‘‘ఇతి ఇమే పఞ్ఞాస ధమ్మా భూతా తచ్ఛా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా సమ్మా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా.
ఛ ధమ్మా
౩౫౬. ‘‘ఛ ధమ్మా బహుకారా…పే… ఛ ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
(క) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా బహుకారా? ఛ సారణీయా ధమ్మా. ఇధావుసో, భిక్ఖునో మేత్తం కాయకమ్మం పచ్చుపట్ఠితం హోతి సబ్రహ్మచారీసు ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో పియకరణో గరుకరణో సఙ్గహాయ అవివాదాయ సామగ్గియా ఏకీభావాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో మేత్తం వచీకమ్మం…పే… ఏకీభావాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో మేత్తం మనోకమ్మం…పే… ఏకీభావాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు యే తే లాభా ధమ్మికా ధమ్మలద్ధా అన్తమసో పత్తపరియాపన్నమత్తమ్పి, తథారూపేహి లాభేహి అప్పటివిభత్తభోగీ హోతి సీలవన్తేహి సబ్రహ్మచారీహి సాధారణభోగీ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో…పే… ఏకీభావాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు, యాని తాని సీలాని అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని భుజిస్సాని విఞ్ఞుప్పసత్థాని అపరామట్ఠాని సమాధిసంవత్తనికాని, తథారూపేసు సీలేసు సీలసామఞ్ఞగతో విహరతి సబ్రహ్మచారీహి ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో…పే… ఏకీభావాయ సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు యాయం దిట్ఠి అరియా నియ్యానికా నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ, తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠి సామఞ్ఞగతో విహరతి సబ్రహ్మచారీహి ఆవి చేవ రహో చ, అయమ్పి ధమ్మో సారణీయో పియకరణో గరుకరణో, సఙ్గహాయ అవివాదాయ సామగ్గియా ఏకీభావాయ సంవత్తతి. ఇమే ఛ ధమ్మా బహుకారా.
(ఖ) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా భావేతబ్బా? ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని – బుద్ధానుస్సతి, ధమ్మానుస్సతి, సఙ్ఘానుస్సతి, సీలానుస్సతి, చాగానుస్సతి, దేవతానుస్సతి. ఇమే ఛ ధమ్మా భావేతబ్బా.
(గ) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా? ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని – చక్ఖాయతనం, సోతాయతనం, ఘానాయతనం, జివ్హాయతనం, కాయాయతనం, మనాయతనం. ఇమే ఛ ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా.
(ఘ) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా పహాతబ్బా? ఛ తణ్హాకాయా – రూపతణ్హా, సద్దతణ్హా, గన్ధతణ్హా, రసతణ్హా, ఫోట్ఠబ్బతణ్హా, ధమ్మతణ్హా. ఇమే ఛ ధమ్మా పహాతబ్బా.
(ఙ) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా హానభాగియా? ఛ అగారవా – ఇధావుసో, భిక్ఖు సత్థరి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే… సిక్ఖాయ… అప్పమాదే… పటిసన్థారే అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో. ఇమే ఛ ధమ్మా హానభాగియా.
(చ) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా విసేసభాగియా? ఛ గారవా – ఇధావుసో, భిక్ఖు సత్థరి సగారవో విహరతి సప్పతిస్సో ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే… సిక్ఖాయ… అప్పమాదే… పటిసన్థారే సగారవో విహరతి సప్పతిస్సో. ఇమే ఛ ధమ్మా విసేసభాగియా.
(ఛ) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా? ఛ నిస్సరణియా ధాతుయో – ఇధావుసో, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘మేత్తా హి ఖో మే, చేతోవిముత్తి భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, అథ చ పన మే బ్యాపాదో చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో ‘మా హేవం’ తిస్స వచనీయో ‘మాయస్మా ఏవం అవచ, మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి. న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం, న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అట్ఠానమేతం ఆవుసో అనవకాసో యం మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా భావితాయ బహులీకతాయ యానీకతాయ వత్థుకతాయ అనుట్ఠితాయ పరిచితాయ సుసమారద్ధాయ. అథ చ పనస్స బ్యాపాదో చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి, నేతం ఠానం విజ్జతి. నిస్సరణం హేతం, ఆవుసో, బ్యాపాదస్స, యదిదం మేత్తాచేతోవిముత్తీ’తి.
‘‘ఇధ పనావుసో, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘కరుణా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా. అథ చ పన మే విహేసా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో – ‘మా హేవం’ తిస్స వచనీయో, ‘మాయస్మా ఏవం అవచ, మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి…పే… నిస్సరణం హేతం, ఆవుసో, విహేసాయ, యదిదం కరుణాచేతోవిముత్తీ’తి.
‘‘ఇధ పనావుసో, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘ముదితా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా…పే… అథ చ పన మే అరతి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో – ‘మా హేవం’ తిస్స వచనీయో ‘మాయస్మా ఏవం అవచ…పే… నిస్సరణం హేతం, ఆవుసో అరతియా, యదిదం ముదితాచేతోవిముత్తీ’తి.
‘‘ఇధ పనావుసో, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘ఉపేక్ఖా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా…పే… అథ చ పన మే రాగో చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో – ‘మా హేవం’ తిస్స వచనీయో ‘మాయస్మా ఏవం అవచ…పే… నిస్సరణం హేతం, ఆవుసో, రాగస్స యదిదం ఉపేక్ఖాచేతోవిముత్తీ’తి.
‘‘ఇధ పనావుసో, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘అనిమిత్తా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా…పే… అథ చ పన మే నిమిత్తానుసారి విఞ్ఞాణం హోతీ’తి. సో – ‘మా హేవం’ తిస్స వచనీయో ‘మాయస్మా ఏవం అవచ…పే… నిస్సరణం హేతం, ఆవుసో, సబ్బనిమిత్తానం యదిదం అనిమిత్తా చేతోవిముత్తీ’తి.
‘‘ఇధ పనావుసో, భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘అస్మీతి ఖో మే విగతం, అయమహమస్మీతి న సమనుపస్సామి, అథ చ పన మే విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లం చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’తి. సో – ‘మా హేవం’ తిస్స వచనీయో ‘మాయస్మా ఏవం అవచ, మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి, న హి సాధు భగవతో అబ్భక్ఖానం, న హి భగవా ఏవం వదేయ్య. అట్ఠానమేతం, ఆవుసో, అనవకాసో యం అస్మీతి విగతే అయమహమస్మీతి అసమనుపస్సతో. అథ చ పనస్స విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లం చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతి, నేతం ఠానం విజ్జతి. నిస్సరణం హేతం, ఆవుసో, విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లస్స, యదిదం అస్మిమానసముగ్ఘాటో’తి. ఇమే ఛ ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా.
(జ) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా? ఛ సతతవిహారా. ఇధావుసో, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇమే ఛ ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా.
(ఝ) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా? ఛ అనుత్తరియాని – దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం, సిక్ఖానుత్తరియం, పారిచరియానుత్తరియం, అనుస్సతానుత్తరియం. ఇమే ఛ ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా.
(ఞ) ‘‘కతమే ఛ ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా? ఛ అభిఞ్ఞా – ఇధావుసో, భిక్ఖు అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి. ఆవిభావం తిరోభావం. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి సేయ్యథాపి ఆకాసే. పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి సేయ్యథాపి ఉదకే. ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛతి సేయ్యథాపి పథవియం. ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో. ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరామసతి పరిమజ్జతి. యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి.
‘‘దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాతి దిబ్బే చ మానుసే చ, యే దూరే సన్తికే చ.
‘‘పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి [జానాతి (స్యా. కం.)], సరాగం వా చిత్తం సరాగం చిత్తన్తి పజానాతి …పే… అవిముత్తం వా చిత్తం అవిముత్తం చిత్తన్తి పజానాతి.
‘‘సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం ఏకమ్పి జాతిం…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.
‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి …పే…
‘‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇమే ఛ ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
‘‘ఇతి ఇమే సట్ఠి ధమ్మా భూతా తచ్ఛా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా సమ్మా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా.
సత్త ధమ్మా
౩౫౭. ‘‘సత్త ధమ్మా బహుకారా…పే… సత్త ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
(క) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా బహుకారా? సత్త అరియధనాని – సద్ధాధనం, సీలధనం, హిరిధనం, ఓత్తప్పధనం, సుతధనం, చాగధనం, పఞ్ఞాధనం. ఇమే సత్త ధమ్మా బహుకారా.
(ఖ) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా భావేతబ్బా? సత్త సమ్బోజ్ఝఙ్గా – సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. ఇమే సత్త ధమ్మా భావేతబ్బా.
(గ) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా? సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో – సన్తావుసో, సత్తా నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి మనుస్సా ఏకచ్చే చ దేవా ఏకచ్చే చ వినిపాతికా. అయం పఠమా విఞ్ఞాణట్ఠితి.
‘‘సన్తావుసో, సత్తా నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి దేవా బ్రహ్మకాయికా పఠమాభినిబ్బత్తా. అయం దుతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి.
‘‘సన్తావుసో, సత్తా ఏకత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి దేవా ఆభస్సరా. అయం తతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి.
‘‘సన్తావుసో, సత్తా ఏకత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి దేవా సుభకిణ్హా. అయం చతుత్థీ విఞ్ఞాణట్ఠితి.
‘‘సన్తావుసో, సత్తా సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా…పే… ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనూపగా. అయం పఞ్చమీ విఞ్ఞాణట్ఠితి.
‘‘సన్తావుసో, సత్తా సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనూపగా. అయం ఛట్ఠీ విఞ్ఞాణట్ఠితి.
‘‘సన్తావుసో, సత్తా సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగా. అయం సత్తమీ విఞ్ఞాణట్ఠితి. ఇమే సత్త ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా.
(ఘ) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా పహాతబ్బా? సత్తానుసయా – కామరాగానుసయో, పటిఘానుసయో, దిట్ఠానుసయో, విచికిచ్ఛానుసయో, మానానుసయో, భవరాగానుసయో, అవిజ్జానుసయో. ఇమే సత్త ధమ్మా పహాతబ్బా.
(ఙ) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా హానభాగియా? సత్త అసద్ధమ్మా – ఇధావుసో, భిక్ఖు అస్సద్ధో హోతి, అహిరికో హోతి, అనోత్తప్పీ హోతి, అప్పస్సుతో హోతి, కుసీతో హోతి, ముట్ఠస్సతి హోతి, దుప్పఞ్ఞో హోతి. ఇమే సత్త ధమ్మా హానభాగియా.
(చ) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా విసేసభాగియా? సత్త సద్ధమ్మా – ఇధావుసో, భిక్ఖు సద్ధో హోతి, హిరిమా [హిరికో (స్యా. కం.)] హోతి, ఓత్తప్పీ హోతి, బహుస్సుతో హోతి, ఆరద్ధవీరియో హోతి, ఉపట్ఠితస్సతి హోతి, పఞ్ఞవా హోతి. ఇమే సత్త ధమ్మా విసేసభాగియా.
(ఛ) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా? సత్త సప్పురిసధమ్మా – ఇధావుసో, భిక్ఖు ధమ్మఞ్ఞూ చ హోతి అత్థఞ్ఞూ చ అత్తఞ్ఞూ చ మత్తఞ్ఞూ చ కాలఞ్ఞూ చ పరిసఞ్ఞూ చ పుగ్గలఞ్ఞూ చ. ఇమే సత్త ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా.
(జ) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా? సత్త సఞ్ఞా – అనిచ్చసఞ్ఞా, అనత్తసఞ్ఞా, అసుభసఞ్ఞా, ఆదీనవసఞ్ఞా, పహానసఞ్ఞా, విరాగసఞ్ఞా, నిరోధసఞ్ఞా. ఇమే సత్త ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా.
(ఝ) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా? సత్త నిద్దసవత్థూని – ఇధావుసో, భిక్ఖు సిక్ఖాసమాదానే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ సిక్ఖాసమాదానే అవిగతపేమో. ధమ్మనిసన్తియా తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ ధమ్మనిసన్తియా అవిగతపేమో. ఇచ్ఛావినయే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ ఇచ్ఛావినయే అవిగతపేమో. పటిసల్లానే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ పటిసల్లానే అవిగతపేమో. వీరియారమ్మే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ వీరియారమ్మే అవిగతపేమో. సతినేపక్కే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ సతినేపక్కే అవిగతపేమో. దిట్ఠిపటివేధే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ దిట్ఠిపటివేధే అవిగతపేమో. ఇమే సత్త ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా.
(ఞ) ‘‘కతమే సత్త ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా? సత్త ఖీణాసవబలాని – ఇధావుసో, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో అనిచ్చతో సబ్బే సఙ్ఖారా యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠా హోన్తి. యంపావుసో, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో అనిచ్చతో సబ్బే సఙ్ఖారా యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠా హోన్తి, ఇదమ్పి ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో బలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ ఖీణాసవో భిక్ఖు ఆసవానం ఖయం పటిజానాతి – ‘ఖీణా మే ఆసవా’తి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో అఙ్గారకాసూపమా కామా యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠా హోన్తి. యంపావుసో…పే… ‘ఖీణా మే ఆసవా’తి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో వివేకనిన్నం చిత్తం హోతి వివేకపోణం వివేకపబ్భారం వివేకట్ఠం నేక్ఖమ్మాభిరతం బ్యన్తీభూతం సబ్బసో ఆసవట్ఠానియేహి ధమ్మేహి. యంపావుసో…పే… ‘ఖీణా మే ఆసవా’తి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా హోన్తి సుభావితా. యంపావుసో…పే… ‘ఖీణా మే ఆసవా’తి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో పఞ్చిన్ద్రియాని భావితాని హోన్తి సుభావితాని. యంపావుసో…పే… ‘ఖీణా మే ఆసవా’తి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా హోన్తి సుభావితా. యంపావుసో…పే… ‘ఖీణా మే ఆసవా’తి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావితో హోతి సుభావితో. యంపావుసో, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావితో హోతి సుభావితో, ఇదమ్పి ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో బలం హోతి, యం బలం ఆగమ్మ ఖీణాసవో భిక్ఖు ఆసవానం ఖయం పటిజానాతి – ‘ఖీణా మే ఆసవా’తి. ఇమే సత్త ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
‘‘ఇతిమే సత్తతి ధమ్మా భూతా తచ్ఛా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా సమ్మా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా.
పఠమభాణవారో నిట్ఠితో.
అట్ఠ ధమ్మా
౩౫౮. ‘‘అట్ఠ ధమ్మా బహుకారా…పే… అట్ఠ ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా.
(క) ‘‘కతమే అట్ఠ ధమ్మా బహుకారా? అట్ఠ హేతూ అట్ఠ పచ్చయా ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయ అప్పటిలద్ధాయ పటిలాభాయ పటిలద్ధాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తన్తి. కతమే అట్ఠ? ఇధావుసో, భిక్ఖు సత్థారం [సత్థారం వా (స్యా. క.)] ఉపనిస్సాయ విహరతి అఞ్ఞతరం వా గరుట్ఠానియం సబ్రహ్మచారిం, యత్థస్స తిబ్బం హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠితం హోతి పేమఞ్చ గారవో చ. అయం పఠమో హేతు పఠమో పచ్చయో ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయ అప్పటిలద్ధాయ పటిలాభాయ. పటిలద్ధాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతి.
‘‘తం ఖో పన సత్థారం ఉపనిస్సాయ విహరతి అఞ్ఞతరం వా గరుట్ఠానియం సబ్రహ్మచారిం, యత్థస్స తిబ్బం హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠితం హోతి పేమఞ్చ గారవో చ. తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి – ‘ఇదం, భన్తే, కథం? ఇమస్స కో అత్థో’తి? తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానీ [అనుత్తానికతఞ్చ ఉత్తానిం (క.)] కరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాట్ఠానియేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. అయం దుతియో హేతు దుతియో పచ్చయో ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయ అప్పటిలద్ధాయ పటిలాభాయ, పటిలద్ధాయ భియ్యోభావాయ, వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతి.
‘‘తం ఖో పన ధమ్మం సుత్వా ద్వయేన వూపకాసేన సమ్పాదేతి – కాయవూపకాసేన చ చిత్తవూపకాసేన చ. అయం తతియో హేతు తతియో పచ్చయో ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయ అప్పటిలద్ధాయ పటిలాభాయ, పటిలద్ధాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. అయం చతుత్థో హేతు చతుత్థో పచ్చయో ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయ అప్పటిలద్ధాయ పటిలాభాయ, పటిలద్ధాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో. యే తే ధమ్మా ఆదికల్యాణా మజ్ఝేకల్యాణా పరియోసానకల్యాణా సాత్థా సబ్యఞ్జనా కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం అభివదన్తి, తథారూపాస్స ధమ్మా బహుస్సుతా హోన్తి ధాతా వచసా పరిచితా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. అయం పఞ్చమో హేతు పఞ్చమో పచ్చయో ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయ అప్పటిలద్ధాయ పటిలాభాయ, పటిలద్ధాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు. అయం ఛట్ఠో హేతు ఛట్ఠో పచ్చయో ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయ అప్పటిలద్ధాయ పటిలాభాయ, పటిలద్ధాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు సతిమా హోతి పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతో. చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా. అయం సత్తమో హేతు సత్తమో పచ్చయో ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయ అప్పటిలద్ధాయ పటిలాభాయ, పటిలద్ధాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతి.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు, ఉదయబ్బయానుపస్సీ విహరతి – ‘ఇతి రూపం ఇతి రూపస్స సముదయో ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో; ఇతి వేదనా ఇతి వేదనాయ సముదయో ఇతి వేదనాయ అత్థఙ్గమో; ఇతి సఞ్ఞా ఇతి సఞ్ఞాయ సముదయో ఇతి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో; ఇతి సఙ్ఖారా ఇతి సఙ్ఖారానం సముదయో ఇతి సఙ్ఖారానం అత్థఙ్గమో; ఇతి విఞ్ఞాణం ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి. అయం అట్ఠమో హేతు అట్ఠమో పచ్చయో ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయ అప్పటిలద్ధాయ పటిలాభాయ, పటిలద్ధాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతి. ఇమే అట్ఠ ధమ్మా బహుకారా.
(ఖ) ‘‘కతమే అట్ఠ ధమ్మా భావేతబ్బా? అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో, సమ్మావాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధి. ఇమే అట్ఠ ధమ్మా భావేతబ్బా.
(గ) ‘‘కతమే అట్ఠ ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా? అట్ఠ లోకధమ్మా – లాభో చ, అలాభో చ, యసో చ, అయసో చ, నిన్దా చ, పసంసా చ, సుఖఞ్చ, దుక్ఖఞ్చ. ఇమే అట్ఠ ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా.
(ఘ) ‘‘కతమే అట్ఠ ధమ్మా పహాతబ్బా? అట్ఠ మిచ్ఛత్తా – మిచ్ఛాదిట్ఠి, మిచ్ఛాసఙ్కప్పో, మిచ్ఛావాచా, మిచ్ఛాకమ్మన్తో, మిచ్ఛాఆజీవో, మిచ్ఛావాయామో, మిచ్ఛాసతి, మిచ్ఛాసమాధి. ఇమే అట్ఠ ధమ్మా పహాతబ్బా.
(ఙ) ‘‘కతమే అట్ఠ ధమ్మా హానభాగియా? అట్ఠ కుసీతవత్థూని. ఇధావుసో, భిక్ఖునా కమ్మం కాతబ్బం హోతి, తస్స ఏవం హోతి – ‘కమ్మం ఖో మే కాతబ్బం భవిస్సతి, కమ్మం ఖో పన మే కరోన్తస్స కాయో కిలమిస్సతి, హన్దాహం నిపజ్జామీ’తి. సో నిపజ్జతి, న వీరియం ఆరభతి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. ఇదం పఠమం కుసీతవత్థు.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునా కమ్మం కతం హోతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘అహం ఖో కమ్మం అకాసిం, కమ్మం ఖో పన మే కరోన్తస్స కాయో కిలన్తో, హన్దాహం నిపజ్జామీ’తి. సో నిపజ్జతి, న వీరియం ఆరభతి…పే… ఇదం దుతియం కుసీతవత్థు.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునా మగ్గో గన్తబ్బో హోతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘మగ్గో ఖో మే గన్తబ్బో భవిస్సతి, మగ్గం ఖో పన మే గచ్ఛన్తస్స కాయో కిలమిస్సతి, హన్దాహం నిపజ్జామీ’తి. సో నిపజ్జతి, న వీరియం ఆరభతి…పే… ఇదం తతియం కుసీతవత్థు.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునా మగ్గో గతో హోతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘అహం ఖో మగ్గం అగమాసిం, మగ్గం ఖో పన మే గచ్ఛన్తస్స కాయో కిలన్తో, హన్దాహం నిపజ్జామీ’తి. సో నిపజ్జతి, న వీరియం ఆరభతి…పే… ఇదం చతుత్థం కుసీతవత్థు.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో న లభతి లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం. తస్స ఏవం హోతి – ‘అహం ఖో గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో నాలత్థం లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం, తస్స మే కాయో కిలన్తో అకమ్మఞ్ఞో, హన్దాహం నిపజ్జామీ’తి…పే… ఇదం పఞ్చమం కుసీతవత్థు.
‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో లభతి లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం. తస్స ఏవం హోతి – ‘అహం ఖో గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ చరన్తో అలత్థం లూఖస్స వా పణీతస్స వా భోజనస్స యావదత్థం పారిపూరిం, తస్స మే కాయో గరుకో అకమ్మఞ్ఞో, మాసాచితం మఞ్ఞే, హన్దాహం నిపజ్జామీ’తి. సో నిపజ్జతి…పే… ఇదం ఛట్ఠం కుసీతవత్థు.