౧౦. పాయాసిసుత్తం

౪౦౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా కుమారకస్సపో కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి యేన సేతబ్యా నామ కోసలానం నగరం తదవసరి. తత్ర సుదం ఆయస్మా కుమారకస్సపో సేతబ్యాయం విహరతి ఉత్తరేన సేతబ్యం సింసపావనే [సీసపావనే (స్యా.)]. తేన ఖో పన సమయేన పాయాసి రాజఞ్ఞో సేతబ్యం అజ్ఝావసతి సత్తుస్సదం సతిణకట్ఠోదకం సధఞ్ఞం రాజభోగ్గం రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన దిన్నం రాజదాయం బ్రహ్మదేయ్యం.

పాయాసిరాజఞ్ఞవత్థు

౪౦౭. తేన ఖో పన సమయేన పాయాసిస్స రాజఞ్ఞస్స ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతి – ‘‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం [సుకటక్కటానం (సీ. పీ.)] కమ్మానం ఫలం విపాకో’’తి. అస్సోసుం ఖో సేతబ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా – ‘‘సమణో ఖలు భో కుమారకస్సపో సమణస్స గోతమస్స సావకో కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి సేతబ్యం అనుప్పత్తో సేతబ్యాయం విహరతి ఉత్తరేన సేతబ్యం సింసపావనే. తం ఖో పన భవన్తం కుమారకస్సపం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ బహుస్సుతో చిత్తకథీ కల్యాణపటిభానో వుద్ధో [బుద్ధో (స్యా. క.)] చేవ అరహా చ. సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’’తి. అథ ఖో సేతబ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా సేతబ్యాయ నిక్ఖమిత్వా సఙ్ఘసఙ్ఘీ గణీభూతా ఉత్తరేనముఖా గచ్ఛన్తి యేన సింసపావనం [యేన సింసపావనం, తేనుపసఙ్కమన్తి (సీ. పీ.)].

౪౦౮. తేన ఖో పన సమయేన పాయాసి రాజఞ్ఞో ఉపరిపాసాదే దివాసేయ్యం ఉపగతో హోతి. అద్దసా ఖో పాయాసి రాజఞ్ఞో సేతబ్యకే బ్రాహ్మణగహపతికే సేతబ్యాయ నిక్ఖమిత్వా సఙ్ఘసఙ్ఘీ గణీభూతే ఉత్తరేనముఖే గచ్ఛన్తే యేన సింసపావనం [యేన సింసపావనం, తేనుపసఙ్కమన్తే (సీ. పీ.)], దిస్వా ఖత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో, భో ఖత్తే, సేతబ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా సేతబ్యాయ నిక్ఖమిత్వా సఙ్ఘసఙ్ఘీ గణీభూతా ఉత్తరేనముఖా గచ్ఛన్తి యేన సింసపావన’’న్తి [ఏత్థ పన సబ్బత్థపి ఏవమేవ దిస్సతి, నత్థి పాఠన్తరం]?

‘‘అత్థి ఖో, భో, సమణో కుమారకస్సపో, సమణస్స గోతమస్స సావకో కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి సేతబ్యం అనుప్పత్తో సేతబ్యాయం విహరతి ఉత్తరేన సేతబ్యం సింసపావనే. తం ఖో పన భవన్తం కుమారకస్సపం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ బహుస్సుతో చిత్తకథీ కల్యాణపటిభానో వుద్ధో చేవ అరహా చా’తి [అరహా చ (స్యా. క.)]. తమేతే [తమేనం తే (సీ. క.), తమేనం (పీ.)] భవన్తం కుమారకస్సపం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భో ఖత్తే, యేన సేతబ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా సేతబ్యకే బ్రాహ్మణగహపతికే ఏవం వదేహి – ‘పాయాసి, భో, రాజఞ్ఞో ఏవమాహ – ఆగమేన్తు కిర భవన్తో, పాయాసిపి రాజఞ్ఞో సమణం కుమారకస్సపం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సతీ’తి. పురా సమణో కుమారకస్సపో సేతబ్యకే బ్రాహ్మణగహపతికే బాలే అబ్యత్తే సఞ్ఞాపేతి – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’తి. నత్థి హి, భో ఖత్తే, పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’తి. ‘‘ఏవం భో’’తి ఖో సో ఖత్తా పాయాసిస్స రాజఞ్ఞస్స పటిస్సుత్వా యేన సేతబ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా సేతబ్యకే బ్రాహ్మణగహపతికే ఏతదవోచ – ‘‘పాయాసి, భో, రాజఞ్ఞో ఏవమాహ, ఆగమేన్తు కిర భవన్తో, పాయాసిపి రాజఞ్ఞో సమణం కుమారకస్సపం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సతీ’’తి.

౪౦౯. అథ ఖో పాయాసి రాజఞ్ఞో సేతబ్యకేహి బ్రాహ్మణగహపతికేహి పరివుతో యేన సింసపావనం యేనాయస్మా కుమారకస్సపో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా కుమారకస్సపేన సద్ధిం సమ్మోది, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సేతబ్యకాపి ఖో బ్రాహ్మణగహపతికా అప్పేకచ్చే ఆయస్మన్తం కుమారకస్సపం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే ఆయస్మతా కుమారకస్సపేన సద్ధిం సమ్మోదింసు; సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. అప్పేకచ్చే యేనాయస్మా కుమారకస్సపో తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. అప్పేకచ్చే నామగోత్తం సావేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా ఏకమన్తం నిసీదింసు.

నత్థికవాదో

౪౧౦. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో పాయాసి రాజఞ్ఞో ఆయస్మన్తం కుమారకస్సపం ఏతదవోచ – ‘‘అహఞ్హి, భో కస్సప, ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠీ – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి. ‘‘నాహం, రాజఞ్ఞ, ఏవంవాదిం ఏవందిట్ఠిం అద్దసం వా అస్సోసిం వా. కథఞ్హి నామ ఏవం వదేయ్య – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’తి?

చన్దిమసూరియఉపమా

౪౧౧. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి, యథా తే ఖమేయ్య, తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, రాజఞ్ఞ, ఇమే చన్దిమసూరియా ఇమస్మిం వా లోకే పరస్మిం వా, దేవా వా తే మనుస్సా వా’’తి? ‘‘ఇమే, భో కస్సప, చన్దిమసూరియా పరస్మిం లోకే, న ఇమస్మిం; దేవా తే న మనుస్సా’’తి. ‘‘ఇమినాపి ఖో తే, రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతు – ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’తి.

౪౧౨. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో ఏవం మే ఏత్థ హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి. ‘‘అత్థి పన, రాజఞ్ఞ, పరియాయో, యేన తే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి? ‘‘అత్థి, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి. ‘‘యథా కథం వియ, రాజఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఇధ మే, భో కస్సప, మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా పాణాతిపాతీ అదిన్నాదాయీ కామేసుమిచ్ఛాచారీ ముసావాదీ పిసుణవాచా ఫరుసవాచా సమ్ఫప్పలాపీ అభిజ్ఝాలూ బ్యాపన్నచిత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠీ. తే అపరేన సమయేన ఆబాధికా హోన్తి దుక్ఖితా బాళ్హగిలానా. యదాహం జానామి – ‘న దానిమే ఇమమ్హా ఆబాధా వుట్ఠహిస్సన్తీ’తి త్యాహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదామి – ‘సన్తి ఖో, భో, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – యే తే పాణాతిపాతీ అదిన్నాదాయీ కామేసుమిచ్ఛాచారీ ముసావాదీ పిసుణవాచా ఫరుసవాచా సమ్ఫప్పలాపీ అభిజ్ఝాలూ బ్యాపన్నచిత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠీ, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జన్తీ’తి. భవన్తో ఖో పాణాతిపాతీ అదిన్నాదాయీ కామేసుమిచ్ఛాచారీ ముసావాదీ పిసుణవాచా ఫరుసవాచా సమ్ఫప్పలాపీ అభిజ్ఝాలూ బ్యాపన్నచిత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠీ. సచే తేసం భవతం సమణబ్రాహ్మణానం సచ్చం వచనం, భవన్తో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జిస్సన్తి. సచే, భో, కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్యాథ, యేన మే ఆగన్త్వా ఆరోచేయ్యాథ – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’తి. భవన్తో ఖో పన మే సద్ధాయికా పచ్చయికా, యం భవన్తేహి దిట్ఠం, యథా సామం దిట్ఠం ఏవమేతం భవిస్సతీ’తి. తే మే ‘సాధూ’తి పటిస్సుత్వా నేవ ఆగన్త్వా ఆరోచేన్తి, న పన దూతం పహిణన్తి. అయమ్పి ఖో, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

చోరఉపమా

౪౧౩. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా తే ఖమేయ్య తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, రాజఞ్ఞ, ఇధ తే పురిసా చోరం ఆగుచారిం గహేత్వా దస్సేయ్యుం – ‘అయం తే, భన్తే, చోరో ఆగుచారీ; ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి, తం దణ్డం పణేహీ’తి. తే త్వం ఏవం వదేయ్యాసి – ‘తేన హి, భో, ఇమం పురిసం దళ్హాయ రజ్జుయా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా ఖురముణ్డం కరిత్వా [కారేత్వా (స్యా. క.)] ఖరస్సరేన పణవేన రథికాయ రథికం [రథియాయ రథియం (బహూసూ)] సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం పరినేత్వా దక్ఖిణేన ద్వారేన నిక్ఖమిత్వా దక్ఖిణతో నగరస్స ఆఘాతనే సీసం ఛిన్దథా’తి. తే ‘సాధూ’తి పటిస్సుత్వా తం పురిసం దళ్హాయ రజ్జుయా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా ఖురముణ్డం కరిత్వా ఖరస్సరేన పణవేన రథికాయ రథికం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం పరినేత్వా దక్ఖిణేన ద్వారేన నిక్ఖమిత్వా దక్ఖిణతో నగరస్స ఆఘాతనే నిసీదాపేయ్యుం. లభేయ్య ను ఖో సో చోరో చోరఘాతేసు – ‘ఆగమేన్తు తావ భవన్తో చోరఘాతా, అముకస్మిం మే గామే వా నిగమే వా మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా, యావాహం తేసం ఉద్దిసిత్వా ఆగచ్ఛామీ’తి, ఉదాహు విప్పలపన్తస్సేవ చోరఘాతా సీసం ఛిన్దేయ్యు’’న్తి? ‘‘న హి సో, భో కస్సప, చోరో లభేయ్య చోరఘాతేసు – ‘ఆగమేన్తు తావ భవన్తో చోరఘాతా అముకస్మిం మే గామే వా నిగమే వా మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా, యావాహం తేసం ఉద్దిసిత్వా ఆగచ్ఛామీ’తి. అథ ఖో నం విప్పలపన్తస్సేవ చోరఘాతా సీసం ఛిన్దేయ్యు’’న్తి. ‘‘సో హి నామ, రాజఞ్ఞ, చోరో మనుస్సో మనుస్సభూతేసు చోరఘాతేసు న లభిస్సతి – ‘ఆగమేన్తు తావ భవన్తో చోరఘాతా, అముకస్మిం మే గామే వా నిగమే వా మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా, యావాహం తేసం ఉద్దిసిత్వా ఆగచ్ఛామీ’తి. కిం పన తే మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా పాణాతిపాతీ అదిన్నాదాయీ కామేసుమిచ్ఛాచారీ ముసావాదీ పిసుణవాచా ఫరుసవాచా సమ్ఫప్పలాపీ అభిజ్ఝాలూ బ్యాపన్నచిత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠీ, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా లభిస్సన్తి నిరయపాలేసు – ‘ఆగమేన్తు తావ భవన్తో నిరయపాలా, యావ మయం పాయాసిస్స రాజఞ్ఞస్స గన్త్వా ఆరోచేమ – ‘‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి? ఇమినాపి ఖో తే, రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతు – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

౪౧౪. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో ఏవం మే ఏత్థ హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’తి. ‘‘అత్థి పన, రాజఞ్ఞ, పరియాయో యేన తే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి? ‘‘అత్థి, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి. ‘‘యథా కథం వియ, రాజఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఇధ మే, భో కస్సప, మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా పాణాతిపాతా పటివిరతా అదిన్నాదానా పటివిరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతా ముసావాదా పటివిరతా పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతా ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతా సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతా అనభిజ్ఝాలూ అబ్యాపన్నచిత్తా సమ్మాదిట్ఠీ. తే అపరేన సమయేన ఆబాధికా హోన్తి దుక్ఖితా బాళ్హగిలానా. యదాహం జానామి – ‘న దానిమే ఇమమ్హా ఆబాధా వుట్ఠహిస్సన్తీ’తి త్యాహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదామి – ‘సన్తి ఖో, భో, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – యే తే పాణాతిపాతా పటివిరతా అదిన్నాదానా పటివిరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతా ముసావాదా పటివిరతా పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతా ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతా సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతా అనభిజ్ఝాలూ అబ్యాపన్నచిత్తా సమ్మాదిట్ఠీ తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తీతి. భవన్తో ఖో పాణాతిపాతా పటివిరతా అదిన్నాదానా పటివిరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతా ముసావాదా పటివిరతా పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతా ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతా సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతా అనభిజ్ఝాలూ అబ్యాపన్నచిత్తా సమ్మాదిట్ఠీ. సచే తేసం భవతం సమణబ్రాహ్మణానం సచ్చం వచనం, భవన్తో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జిస్సన్తి. సచే, భో, కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్యాథ, యేన మే ఆగన్త్వా ఆరోచేయ్యాథ – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’తి. భవన్తో ఖో పన మే సద్ధాయికా పచ్చయికా, యం భవన్తేహి దిట్ఠం, యథా సామం దిట్ఠం ఏవమేతం భవిస్సతీ’తి. తే మే ‘సాధూ’తి పటిస్సుత్వా నేవ ఆగన్త్వా ఆరోచేన్తి, న పన దూతం పహిణన్తి. అయమ్పి ఖో, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

గూథకూపపురిసఉపమా

౪౧౫. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, ఉపమం తే కరిస్సామి. ఉపమాయ మిధేకచ్చే [ఉపమాయపిధేకచ్చే (సీ. స్యా.), ఉపమాయపిఇధేకచ్చే (పీ.)] విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. సేయ్యథాపి, రాజఞ్ఞ, పురిసో గూథకూపే ససీసకం [ససీసకో (స్యా.)] నిముగ్గో అస్స. అథ త్వం పురిసే ఆణాపేయ్యాసి – ‘తేన హి, భో, తం పురిసం తమ్హా గూథకూపా ఉద్ధరథా’తి. తే ‘సాధూ’తి పటిస్సుత్వా తం పురిసం తమ్హా గూథకూపా ఉద్ధరేయ్యుం. తే త్వం ఏవం వదేయ్యాసి – ‘తేన హి, భో, తస్స పురిసస్స కాయా వేళుపేసికాహి గూథం సునిమ్మజ్జితం నిమ్మజ్జథా’తి. తే ‘సాధూ’తి పటిస్సుత్వా తస్స పురిసస్స కాయా వేళుపేసికాహి గూథం సునిమ్మజ్జితం నిమ్మజ్జేయ్యుం. తే త్వం ఏవం వదేయ్యాసి – ‘తేన హి, భో, తస్స పురిసస్స కాయం పణ్డుమత్తికాయ తిక్ఖత్తుం సుబ్బట్టితం ఉబ్బట్టేథా’తి [సుప్పట్టితం ఉప్పట్టేథాతి (క.)]. తే తస్స పురిసస్స కాయం పణ్డుమత్తికాయ తిక్ఖత్తుం సుబ్బట్టితం ఉబ్బట్టేయ్యుం. తే త్వం ఏవం వదేయ్యాసి – ‘తేన హి, భో, తం పురిసం తేలేన అబ్భఞ్జిత్వా సుఖుమేన చుణ్ణేన తిక్ఖత్తుం సుప్పధోతం కరోథా’తి. తే తం పురిసం తేలేన అబ్భఞ్జిత్వా సుఖుమేన చుణ్ణేన తిక్ఖత్తుం సుప్పధోతం కరేయ్యుం. తే త్వం ఏవం వదేయ్యాసి – ‘తేన హి, భో, తస్స పురిసస్స కేసమస్సుం కప్పేథా’తి. తే తస్స పురిసస్స కేసమస్సుం కప్పేయ్యుం. తే త్వం ఏవం వదేయ్యాసి – ‘తేన హి, భో, తస్స పురిసస్స మహగ్ఘఞ్చ మాలం మహగ్ఘఞ్చ విలేపనం మహగ్ఘాని చ వత్థాని ఉపహరథా’తి. తే తస్స పురిసస్స మహగ్ఘఞ్చ మాలం మహగ్ఘఞ్చ విలేపనం మహగ్ఘాని చ వత్థాని ఉపహరేయ్యుం. తే త్వం ఏవం వదేయ్యాసి – ‘తేన హి, భో, తం పురిసం పాసాదం ఆరోపేత్వా పఞ్చకామగుణాని ఉపట్ఠాపేథా’తి. తే తం పురిసం పాసాదం ఆరోపేత్వా పఞ్చకామగుణాని ఉపట్ఠాపేయ్యుం.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాజఞ్ఞ, అపి ను తస్స పురిసస్స సున్హాతస్స సువిలిత్తస్స సుకప్పితకేసమస్సుస్స ఆముక్కమాలాభరణస్స ఓదాతవత్థవసనస్స ఉపరిపాసాదవరగతస్స పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితస్స సమఙ్గీభూతస్స పరిచారయమానస్స పునదేవ తస్మిం గూథకూపే నిముజ్జితుకామతా [నిముజ్జితుకామ్యతా (స్యా. క.)] అస్సా’’తి? ‘‘నో హిదం, భో కస్సప’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అసుచి, భో కస్సప, గూథకూపో అసుచి చేవ అసుచిసఙ్ఖాతో చ దుగ్గన్ధో చ దుగ్గన్ధసఙ్ఖాతో చ జేగుచ్ఛో చ జేగుచ్ఛసఙ్ఖాతో చ పటికూలో చ పటికూలసఙ్ఖాతో చా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, రాజఞ్ఞ, మనుస్సా దేవానం అసుచీ చేవ అసుచిసఙ్ఖాతా చ, దుగ్గన్ధా చ దుగ్గన్ధసఙ్ఖాతా చ, జేగుచ్ఛా చ జేగుచ్ఛసఙ్ఖాతా చ, పటికూలా చ పటికూలసఙ్ఖాతా చ. యోజనసతం ఖో, రాజఞ్ఞ, మనుస్సగన్ధో దేవే ఉబ్బాధతి. కిం పన తే మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా పాణాతిపాతా పటివిరతా అదిన్నాదానా పటివిరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతా ముసావాదా పటివిరతా పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతా ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతా సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతా అనభిజ్ఝాలూ అబ్యాపన్నచిత్తా సమ్మాదిట్ఠీ, కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా తే ఆగన్త్వా ఆరోచేస్సన్తి – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’తి? ఇమినాపి ఖో తే, రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతు – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

౪౧౬. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో ఏవం మే ఏత్థ హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి. ‘‘అత్థి పన, రాజఞ్ఞ, పరియాయో …పే… ‘‘అత్థి, భో కస్సప, పరియాయో…పే… ``యథా కథం వియ, రాజఞ్ఞాతి? ‘‘ఇధ మే, భో కస్సప, మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా పాణాతిపాతా పటివిరతా అదిన్నాదానా పటివిరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతా ముసావాదా పటివిరతా సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతా, తే అపరేన సమయేన ఆబాధికా హోన్తి దుక్ఖితా బాళ్హగిలానా. యదాహం జానామి – ‘న దానిమే ఇమమ్హా ఆబాధా వుట్ఠహిస్సన్తీ’తి త్యాహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదామి – ‘సన్తి ఖో, భో, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – యే తే పాణాతిపాతా పటివిరతా అదిన్నాదానా పటివిరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతా ముసావాదా పటివిరతా సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి దేవానం తావతింసానం సహబ్యతన్తి. భవన్తో ఖో పాణాతిపాతా పటివిరతా అదిన్నాదానా పటివిరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతా ముసావాదా పటివిరతా సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతా. సచే తేసం భవతం సమణబ్రాహ్మణానం సచ్చం వచనం, భవన్తో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జిస్సన్తి, దేవానం తావతింసానం సహబ్యతం. సచే, భో, కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్యాథ దేవానం తావతింసానం సహబ్యతం, యేన మే ఆగన్త్వా ఆరోచేయ్యాథ – `ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకోతి. భవన్తో ఖో పన మే సద్ధాయికా పచ్చయికా, యం భవన్తేహి దిట్ఠం, యథా సామం దిట్ఠం ఏవమేతం భవిస్సతీతి. తే మే ‘సాధూ’తి పటిస్సుత్వా నేవ ఆగన్త్వా ఆరోచేన్తి, న పన దూతం పహిణన్తి. అయమ్పి ఖో, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

తావతింసదేవఉపమా

౪౧౭. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి; యథా తే ఖమేయ్య, తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. యం ఖో పన, రాజఞ్ఞ, మానుస్సకం వస్ససతం, దేవానం తావతింసానం ఏసో ఏకో రత్తిన్దివో [రత్తిదివో (క.)], తాయ రత్తియా తింసరత్తియో మాసో, తేన మాసేన ద్వాదసమాసియో సంవచ్ఛరో, తేన సంవచ్ఛరేన దిబ్బం వస్ససహస్సం దేవానం తావతింసానం ఆయుప్పమాణం. యే తే మిత్తామచ్చా ఞాతిసాలోహితా పాణాతిపాతా పటివిరతా అదిన్నాదానా పటివిరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతా ముసావాదా పటివిరతా సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా దేవానం తావతింసానం సహబ్యతం. సచే పన తేసం ఏవం భవిస్సతి – ‘యావ మయం ద్వే వా తీణి వా రత్తిన్దివా దిబ్బేహి పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేమ, అథ మయం పాయాసిస్స రాజఞ్ఞస్స గన్త్వా ఆరోచేయ్యామ – ‘‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’తి. అపి ను తే ఆగన్త్వా ఆరోచేయ్యుం – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి? ‘‘నో హిదం, భో కస్సప. అపి హి మయం, భో కస్సప, చిరం కాలఙ్కతాపి భవేయ్యామ. కో పనేతం భోతో కస్సపస్స ఆరోచేతి – ‘అత్థి దేవా తావతింసా’తి వా ‘ఏవందీఘాయుకా దేవా తావతింసా’తి వా. న మయం భోతో కస్సపస్స సద్దహామ – ‘అత్థి దేవా తావతింసా’తి వా ‘ఏవందీఘాయుకా దేవా తావతింసా’తి వా’’తి.

జచ్చన్ధఉపమా

౪౧౮. ‘‘సేయ్యథాపి, రాజఞ్ఞ, జచ్చన్ధో పురిసో న పస్సేయ్య కణ్హ – సుక్కాని రూపాని, న పస్సేయ్య నీలకాని రూపాని, న పస్సేయ్య పీతకాని [మఞ్జేట్ఠకాని (స్యా.)] రూపాని, న పస్సేయ్య లోహితకాని రూపాని, న పస్సేయ్య మఞ్జిట్ఠకాని రూపాని, న పస్సేయ్య సమవిసమం, న పస్సేయ్య తారకాని రూపాని, న పస్సేయ్య చన్దిమసూరియే. సో ఏవం వదేయ్య – ‘నత్థి కణ్హసుక్కాని రూపాని, నత్థి కణ్హసుక్కానం రూపానం దస్సావీ. నత్థి నీలకాని రూపాని, నత్థి నీలకానం రూపానం దస్సావీ. నత్థి పీతకాని రూపాని, నత్థి పీతకానం రూపానం దస్సావీ. నత్థి లోహితకాని రూపాని, నత్థి లోహితకానం రూపానం దస్సావీ. నత్థి మఞ్జిట్ఠకాని రూపాని, నత్థి మఞ్జిట్ఠకానం రూపానం దస్సావీ. నత్థి సమవిసమం, నత్థి సమవిసమస్స దస్సావీ. నత్థి తారకాని రూపాని, నత్థి తారకానం రూపానం దస్సావీ. నత్థి చన్దిమసూరియా, నత్థి చన్దిమసూరియానం దస్సావీ. అహమేతం న జానామి, అహమేతం న పస్సామి, తస్మా తం నత్థీ’తి. సమ్మా ను ఖో సో, రాజఞ్ఞ, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం, భో కస్సప. అత్థి కణ్హసుక్కాని రూపాని, అత్థి కణ్హసుక్కానం రూపానం దస్సావీ. అత్థి నీలకాని రూపాని, అత్థి నీలకానం రూపానం దస్సావీ…పే… అత్థి సమవిసమం, అత్థి సమవిసమస్స దస్సావీ. అత్థి తారకాని రూపాని, అత్థి తారకానం రూపానం దస్సావీ. అత్థి చన్దిమసూరియా, అత్థి చన్దిమసూరియానం దస్సావీ. ‘అహమేతం న జానామి, అహమేతం న పస్సామి, తస్మా తం నత్థీ’తి. న హి సో, భో కస్సప, సమ్మా వదమానో వదేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో త్వం, రాజఞ్ఞ, జచ్చన్ధూపమో మఞ్ఞే పటిభాసి యం మం త్వం ఏవం వదేసి’’.

‘‘కో పనేతం భోతో కస్సపస్స ఆరోచేతి – ‘అత్థి దేవా తావతింసా’’తి వా, ‘ఏవందీఘాయుకా దేవా తావతింసా’తి వా? న మయం భోతో కస్సపస్స సద్దహామ – ‘అత్థి దేవా తావతింసా’తి వా ‘ఏవందీఘాయుకా దేవా తావతింసా’తి వా’’తి. ‘‘న ఖో, రాజఞ్ఞ, ఏవం పరో లోకో దట్ఠబ్బో, యథా త్వం మఞ్ఞసి ఇమినా మంసచక్ఖునా. యే ఖో తే రాజఞ్ఞ సమణబ్రాహ్మణా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవన్తి, తే తత్థ అప్పమత్తా ఆతాపినో పహితత్తా విహరన్తా దిబ్బచక్ఖుం విసోధేన్తి. తే దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన ఇమం చేవ లోకం పస్సన్తి పరఞ్చ సత్తే చ ఓపపాతికే. ఏవఞ్చ ఖో, రాజఞ్ఞ, పరో లోకో దట్ఠబ్బో; నత్వేవ యథా త్వం మఞ్ఞసి ఇమినా మంసచక్ఖునా. ఇమినాపి ఖో తే, రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతు – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

౪౧౯. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో ఏవం మే ఏత్థ హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’తి. ‘‘అత్థి పన, రాజఞ్ఞ, పరియాయో…పే… అత్థి, భో కస్సప, పరియాయో…పే… యథా కథం వియ, రాజఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఇధాహం, భో కస్సప, పస్సామి సమణబ్రాహ్మణే సీలవన్తే కల్యాణధమ్మే జీవితుకామే అమరితుకామే సుఖకామే దుక్ఖపటికూలే. తస్స మయ్హం, భో కస్సప, ఏవం హోతి – సచే ఖో ఇమే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా ఏవం జానేయ్యుం – ‘ఇతో నో మతానం సేయ్యో భవిస్సతీ’తి. ఇదానిమే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా విసం వా ఖాదేయ్యుం, సత్థం వా ఆహరేయ్యుం, ఉబ్బన్ధిత్వా వా కాలఙ్కరేయ్యుం, పపాతే వా పపతేయ్యుం. యస్మా చ ఖో ఇమే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా న ఏవం జానన్తి – ‘ఇతో నో మతానం సేయ్యో భవిస్సతీ’తి, తస్మా ఇమే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా జీవితుకామా అమరితుకామా సుఖకామా దుక్ఖపటికూలా అత్తానం న మారేన్తి [( ) నత్థి (స్యా. పీ.)]. అయమ్పి ఖో, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

గబ్భినీఉపమా

౪౨౦. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, ఉపమం తే కరిస్సామి. ఉపమాయ మిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. భూతపుబ్బం, రాజఞ్ఞ, అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స ద్వే పజాపతియో అహేసుం. ఏకిస్సా పుత్తో అహోసి దసవస్సుద్దేసికో వా ద్వాదసవస్సుద్దేసికో వా, ఏకా గబ్భినీ ఉపవిజఞ్ఞా. అథ ఖో సో బ్రాహ్మణో కాలమకాసి. అథ ఖో సో మాణవకో మాతుసపత్తిం [మాతుసపతిం (స్యా.)] ఏతదవోచ – ‘యమిదం, భోతి, ధనం వా ధఞ్ఞం వా రజతం వా జాతరూపం వా, సబ్బం తం మయ్హం; నత్థి తుయ్హేత్థ కిఞ్చి. పితు మే [పితు మే సన్తకో (స్యా.)] భోతి, దాయజ్జం నియ్యాదేహీ’తి [నీయ్యాతేహీతి (సీ. పీ.)]. ఏవం వుత్తే సా బ్రాహ్మణీ తం మాణవకం ఏతదవోచ – ‘ఆగమేహి తావ, తాత, యావ విజాయామి. సచే కుమారకో భవిస్సతి, తస్సపి ఏకదేసో భవిస్సతి; సచే కుమారికా భవిస్సతి, సాపి తే ఓపభోగ్గా [ఉపభోగ్గా (స్యా.)] భవిస్సతీ’తి. దుతియమ్పి ఖో సో మాణవకో మాతుసపత్తిం ఏతదవోచ – ‘యమిదం, భోతి, ధనం వా ధఞ్ఞం వా రజతం వా జాతరూపం వా, సబ్బం తం మయ్హం; నత్థి తుయ్హేత్థ కిఞ్చి. పితు మే, భోతి, దాయజ్జం నియ్యాదేహీ’తి. దుతియమ్పి ఖో సా బ్రాహ్మణీ తం మాణవకం ఏతదవోచ – ‘ఆగమేహి తావ, తాత, యావ విజాయామి. సచే కుమారకో భవిస్సతి, తస్సపి ఏకదేసో భవిస్సతి; సచే కుమారికా భవిస్సతి సాపి తే ఓపభోగ్గా [ఉపభోగ్గా (స్యా.)] భవిస్సతీ’తి. తతియమ్పి ఖో సో మాణవకో మాతుసపత్తిం ఏతదవోచ – ‘యమిదం, భోతి, ధనం వా ధఞ్ఞం వా రజతం వా జాతరూపం వా, సబ్బం తం మయ్హం; నత్థి తుయ్హేత్థ కిఞ్చి. పితు మే, భోతి, దాయజ్జం నియ్యాదేహీ’తి.

‘‘అథ ఖో సా బ్రాహ్మణీ సత్థం గహేత్వా ఓవరకం పవిసిత్వా ఉదరం ఓపాదేసి [ఉప్పాతేసి (స్యా.)] – ‘యావ విజాయామి యది వా కుమారకో యది వా కుమారికా’తి. సా అత్తానం చేవ జీవితఞ్చ గబ్భఞ్చ సాపతేయ్యఞ్చ వినాసేసి. యథా తం బాలా అబ్యత్తా అనయబ్యసనం ఆపన్నా అయోనిసో దాయజ్జం గవేసన్తీ, ఏవమేవ ఖో త్వం, రాజఞ్ఞ, బాలో అబ్యత్తో అనయబ్యసనం ఆపజ్జిస్ససి అయోనిసో పరలోకం గవేసన్తో; సేయ్యథాపి సా బ్రాహ్మణీ బాలా అబ్యత్తా అనయబ్యసనం ఆపన్నా అయోనిసో దాయజ్జం గవేసన్తీ. న ఖో, రాజఞ్ఞ, సమణబ్రాహ్మణా సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా అపక్కం పరిపాచేన్తి; అపి చ పరిపాకం ఆగమేన్తి. పణ్డితానం అత్థో హి, రాజఞ్ఞ, సమణబ్రాహ్మణానం సీలవన్తానం కల్యాణధమ్మానం జీవితేన. యథా యథా ఖో, రాజఞ్ఞ, సమణబ్రాహ్మణా సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠన్తి, తథా తథా బహుం పుఞ్ఞం పసవన్తి, బహుజనహితాయ చ పటిపజ్జన్తి బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం. ఇమినాపి ఖో తే, రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతు – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

౪౨౧. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో ఏవం మే ఏత్థ హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి. ‘‘అత్థి పన, రాజఞ్ఞ, పరియాయో…పే… అత్థి, భో కస్సప, పరియాయో…పే… యథా కథం వియ, రాజఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఇధ మే, భో కస్సప, పురిసా చోరం ఆగుచారిం గహేత్వా దస్సేన్తి – ‘అయం తే, భన్తే, చోరో ఆగుచారీ; ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి, తం దణ్డం పణేహీ’తి. త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేన హి, భో, ఇమం పురిసం జీవన్తంయేవ కుమ్భియా పక్ఖిపిత్వా ముఖం పిదహిత్వా అల్లేన చమ్మేన ఓనన్ధిత్వా అల్లాయ మత్తికాయ బహలావలేపనం [బహలవిలేపనం (స్యా. క.)] కరిత్వా ఉద్ధనం ఆరోపేత్వా అగ్గిం దేథా’తి. తే మే ‘సాధూ’తి పటిస్సుత్వా తం పురిసం జీవన్తంయేవ కుమ్భియా పక్ఖిపిత్వా ముఖం పిదహిత్వా అల్లేన చమ్మేన ఓనన్ధిత్వా అల్లాయ మత్తికాయ బహలావలేపనం కరిత్వా ఉద్ధనం ఆరోపేత్వా అగ్గిం దేన్తి. యదా మయం జానామ ‘కాలఙ్కతో సో పురిసో’తి, అథ నం కుమ్భిం ఓరోపేత్వా ఉబ్భిన్దిత్వా ముఖం వివరిత్వా సణికం నిల్లోకేమ [విలోకేమ (స్యా.)] – ‘అప్పేవ నామస్స జీవం నిక్ఖమన్తం పస్సేయ్యామా’తి. నేవస్స మయం జీవం నిక్ఖమన్తం పస్సామ. అయమ్పి ఖో, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

సుపినకఉపమా

౪౨౨. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి, యథా తే ఖమేయ్య, తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. అభిజానాసి నో త్వం, రాజఞ్ఞ, దివా సేయ్యం ఉపగతో సుపినకం పస్సితా ఆరామరామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం భూమిరామణేయ్యకం పోక్ఖరణీరామణేయ్యక’’న్తి? ‘‘అభిజానామహం, భో కస్సప, దివాసేయ్యం ఉపగతో సుపినకం పస్సితా ఆరామరామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం భూమిరామణేయ్యకం పోక్ఖరణీరామణేయ్యక’’న్తి. ‘‘రక్ఖన్తి తం తమ్హి సమయే ఖుజ్జాపి వామనకాపి వేలాసికాపి [చేలావికాపి (స్యా.), కేళాయికాపి (సీ.)] కోమారికాపీ’’తి? ‘‘ఏవం, భో కస్సప, రక్ఖన్తి మం తమ్హి సమయే ఖుజ్జాపి వామనకాపి వేలాసికాపి [చేలావికాపి (స్యా.), కేళాయికాపి (సీ.)] కోమారికాపీ’’తి. ‘‘అపి ను తా తుయ్హం జీవం పస్సన్తి పవిసన్తం వా నిక్ఖమన్తం వా’’తి? ‘‘నో హిదం, భో కస్సప’’. ‘‘తా హి నామ, రాజఞ్ఞ, తుయ్హం జీవన్తస్స జీవన్తియో జీవం న పస్సిస్సన్తి పవిసన్తం వా నిక్ఖమన్తం వా. కిం పన త్వం కాలఙ్కతస్స జీవం పస్సిస్ససి పవిసన్తం వా నిక్ఖమన్తం వా. ఇమినాపి ఖో తే, రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతు – ‘‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

౪౨౩. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో ఏవం మే ఏత్థ హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి. ‘‘అత్థి పన, రాజఞ్ఞ, పరియాయో…పే… ‘‘అత్థి, భో కస్సప, పరియాయో…పే… యథా కథం వియ రాజఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఇధ మే, భో కస్సప, పురిసా చోరం ఆగుచారిం గహేత్వా దస్సేన్తి – ‘అయం తే, భన్తే, చోరో ఆగుచారీ; ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి, తం దణ్డం పణేహీ’తి. త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేన హి, భో, ఇమం పురిసం జీవన్తంయేవ తులాయ తులేత్వా జియాయ అనస్సాసకం మారేత్వా పునదేవ తులాయ తులేథా’తి. తే మే ‘సాధూ’తి పటిస్సుత్వా తం పురిసం జీవన్తంయేవ తులాయ తులేత్వా జియాయ అనస్సాసకం మారేత్వా పునదేవ తులాయ తులేన్తి. యదా సో జీవతి, తదా లహుతరో చ హోతి ముదుతరో చ కమ్మఞ్ఞతరో చ. యదా పన సో కాలఙ్కతో హోతి తదా గరుతరో చ హోతి పత్థిన్నతరో చ అకమ్మఞ్ఞతరో చ. అయమ్పి ఖో, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

సన్తత్తఅయోగుళఉపమా

౪౨౪. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, ఉపమం తే కరిస్సామి. ఉపమాయ మిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. సేయ్యథాపి, రాజఞ్ఞ, పురిసో దివసం సన్తత్తం అయోగుళం ఆదిత్తం సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం తులాయ తులేయ్య. తమేనం అపరేన సమయేన సీతం నిబ్బుతం తులాయ తులేయ్య. కదా ను ఖో సో అయోగుళో లహుతరో వా హోతి ముదుతరో వా కమ్మఞ్ఞతరో వా, యదా వా ఆదిత్తో సమ్పజ్జలితో సజోతిభూతో, యదా వా సీతో నిబ్బుతో’’తి? ‘‘యదా సో, భో కస్సప, అయోగుళో తేజోసహగతో చ హోతి వాయోసహగతో చ ఆదిత్తో సమ్పజ్జలితో సజోతిభూతో, తదా లహుతరో చ హోతి ముదుతరో చ కమ్మఞ్ఞతరో చ. యదా పన సో అయోగుళో నేవ తేజోసహగతో హోతి న వాయోసహగతో సీతో నిబ్బుతో, తదా గరుతరో చ హోతి పత్థిన్నతరో చ అకమ్మఞ్ఞతరో చా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, రాజఞ్ఞ, యదాయం కాయో ఆయుసహగతో చ హోతి ఉస్మాసహగతో చ విఞ్ఞాణసహగతో చ, తదా లహుతరో చ హోతి ముదుతరో చ కమ్మఞ్ఞతరో చ. యదా పనాయం కాయో నేవ ఆయుసహగతో హోతి న ఉస్మాసహగతో న విఞ్ఞాణసహగతో తదా గరుతరో చ హోతి పత్థిన్నతరో చ అకమ్మఞ్ఞతరో చ. ఇమినాపి ఖో తే, రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతు – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

౪౨౫. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో ఏవం మే ఏత్థ హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి. ‘‘అత్థి పన, రాజఞ్ఞ, పరియాయో…పే… అత్థి, భో కస్సప, పరియాయో…పే… యథా కథం వియ రాజఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఇధ మే, భో కస్సప, పురిసా చోరం ఆగుచారిం గహేత్వా దస్సేన్తి – ‘అయం తే, భన్తే, చోరో ఆగుచారీ; ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి, తం దణ్డం పణేహీ’తి. త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేన హి, భో, ఇమం పురిసం అనుపహచ్చ ఛవిఞ్చ చమ్మఞ్చ మంసఞ్చ న్హారుఞ్చ అట్ఠిఞ్చ అట్ఠిమిఞ్జఞ్చ జీవితా వోరోపేథ, అప్పేవ నామస్స జీవం నిక్ఖమన్తం పస్సేయ్యామా’తి. తే మే ‘సాధూ’తి పటిస్సుత్వా తం పురిసం అనుపహచ్చ ఛవిఞ్చ…పే… జీవితా వోరోపేన్తి. యదా సో ఆమతో హోతి, త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేన హి, భో, ఇమం పురిసం ఉత్తానం నిపాతేథ, అప్పేవ నామస్స జీవం నిక్ఖమన్తం పస్సేయ్యామా’తి. తే తం పురిసం ఉత్తానం నిపాతేన్తి. నేవస్స మయం జీవం నిక్ఖమన్తం పస్సామ. త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేన హి, భో, ఇమం పురిసం అవకుజ్జం నిపాతేథ… పస్సేన నిపాతేథ… దుతియేన పస్సేన నిపాతేథ… ఉద్ధం ఠపేథ… ఓముద్ధకం ఠపేథ… పాణినా ఆకోటేథ… లేడ్డునా ఆకోటేథ… దణ్డేన ఆకోటేథ… సత్థేన ఆకోటేథ… ఓధునాథ సన్ధునాథ నిద్ధునాథ, అప్పేవ నామస్స జీవం నిక్ఖమన్తం పస్సేయ్యామా’తి. తే తం పురిసం ఓధునన్తి సన్ధునన్తి నిద్ధునన్తి. నేవస్స మయం జీవం నిక్ఖమన్తం పస్సామ. తస్స తదేవ చక్ఖు హోతి తే రూపా, తఞ్చాయతనం నప్పటిసంవేదేతి. తదేవ సోతం హోతి తే సద్దా, తఞ్చాయతనం నప్పటిసంవేదేతి. తదేవ ఘానం హోతి తే గన్ధా, తఞ్చాయతనం నప్పటిసంవేదేతి. సావ జివ్హా హోతి తే రసా, తఞ్చాయతనం నప్పటిసంవేదేతి. స్వేవ కాయో హోతి తే ఫోట్ఠబ్బా, తఞ్చాయతనం నప్పటిసంవేదేతి. అయమ్పి ఖో, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

సఙ్ఖధమఉపమా

౪౨౬. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, ఉపమం తే కరిస్సామి. ఉపమాయ మిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. భూతపుబ్బం, రాజఞ్ఞ, అఞ్ఞతరో సఙ్ఖధమో సఙ్ఖం ఆదాయ పచ్చన్తిమం జనపదం అగమాసి. సో యేన అఞ్ఞతరో గామో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మజ్ఝే గామస్స ఠితో తిక్ఖత్తుం సఙ్ఖం ఉపలాపేత్వా సఙ్ఖం భూమియం నిక్ఖిపిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథ ఖో, రాజఞ్ఞ, తేసం పచ్చన్తజనపదానం [పచ్చన్తజానం (సీ.)] మనుస్సానం ఏతదహోసి – ‘అమ్భో కస్స ను ఖో [ఏతదహోసి ‘‘కిస్స దుఖో (పీ.)] ఏసో సద్దో ఏవంరజనీయో ఏవంకమనీయో ఏవంమదనీయో ఏవంబన్ధనీయో ఏవంముచ్ఛనీయో’తి. సన్నిపతిత్వా తం సఙ్ఖధమం ఏతదవోచుం – ‘అమ్భో, కస్స ను ఖో ఏసో సద్దో ఏవంరజనీయో ఏవంకమనీయో ఏవంమదనీయో ఏవంబన్ధనీయో ఏవంముచ్ఛనీయో’తి. ‘ఏసో ఖో, భో, సఙ్ఖో నామ యస్సేసో సద్దో ఏవంరజనీయో ఏవంకమనీయో ఏవంమదనీయో ఏవంబన్ధనీయో ఏవంముచ్ఛనీయో’తి. తే తం సఙ్ఖం ఉత్తానం నిపాతేసుం – ‘వదేహి, భో సఙ్ఖ, వదేహి, భో సఙ్ఖా’తి. నేవ సో సఙ్ఖో సద్దమకాసి. తే తం సఙ్ఖం అవకుజ్జం నిపాతేసుం, పస్సేన నిపాతేసుం, దుతియేన పస్సేన నిపాతేసుం, ఉద్ధం ఠపేసుం, ఓముద్ధకం ఠపేసుం, పాణినా ఆకోటేసుం, లేడ్డునా ఆకోటేసుం, దణ్డేన ఆకోటేసుం, సత్థేన ఆకోటేసుం, ఓధునింసు సన్ధునింసు నిద్ధునింసు – ‘వదేహి, భో సఙ్ఖ, వదేహి, భో సఙ్ఖా’తి. నేవ సో సఙ్ఖో సద్దమకాసి.

‘‘అథ ఖో, రాజఞ్ఞ, తస్స సఙ్ఖధమస్స ఏతదహోసి – ‘యావ బాలా ఇమే పచ్చన్తజనపదామనుస్సా, కథఞ్హి నామ అయోనిసో సఙ్ఖసద్దం గవేసిస్సన్తీ’తి. తేసం పేక్ఖమానానం సఙ్ఖం గహేత్వా తిక్ఖత్తుం సఙ్ఖం ఉపలాపేత్వా సఙ్ఖం ఆదాయ పక్కామి. అథ ఖో, రాజఞ్ఞ, తేసం పచ్చన్తజనపదానం మనుస్సానం ఏతదహోసి – ‘యదా కిర, భో, అయం సఙ్ఖో నామ పురిససహగతో చ హోతి వాయామసహగతో [వాయోసహగతో (స్యా.)] చ వాయుసహగతో చ, తదాయం సఙ్ఖో సద్దం కరోతి, యదా పనాయం సఙ్ఖో నేవ పురిససహగతో హోతి న వాయామసహగతో న వాయుసహగతో, నాయం సఙ్ఖో సద్దం కరోతీ’తి. ఏవమేవ ఖో, రాజఞ్ఞ, యదాయం కాయో ఆయుసహగతో చ హోతి ఉస్మాసహగతో చ విఞ్ఞాణసహగతో చ, తదా అభిక్కమతిపి పటిక్కమతిపి తిట్ఠతిపి నిసీదతిపి సేయ్యమ్పి కప్పేతి, చక్ఖునాపి రూపం పస్సతి, సోతేనపి సద్దం సుణాతి, ఘానేనపి గన్ధం ఘాయతి, జివ్హాయపి రసం సాయతి, కాయేనపి ఫోట్ఠబ్బం ఫుసతి, మనసాపి ధమ్మం విజానాతి. యదా పనాయం కాయో నేవ ఆయుసహగతో హోతి, న ఉస్మాసహగతో, న విఞ్ఞాణసహగతో, తదా నేవ అభిక్కమతి న పటిక్కమతి న తిట్ఠతి న నిసీదతి న సేయ్యం కప్పేతి, చక్ఖునాపి రూపం న పస్సతి, సోతేనపి సద్దం న సుణాతి, ఘానేనపి గన్ధం న ఘాయతి, జివ్హాయపి రసం న సాయతి, కాయేనపి ఫోట్ఠబ్బం న ఫుసతి, మనసాపి ధమ్మం న విజానాతి. ఇమినాపి ఖో తే, రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతు – ‘ఇతిపి అత్థి పరో లోకో, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’తి [విపాకోతి, పఠమభాణవారం (స్యా.)].

౪౨౭. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో ఏవం మే ఏత్థ హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి. ‘‘అత్థి పన, రాజఞ్ఞ, పరియాయో…పే… అత్థి, భో కస్సప, పరియాయో…పే… యథా కథం వియ రాజఞ్ఞా’’తి? ‘‘ఇధ మే, భో కస్సప, పురిసా చోరం ఆగుచారిం గహేత్వా దస్సేన్తి – ‘అయం తే, భన్తే, చోరో ఆగుచారీ, ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి, తం దణ్డం పణేహీ’తి. త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేన హి, భో, ఇమస్స పురిసస్స ఛవిం ఛిన్దథ, అప్పేవ నామస్స జీవం పస్సేయ్యామా’తి. తే తస్స పురిసస్స ఛవిం ఛిన్దన్తి. నేవస్స మయం జీవం పస్సామ. త్యాహం ఏవం వదామి – ‘తేన హి, భో, ఇమస్స పురిసస్స చమ్మం ఛిన్దథ, మంసం ఛిన్దథ, న్హారుం ఛిన్దథ, అట్ఠిం ఛిన్దథ, అట్ఠిమిఞ్జం ఛిన్దథ, అప్పేవ నామస్స జీవం పస్సేయ్యామా’తి. తే తస్స పురిసస్స అట్ఠిమిఞ్జం ఛిన్దన్తి, నేవస్స మయం జీవం పస్సేయ్యామ. అయమ్పి ఖో, భో కస్సప, పరియాయో, యేన మే పరియాయేన ఏవం హోతి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి.

అగ్గికజటిలఉపమా

౪౨౮. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, ఉపమం తే కరిస్సామి. ఉపమాయ మిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. భూతపుబ్బం, రాజఞ్ఞ, అఞ్ఞతరో అగ్గికో జటిలో అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణకుటియా సమ్మతి [వసతి (సీ. పీ.)]. అథ ఖో, రాజఞ్ఞ, అఞ్ఞతరో జనపదే సత్థో [సత్థో జనపదపదేసా (సీ.), జనపదో సత్థవాసో (స్యా.), జనపదపదేసో (పీ.)] వుట్ఠాసి. అథ ఖో సో సత్థో [సత్థవాసో (స్యా.)] తస్స అగ్గికస్స జటిలస్స అస్సమస్స సామన్తా ఏకరత్తిం వసిత్వా పక్కామి. అథ ఖో, రాజఞ్ఞ, తస్స అగ్గికస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం యేన సో సత్థవాసో తేనుపసఙ్కమేయ్యం, అప్పేవ నామేత్థ కిఞ్చి ఉపకరణం అధిగచ్ఛేయ్య’న్తి. అథ ఖో సో అగ్గికో జటిలో కాలస్సేవ వుట్ఠాయ యేన సో సత్థవాసో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా అద్దస తస్మిం సత్థవాసే దహరం కుమారం మన్దం ఉత్తానసేయ్యకం ఛడ్డితం. దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘న ఖో మే తం పతిరూపం యం మే పేక్ఖమానస్స మనుస్సభూతో కాలఙ్కరేయ్య; యంనూనాహం ఇమం దారకం అస్సమం నేత్వా ఆపాదేయ్యం పోసేయ్యం వడ్ఢేయ్య’న్తి. అథ ఖో సో అగ్గికో జటిలో తం దారకం అస్సమం నేత్వా ఆపాదేసి పోసేసి వడ్ఢేసి. యదా సో దారకో దసవస్సుద్దేసికో వా హోతి [అహోసి (?)] ద్వాదసవస్సుద్దేసికో వా, అథ ఖో తస్స అగ్గికస్స జటిలస్స జనపదే కఞ్చిదేవ కరణీయం ఉప్పజ్జి. అథ ఖో సో అగ్గికో జటిలో తం దారకం ఏతదవోచ – ‘ఇచ్ఛామహం, తాత, జనపదం [నగరం (క.)] గన్తుం; అగ్గిం, తాత, పరిచరేయ్యాసి. మా చ తే అగ్గి నిబ్బాయి. సచే చ తే అగ్గి నిబ్బాయేయ్య, అయం వాసీ ఇమాని కట్ఠాని ఇదం అరణిసహితం, అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా అగ్గిం పరిచరేయ్యాసీ’తి. అథ ఖో సో అగ్గికో జటిలో తం దారకం ఏవం అనుసాసిత్వా జనపదం అగమాసి. తస్స ఖిడ్డాపసుతస్స అగ్గి నిబ్బాయి.

‘‘అథ ఖో తస్స దారకస్స ఏతదహోసి – ‘పితా ఖో మం ఏవం అవచ – ‘‘అగ్గిం, తాత, పరిచరేయ్యాసి. మా చ తే అగ్గి నిబ్బాయి. సచే చ తే అగ్గి నిబ్బాయేయ్య, అయం వాసీ ఇమాని కట్ఠాని ఇదం అరణిసహితం, అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా అగ్గిం పరిచరేయ్యాసీ’’తి. యంనూనాహం అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా అగ్గిం పరిచరేయ్య’న్తి. అథ ఖో సో దారకో అరణిసహితం వాసియా తచ్ఛి – ‘అప్పేవ నామ అగ్గిం అధిగచ్ఛేయ్య’న్తి. నేవ సో అగ్గిం అధిగచ్ఛి. అరణిసహితం ద్విధా ఫాలేసి, తిధా ఫాలేసి, చతుధా ఫాలేసి, పఞ్చధా ఫాలేసి, దసధా ఫాలేసి, సతధా [వీసతిధా (స్యా.)] ఫాలేసి, సకలికం సకలికం అకాసి, సకలికం సకలికం కరిత్వా ఉదుక్ఖలే కోట్టేసి, ఉదుక్ఖలే కోట్టేత్వా మహావాతే ఓపుని [ఓఫుని (స్యా. క.)] – ‘అప్పేవ నామ అగ్గిం అధిగచ్ఛేయ్య’న్తి. నేవ సో అగ్గిం అధిగచ్ఛి.

‘‘అథ ఖో సో అగ్గికో జటిలో జనపదే తం కరణీయం తీరేత్వా యేన సకో అస్సమో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం దారకం ఏతదవోచ – ‘కచ్చి తే, తాత, అగ్గి న నిబ్బుతో’తి? ‘ఇధ మే, తాత, ఖిడ్డాపసుతస్స అగ్గి నిబ్బాయి. తస్స మే ఏతదహోసి – ‘‘పితా ఖో మం ఏవం అవచ అగ్గిం, తాత, పరిచరేయ్యాసి. మా చ తే, తాత, అగ్గి నిబ్బాయి. సచే చ తే అగ్గి నిబ్బాయేయ్య, అయం వాసీ ఇమాని కట్ఠాని ఇదం అరణిసహితం, అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా అగ్గిం పరిచరేయ్యాసీతి. యంనూనాహం అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా అగ్గిం పరిచరేయ్య’’న్తి. అథ ఖ్వాహం, తాత, అరణిసహితం వాసియా తచ్ఛిం – ‘‘అప్పేవ నామ అగ్గిం అధిగచ్ఛేయ్య’’న్తి. నేవాహం అగ్గిం అధిగచ్ఛిం. అరణిసహితం ద్విధా ఫాలేసిం, తిధా ఫాలేసిం, చతుధా ఫాలేసిం, పఞ్చధా ఫాలేసిం, దసధా ఫాలేసిం, సతధా ఫాలేసిం, సకలికం సకలికం అకాసిం, సకలికం సకలికం కరిత్వా ఉదుక్ఖలే కోట్టేసిం, ఉదుక్ఖలే కోట్టేత్వా మహావాతే ఓపునిం – ‘‘అప్పేవ నామ అగ్గిం అధిగచ్ఛేయ్య’’న్తి. నేవాహం అగ్గిం అధిగచ్ఛి’’’న్తి. అథ ఖో తస్స అగ్గికస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘యావ బాలో అయం దారకో అబ్యత్తో, కథఞ్హి నామ అయోనిసో అగ్గిం గవేసిస్సతీ’తి. తస్స పేక్ఖమానస్స అరణిసహితం గహేత్వా అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వా తం దారకం ఏతదవోచ – ‘ఏవం ఖో, తాత, అగ్గి నిబ్బత్తేతబ్బో. న త్వేవ యథా త్వం బాలో అబ్యత్తో అయోనిసో అగ్గిం గవేసీ’తి. ఏవమేవ ఖో త్వం, రాజఞ్ఞ, బాలో అబ్యత్తో అయోనిసో పరలోకం గవేసిస్ససి. పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం, పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం, మా తే అహోసి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.

౪౨౯. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో నేవాహం సక్కోమి ఇదం పాపకం దిట్ఠిగతం పటినిస్సజ్జితుం. రాజాపి మం పసేనది కోసలో జానాతి తిరోరాజానోపి – ‘పాయాసి రాజఞ్ఞో ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠీ – ‘‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’తి. సచాహం, భో కస్సప, ఇదం పాపకం దిట్ఠిగతం పటినిస్సజ్జిస్సామి, భవిస్సన్తి మే వత్తారో – ‘యావ బాలో పాయాసి రాజఞ్ఞో అబ్యత్తో దుగ్గహితగాహీ’తి. కోపేనపి నం హరిస్సామి, మక్ఖేనపి నం హరిస్సామి, పలాసేనపి నం హరిస్సామీ’’తి.

ద్వే సత్థవాహఉపమా

౪౩౦. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, ఉపమం తే కరిస్సామి. ఉపమాయ మిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. భూతపుబ్బం, రాజఞ్ఞ, మహాసకటసత్థో సకటసహస్సం పురత్థిమా జనపదా పచ్ఛిమం జనపదం అగమాసి. సో యేన యేన గచ్ఛి, ఖిప్పంయేవ పరియాదియతి తిణకట్ఠోదకం హరితకపణ్ణం. తస్మిం ఖో పన సత్థే ద్వే సత్థవాహా అహేసుం ఏకో పఞ్చన్నం సకటసతానం, ఏకో పఞ్చన్నం సకటసతానం. అథ ఖో తేసం సత్థవాహానం ఏతదహోసి – ‘అయం ఖో మహాసకటసత్థో సకటసహస్సం; తే మయం యేన యేన గచ్ఛామ, ఖిప్పమేవ పరియాదియతి తిణకట్ఠోదకం హరితకపణ్ణం. యంనూన మయం ఇమం సత్థం ద్విధా విభజేయ్యామ – ఏకతో పఞ్చ సకటసతాని ఏకతో పఞ్చ సకటసతానీ’తి. తే తం సత్థం ద్విధా విభజింసు [విభజేసుం (క.)] ఏకతో పఞ్చ సకటసతాని, ఏకతో పఞ్చ సకటసతాని. ఏకో సత్థవాహో బహుం తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ ఉదకఞ్చ ఆరోపేత్వా సత్థం పయాపేసి [పాయాపేసి (సీ. పీ.)]. ద్వీహతీహపయాతో ఖో పన సో సత్థో అద్దస పురిసం కాళం లోహితక్ఖం [లోహితక్ఖిం (స్యా.)] సన్నద్ధకలాపం [ఆసన్నద్ధకలాపం (స్యా.)] కుముదమాలిం అల్లవత్థం అల్లకేసం కద్దమమక్ఖితేహి చక్కేహి భద్రేన రథేన పటిపథం ఆగచ్ఛన్తం’, దిస్వా ఏతదవోచ – ‘కుతో, భో, ఆగచ్ఛసీ’తి? ‘అముకమ్హా జనపదా’తి. ‘కుహిం గమిస్ససీ’తి? ‘అముకం నామ జనపద’న్తి. ‘కచ్చి, భో, పురతో కన్తారే మహామేఘో అభిప్పవుట్ఠో’తి? ‘ఏవం, భో, పురతో కన్తారే మహామేఘో అభిప్పవుట్ఠో, ఆసిత్తోదకాని వటుమాని, బహు తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ ఉదకఞ్చ. ఛడ్డేథ, భో, పురాణాని తిణాని కట్ఠాని ఉదకాని, లహుభారేహి సకటేహి సీఘం సీఘం గచ్ఛథ, మా యోగ్గాని కిలమిత్థా’తి.

‘‘అథ ఖో సో సత్థవాహో సత్థికే ఆమన్తేసి – ‘అయం, భో, పురిసో ఏవమాహ – ‘‘పురతో కన్తారే మహామేఘో అభిప్పవుట్ఠో, ఆసిత్తోదకాని వటుమాని, బహు తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ ఉదకఞ్చ. ఛడ్డేథ, భో, పురాణాని తిణాని కట్ఠాని ఉదకాని, లహుభారేహి సకటేహి సీఘం సీఘం గచ్ఛథ, మా యోగ్గాని కిలమిత్థా’’తి. ఛడ్డేథ, భో, పురాణాని తిణాని కట్ఠాని ఉదకాని, లహుభారేహి సకటేహి సత్థం పయాపేథా’తి. ‘ఏవం, భో’తి ఖో తే సత్థికా తస్స సత్థవాహస్స పటిస్సుత్వా ఛడ్డేత్వా పురాణాని తిణాని కట్ఠాని ఉదకాని లహుభారేహి సకటేహి సత్థం పయాపేసుం. తే పఠమేపి సత్థవాసే న అద్దసంసు తిణం వా కట్ఠం వా ఉదకం వా. దుతియేపి సత్థవాసే… తతియేపి సత్థవాసే… చతుత్థేపి సత్థవాసే… పఞ్చమేపి సత్థవాసే… ఛట్ఠేపి సత్థవాసే… సత్తమేపి సత్థవాసే న అద్దసంసు తిణం వా కట్ఠం వా ఉదకం వా. సబ్బేవ అనయబ్యసనం ఆపజ్జింసు. యే చ తస్మిం సత్థే అహేసుం మనుస్సా వా పసూ వా, సబ్బే సో యక్ఖో అమనుస్సో భక్ఖేసి. అట్ఠికానేవ సేసాని.

‘‘యదా అఞ్ఞాసి దుతియో సత్థవాహో – ‘బహునిక్ఖన్తో ఖో, భో, దాని సో సత్థో’తి బహుం తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ ఉదకఞ్చ ఆరోపేత్వా సత్థం పయాపేసి. ద్వీహతీహపయాతో ఖో పన సో సత్థో అద్దస పురిసం కాళం లోహితక్ఖం సన్నద్ధకలాపం కుముదమాలిం అల్లవత్థం అల్లకేసం కద్దమమక్ఖితేహి చక్కేహి భద్రేన రథేన పటిపథం ఆగచ్ఛన్తం, దిస్వా ఏతదవోచ – ‘కుతో, భో, ఆగచ్ఛసీ’తి? ‘అముకమ్హా జనపదా’తి. ‘కుహిం గమిస్ససీ’తి? ‘అముకం నామ జనపద’న్తి. ‘కచ్చి, భో, పురతో కన్తారే మహామేఘో అభిప్పవుట్ఠో’తి? ‘ఏవం, భో, పురతో కన్తారే మహామేఘో అభిప్పవుట్ఠో. ఆసిత్తోదకాని వటుమాని, బహు తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ ఉదకఞ్చ. ఛడ్డేథ, భో, పురాణాని తిణాని కట్ఠాని ఉదకాని, లహుభారేహి సకటేహి సీఘం సీఘం గచ్ఛథ, మా యోగ్గాని కిలమిత్థా’తి.

‘‘అథ ఖో సో సత్థవాహో సత్థికే ఆమన్తేసి – ‘అయం, భో, ‘‘పురిసో ఏవమాహ – పురతో కన్తారే మహామేఘో అభిప్పవుట్ఠో, ఆసిత్తోదకాని వటుమాని, బహు తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ ఉదకఞ్చ. ఛడ్డేథ, భో, పురాణాని తిణాని కట్ఠాని ఉదకాని, లహుభారేహి సకటేహి సీఘం సీఘం గచ్ఛథ; మా యోగ్గాని కిలమిత్థా’’తి. అయం భో పురిసో నేవ అమ్హాకం మిత్తో, న ఞాతిసాలోహితో, కథం మయం ఇమస్స సద్ధాయ గమిస్సామ. న వో ఛడ్డేతబ్బాని పురాణాని తిణాని కట్ఠాని ఉదకాని, యథాభతేన భణ్డేన సత్థం పయాపేథ. న నో పురాణం ఛడ్డేస్సామా’తి. ‘ఏవం, భో’తి ఖో తే సత్థికా తస్స సత్థవాహస్స పటిస్సుత్వా యథాభతేన భణ్డేన సత్థం పయాపేసుం. తే పఠమేపి సత్థవాసే న అద్దసంసు తిణం వా కట్ఠం వా ఉదకం వా. దుతియేపి సత్థవాసే… తతియేపి సత్థవాసే… చతుత్థేపి సత్థవాసే… పఞ్చమేపి సత్థవాసే… ఛట్ఠేపి సత్థవాసే… సత్తమేపి సత్థవాసే న అద్దసంసు తిణం వా కట్ఠం వా ఉదకం వా. తఞ్చ సత్థం అద్దసంసు అనయబ్యసనం ఆపన్నం. యే చ తస్మిం సత్థేపి అహేసుం మనుస్సా వా పసూ వా, తేసఞ్చ అట్ఠికానేవ అద్దసంసు తేన యక్ఖేన అమనుస్సేన భక్ఖితానం.

‘‘అథ ఖో సో సత్థవాహో సత్థికే ఆమన్తేసి – ‘అయం ఖో, భో, సత్థో అనయబ్యసనం ఆపన్నో, యథా తం తేన బాలేన సత్థవాహేన పరిణాయకేన. తేన హి, భో, యానమ్హాకం సత్థే అప్పసారాని పణియాని, తాని ఛడ్డేత్వా, యాని ఇమస్మిం సత్థే మహాసారాని పణియాని, తాని ఆదియథా’తి. ‘ఏవం, భో’తి ఖో తే సత్థికా తస్స సత్థవాహస్స పటిస్సుత్వా యాని సకస్మిం సత్థే అప్పసారాని పణియాని, తాని ఛడ్డేత్వా యాని తస్మిం సత్థే మహాసారాని పణియాని, తాని ఆదియిత్వా సోత్థినా తం కన్తారం నిత్థరింసు, యథా తం పణ్డితేన సత్థవాహేన పరిణాయకేన. ఏవమేవ ఖో త్వం, రాజఞ్ఞ, బాలో అబ్యత్తో అనయబ్యసనం ఆపజ్జిస్ససి అయోనిసో పరలోకం గవేసన్తో సేయ్యథాపి సో పురిమో సత్థవాహో. యేపి తవ [తే (క.)] సోతబ్బం సద్ధాతబ్బం [సద్దహాతబ్బం (పీ. క.)] మఞ్ఞిస్సన్తి, తేపి అనయబ్యసనం ఆపజ్జిస్సన్తి, సేయ్యథాపి తే సత్థికా. పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం; పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం. మా తే అహోసి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.

౪౩౧. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో నేవాహం సక్కోమి ఇదం పాపకం దిట్ఠిగతం పటినిస్సజ్జితుం. రాజాపి మం పసేనది కోసలో జానాతి తిరోరాజానోపి – ‘పాయాసి రాజఞ్ఞో ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠీ – ‘‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో…పే… విపాకో’’’తి. సచాహం, భో కస్సప, ఇదం పాపకం దిట్ఠిగతం పటినిస్సజ్జిస్సామి, భవిస్సన్తి మే వత్తారో – ‘యావ బాలో పాయాసి రాజఞ్ఞో, అబ్యత్తో దుగ్గహితగాహీ’తి. కోపేనపి నం హరిస్సామి, మక్ఖేనపి నం హరిస్సామి, పలాసేనపి నం హరిస్సామీ’’తి.

గూథభారికఉపమా

౪౩౨. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, ఉపమం తే కరిస్సామి. ఉపమాయ మిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. భూతపుబ్బం, రాజఞ్ఞ, అఞ్ఞతరో సూకరపోసకో పురిసో సకమ్హా గామా అఞ్ఞం గామం అగమాసి. తత్థ అద్దస పహూతం సుక్ఖగూథం ఛడ్డితం. దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘అయం ఖో పహుతో సుక్ఖగూథో ఛడ్డితో, మమ చ సూకరభత్తం [సూకరానం భక్ఖో (స్యా.)]; యంనూనాహం ఇతో సుక్ఖగూథం హరేయ్య’న్తి. సో ఉత్తరాసఙ్గం పత్థరిత్వా పహూతం సుక్ఖగూథం ఆకిరిత్వా భణ్డికం బన్ధిత్వా సీసే ఉబ్బాహేత్వా [ఉచ్చారోపేత్వా (క. సీ. క.)] అగమాసి. తస్స అన్తరామగ్గే మహాఅకాలమేఘో పావస్సి. సో ఉగ్ఘరన్తం పగ్ఘరన్తం యావ అగ్గనఖా గూథేన మక్ఖితో గూథభారం ఆదాయ అగమాసి. తమేనం మనుస్సా దిస్వా ఏవమాహంసు – ‘కచ్చి నో త్వం, భణే, ఉమ్మత్తో, కచ్చి విచేతో, కథఞ్హి నామ ఉగ్ఘరన్తం పగ్ఘరన్తం యావ అగ్గనఖా గూథేన మక్ఖితో గూథభారం హరిస్ససీ’తి. ‘తుమ్హే ఖ్వేత్థ, భణే, ఉమ్మత్తా, తుమ్హే విచేతా, తథా హి పన మే సూకరభత్త’న్తి. ఏవమేవ ఖో త్వం, రాజఞ్ఞ, గూథభారికూపమో [గూథహారికూపమో (సీ. పీ.)] మఞ్ఞే పటిభాసి. పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం. పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం. మా తే అహోసి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.

౪౩౩. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో నేవాహం సక్కోమి ఇదం పాపకం దిట్ఠిగతం పటినిస్సజ్జితుం. రాజాపి మం పసేనది కోసలో జానాతి తిరోరాజానోపి – ‘పాయాసి రాజఞ్ఞో ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠీ – ‘‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో…పే… విపాకో’’తి. సచాహం, భో కస్సప, ఇదం పాపకం దిట్ఠిగతం పటినిస్సజ్జిస్సామి, భవిస్సన్తి మే వత్తారో – ‘యావ బాలో పాయాసి రాజఞ్ఞో అబ్యత్తో దుగ్గహితగాహీ’తి. కోపేనపి నం హరిస్సామి, మక్ఖేనపి నం హరిస్సామి, పలాసేనపి నం హరిస్సామీ’’తి.

అక్ఖధుత్తకఉపమా

౪౩౪. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, ఉపమం తే కరిస్సామి, ఉపమాయ మిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. భూతపుబ్బం, రాజఞ్ఞ, ద్వే అక్ఖధుత్తా అక్ఖేహి దిబ్బింసు. ఏకో అక్ఖధుత్తో ఆగతాగతం కలిం గిలతి. అద్దసా ఖో దుతియో అక్ఖధుత్తో తం అక్ఖధుత్తం ఆగతాగతం కలిం గిలన్తం, దిస్వా తం అక్ఖధుత్తం ఏతదవోచ – ‘త్వం ఖో, సమ్మ, ఏకన్తికేన జినాసి, దేహి మే, సమ్మ, అక్ఖే పజోహిస్సామీ’తి. ‘ఏవం సమ్మా’తి ఖో సో అక్ఖధుత్తో తస్స అక్ఖధుత్తస్స అక్ఖే పాదాసి. అథ ఖో సో అక్ఖధుత్తో అక్ఖే విసేన పరిభావేత్వా తం అక్ఖధుత్తం ఏతదవోచ – ‘ఏహి ఖో, సమ్మ, అక్ఖేహి దిబ్బిస్సామా’తి. ‘ఏవం సమ్మా’తి ఖో సో అక్ఖధుత్తో తస్స అక్ఖధుత్తస్స పచ్చస్సోసి. దుతియమ్పి ఖో తే అక్ఖధుత్తా అక్ఖేహి దిబ్బింసు. దుతియమ్పి ఖో సో అక్ఖధుత్తో ఆగతాగతం కలిం గిలతి. అద్దసా ఖో దుతియో అక్ఖధుత్తో తం అక్ఖధుత్తం దుతియమ్పి ఆగతాగతం కలిం గిలన్తం, దిస్వా తం అక్ఖధుత్తం ఏతదవోచ –

‘‘లిత్తం పరమేన తేజసా, గిలమక్ఖం పురిసో న బుజ్ఝతి;

గిల రే గిల పాపధుత్తక [గిలి రే పాపధుత్తక (క.)], పచ్ఛా తే కటుకం భవిస్సతీతి.

‘‘ఏవమేవ ఖో త్వం, రాజఞ్ఞ, అక్ఖధుత్తకూపమో మఞ్ఞే పటిభాసి. పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం; పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం. మా తే అహోసి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.

౪౩౫. ‘‘కిఞ్చాపి భవం కస్సపో ఏవమాహ, అథ ఖో నేవాహం సక్కోమి ఇదం పాపకం దిట్ఠిగతం పటినిస్సజ్జితుం. రాజాపి మం పసేనది కోసలో జానాతి తిరోరాజానోపి – ‘పాయాసి రాజఞ్ఞో ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠీ – ‘‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో…పే… విపాకో’’తి. సచాహం, భో కస్సప, ఇదం పాపకం దిట్ఠిగతం పటినిస్సజ్జిస్సామి, భవిస్సన్తి మే వత్తారో – ‘యావ బాలో పాయాసి రాజఞ్ఞో అబ్యత్తో దుగ్గహితగాహీ’తి. కోపేనపి నం హరిస్సామి, మక్ఖేనపి నం హరిస్సామి, పలాసేనపి నం హరిస్సామీ’’తి.

సాణభారికఉపమా

౪౩౬. ‘‘తేన హి, రాజఞ్ఞ, ఉపమం తే కరిస్సామి, ఉపమాయ మిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. భూతపుబ్బం, రాజఞ్ఞ, అఞ్ఞతరో జనపదో వుట్ఠాసి. అథ ఖో సహాయకో సహాయకం ఆమన్తేసి – ‘ఆయామ, సమ్మ, యేన సో జనపదో తేనుపసఙ్కమిస్సామ, అప్పేవ నామేత్థ కిఞ్చి ధనం అధిగచ్ఛేయ్యామా’తి. ‘ఏవం సమ్మా’తి ఖో సహాయకో సహాయకస్స పచ్చస్సోసి. తే యేన సో జనపదో, యేన అఞ్ఞతరం గామపట్టం [గామపజ్జం (స్యా.), గామపత్తం (సీ.)] తేనుపసఙ్కమింసు, తత్థ అద్దసంసు పహూతం సాణం ఛడ్డితం, దిస్వా సహాయకో సహాయకం ఆమన్తేసి – ‘ఇదం ఖో, సమ్మ, పహూతం సాణం ఛడ్డితం, తేన హి, సమ్మ, త్వఞ్చ సాణభారం బన్ధ, అహఞ్చ సాణభారం బన్ధిస్సామి, ఉభో సాణభారం ఆదాయ గమిస్సామా’తి. ‘ఏవం సమ్మా’తి ఖో సహాయకో సహాయకస్స పటిస్సుత్వా సాణభారం బన్ధిత్వా తే ఉభో సాణభారం ఆదాయ యేన అఞ్ఞతరం గామపట్టం తేనుపసఙ్కమింసు. తత్థ అద్దసంసు పహూతం సాణసుత్తం ఛడ్డితం, దిస్వా సహాయకో సహాయకం ఆమన్తేసి – ‘యస్స ఖో, సమ్మ, అత్థాయ ఇచ్ఛేయ్యామ సాణం, ఇదం పహూతం సాణసుత్తం ఛడ్డితం. తేన హి, సమ్మ, త్వఞ్చ సాణభారం ఛడ్డేహి, అహఞ్చ సాణభారం ఛడ్డేస్సామి, ఉభో సాణసుత్తభారం ఆదాయ గమిస్సామా’తి. ‘అయం ఖో మే, సమ్మ, సాణభారో దూరాభతో చ సుసన్నద్ధో చ, అలం మే త్వం పజానాహీ’తి. అథ ఖో సో సహాయకో సాణభారం ఛడ్డేత్వా సాణసుత్తభారం ఆదియి.

‘‘తే యేన అఞ్ఞతరం గామపట్టం తేనుపసఙ్కమింసు. తత్థ అద్దసంసు పహూతా సాణియో ఛడ్డితా, దిస్వా సహాయకో సహాయకం ఆమన్తేసి – ‘యస్స ఖో, సమ్మ, అత్థాయ ఇచ్ఛేయ్యామ సాణం వా సాణసుత్తం వా, ఇమా పహూతా సాణియో ఛడ్డితా. తేన హి, సమ్మ, త్వఞ్చ సాణభారం ఛడ్డేహి, అహఞ్చ సాణసుత్తభారం ఛడ్డేస్సామి, ఉభో సాణిభారం ఆదాయ గమిస్సామా’తి. ‘అయం ఖో మే, సమ్మ, సాణభారో దూరాభతో చ సుసన్నద్ధో చ, అలం మే, త్వం పజానాహీ’తి. అథ ఖో సో సహాయకో సాణసుత్తభారం ఛడ్డేత్వా సాణిభారం ఆదియి.

‘‘తే యేన అఞ్ఞతరం గామపట్టం తేనుపసఙ్కమింసు. తత్థ అద్దసంసు పహూతం ఖోమం ఛడ్డితం, దిస్వా…పే… పహూతం ఖోమసుత్తం ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం ఖోమదుస్సం ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం కప్పాసం ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం కప్పాసికసుత్తం ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం కప్పాసికదుస్సం ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం అయం [అయసం (స్యా.)] ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం లోహం ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం తిపుం ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం సీసం ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం సజ్ఝం [సజ్ఝుం (సీ. స్యా. పీ.)] ఛడ్డితం, దిస్వా… పహూతం సువణ్ణం ఛడ్డితం, దిస్వా సహాయకో సహాయకం ఆమన్తేసి – ‘యస్స ఖో, సమ్మ, అత్థాయ ఇచ్ఛేయ్యామ సాణం వా సాణసుత్తం వా సాణియో వా ఖోమం వా ఖోమసుత్తం వా ఖోమదుస్సం వా కప్పాసం వా కప్పాసికసుత్తం వా కప్పాసికదుస్సం వా అయం వా లోహం వా తిపుం వా సీసం వా సజ్ఝం వా, ఇదం పహూతం సువణ్ణం ఛడ్డితం. తేన హి, సమ్మ, త్వఞ్చ సాణభారం ఛడ్డేహి, అహఞ్చ సజ్ఝభారం [సజ్ఝుభారం (సీ. స్యా. పీ.)] ఛడ్డేస్సామి, ఉభో సువణ్ణభారం ఆదాయ గమిస్సామా’తి. ‘అయం ఖో మే, సమ్మ, సాణభారో దూరాభతో చ సుసన్నద్ధో చ, అలం మే త్వం పజానాహీ’తి. అథ ఖో సో సహాయకో సజ్ఝభారం ఛడ్డేత్వా సువణ్ణభారం ఆదియి.

‘‘తే యేన సకో గామో తేనుపసఙ్కమింసు. తత్థ యో సో సహాయకో సాణభారం ఆదాయ అగమాసి, తస్స నేవ మాతాపితరో అభినన్దింసు, న పుత్తదారా అభినన్దింసు, న మిత్తామచ్చా అభినన్దింసు, న చ తతోనిదానం సుఖం సోమనస్సం అధిగచ్ఛి. యో పన సో సహాయకో సువణ్ణభారం ఆదాయ అగమాసి, తస్స మాతాపితరోపి అభినన్దింసు, పుత్తదారాపి అభినన్దింసు, మిత్తామచ్చాపి అభినన్దింసు, తతోనిదానఞ్చ సుఖం సోమనస్సం అధిగచ్ఛి. ‘‘ఏవమేవ ఖో త్వం, రాజఞ్ఞ, సాణభారికూపమో మఞ్ఞే పటిభాసి. పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం; పటినిస్సజ్జేతం, రాజఞ్ఞ, పాపకం దిట్ఠిగతం. మా తే అహోసి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి.

సరణగమనం

౪౩౭. ‘‘పురిమేనేవ అహం ఓపమ్మేన భోతో కస్సపస్స అత్తమనో అభిరద్ధో. అపి చాహం ఇమాని విచిత్రాని పఞ్హాపటిభానాని సోతుకామో ఏవాహం భవన్తం కస్సపం పచ్చనీకం కాతబ్బం అమఞ్ఞిస్సం. అభిక్కన్తం, భో కస్సప, అభిక్కన్తం, భో కస్సప. సేయ్యథాపి, భో కస్సప, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య ‘చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీ’తి ఏవమేవం భోతా కస్సపేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం, భో కస్సప, తం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి, ధమ్మఞ్చ, భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం కస్సపో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతం.

‘‘ఇచ్ఛామి చాహం, భో కస్సప, మహాయఞ్ఞం యజితుం, అనుసాసతు మం భవం కస్సపో, యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

యఞ్ఞకథా

౪౩౮. ‘‘యథారూపే ఖో, రాజఞ్ఞ, యఞ్ఞే గావో వా హఞ్ఞన్తి అజేళకా వా హఞ్ఞన్తి, కుక్కుటసూకరా వా హఞ్ఞన్తి, వివిధా వా పాణా సంఘాతం ఆపజ్జన్తి, పటిగ్గాహకా చ హోన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠీ మిచ్ఛాసఙ్కప్పా మిచ్ఛావాచా మిచ్ఛాకమ్మన్తా మిచ్ఛాఆజీవా మిచ్ఛావాయామా మిచ్ఛాసతీ మిచ్ఛాసమాధీ, ఏవరూపో ఖో, రాజఞ్ఞ, యఞ్ఞో న మహప్ఫలో హోతి న మహానిసంసో న మహాజుతికో న మహావిప్ఫారో. సేయ్యథాపి, రాజఞ్ఞ, కస్సకో బీజనఙ్గలం ఆదాయ వనం పవిసేయ్య. సో తత్థ దుక్ఖేత్తే దుబ్భూమే అవిహతఖాణుకణ్టకే బీజాని పతిట్ఠాపేయ్య ఖణ్డాని పూతీని వాతాతపహతాని అసారదాని అసుఖసయితాని. దేవో చ న కాలేన కాలం సమ్మాధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. అపి ను తాని బీజాని వుద్ధిం విరూళ్హిం [విరుళ్హిం (మోగ్గలానే)] వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్యుం, కస్సకో వా విపులం ఫలం అధిగచ్ఛేయ్యా’’తి? ‘‘నో హిదం [న ఏవం (స్యా. క.)] భో కస్సప’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, రాజఞ్ఞ, యథారూపే యఞ్ఞే గావో వా హఞ్ఞన్తి, అజేళకా వా హఞ్ఞన్తి, కుక్కుటసూకరా వా హఞ్ఞన్తి, వివిధా వా పాణా సంఘాతం ఆపజ్జన్తి, పటిగ్గాహకా చ హోన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠీ మిచ్ఛాసఙ్కప్పా మిచ్ఛావాచా మిచ్ఛాకమ్మన్తా మిచ్ఛాఆజీవా మిచ్ఛావాయామా మిచ్ఛాసతీ మిచ్ఛాసమాధీ, ఏవరూపో ఖో, రాజఞ్ఞ, యఞ్ఞో న మహప్ఫలో హోతి న మహానిసంసో న మహాజుతికో న మహావిప్ఫారో.

‘‘యథారూపే చ ఖో, రాజఞ్ఞ, యఞ్ఞే నేవ గావో హఞ్ఞన్తి, న అజేళకా హఞ్ఞన్తి, న కుక్కుటసూకరా హఞ్ఞన్తి, న వివిధా వా పాణా సంఘాతం ఆపజ్జన్తి, పటిగ్గాహకా చ హోన్తి సమ్మాదిట్ఠీ సమ్మాసఙ్కప్పా సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తా సమ్మాఆజీవా సమ్మావాయామా సమ్మాసతీ సమ్మాసమాధీ, ఏవరూపో ఖో, రాజఞ్ఞ, యఞ్ఞో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో మహాజుతికో మహావిప్ఫారో. సేయ్యథాపి, రాజఞ్ఞ, కస్సకో బీజనఙ్గలం ఆదాయ వనం పవిసేయ్య. సో తత్థ సుఖేత్తే సుభూమే సువిహతఖాణుకణ్టకే బీజాని పతిట్ఠపేయ్య అఖణ్డాని అపూతీని అవాతాతపహతాని సారదాని సుఖసయితాని. దేవో చ కాలేన కాలం సమ్మాధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. అపి ను తాని బీజాని వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్యుం, కస్సకో వా విపులం ఫలం అధిగచ్ఛేయ్యా’’తి? ‘‘ఏవం, భో కస్సప’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, రాజఞ్ఞ, యథారూపే యఞ్ఞే నేవ గావో హఞ్ఞన్తి, న అజేళకా హఞ్ఞన్తి, న కుక్కుటసూకరా హఞ్ఞన్తి, న వివిధా వా పాణా సంఘాతం ఆపజ్జన్తి, పటిగ్గాహకా చ హోన్తి సమ్మాదిట్ఠీ సమ్మాసఙ్కప్పా సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తా సమ్మాఆజీవా సమ్మావాయామా సమ్మాసతీ సమ్మాసమాధీ, ఏవరూపో ఖో, రాజఞ్ఞ, యఞ్ఞో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో మహాజుతికో మహావిప్ఫారో’’తి.

ఉత్తరమాణవవత్థు

౪౩౯. అథ ఖో పాయాసి రాజఞ్ఞో దానం పట్ఠపేసి సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికవణిబ్బకయాచకానం. తస్మిం ఖో పన దానే ఏవరూపం భోజనం దీయతి కణాజకం బిలఙ్గదుతియం, ధోరకాని [థోరకాని (సీ. పీ.), చోరకాని (స్యా.)] చ వత్థాని గుళవాలకాని [గుళగాళకాని (క.)]. తస్మిం ఖో పన దానే ఉత్తరో నామ మాణవో వావటో [బ్యావటో (సీ. పీ.)] అహోసి. సో దానం దత్వా ఏవం అనుద్దిసతి – ‘‘ఇమినాహం దానేన పాయాసిం రాజఞ్ఞమేవ ఇమస్మిం లోకే సమాగచ్ఛిం, మా పరస్మి’’న్తి. అస్సోసి ఖో పాయాసి రాజఞ్ఞో – ‘‘ఉత్తరో కిర మాణవో దానం దత్వా ఏవం అనుద్దిసతి – ‘ఇమినాహం దానేన పాయాసిం రాజఞ్ఞమేవ ఇమస్మిం లోకే సమాగచ్ఛిం, మా పరస్మి’’’న్తి. అథ ఖో పాయాసి రాజఞ్ఞో ఉత్తరం మాణవం ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, తాత ఉత్తర, దానం దత్వా ఏవం అనుద్దిససి – ‘ఇమినాహం దానేన పాయాసిం రాజఞ్ఞమేవ ఇమస్మిం లోకే సమాగచ్ఛిం, మా పరస్మి’’’న్తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘కిస్స పన త్వం, తాత ఉత్తర, దానం దత్వా ఏవం అనుద్దిససి – ‘ఇమినాహం దానేన పాయాసిం రాజఞ్ఞమేవ ఇమస్మిం లోకే సమాగచ్ఛిం, మా పరస్మి’న్తి? నను మయం, తాత ఉత్తర, పుఞ్ఞత్థికా దానస్సేవ ఫలం పాటికఙ్ఖినో’’తి? ‘‘భోతో ఖో దానే ఏవరూపం భోజనం దీయతి కణాజకం బిలఙ్గదుతియం, యం భవం పాదాపి [పాదాసి (క.)] న ఇచ్ఛేయ్య సమ్ఫుసితుం [ఛుపితుం (పీ. క.)], కుతో భుఞ్జితుం, ధోరకాని చ వత్థాని గుళవాలకాని, యాని భవం పాదాపి [అచిత్తికతం (క.)] న ఇచ్ఛేయ్య సమ్ఫుసితుం, కుతో పరిదహితుం. భవం ఖో పనమ్హాకం పియో మనాపో, కథం మయం మనాపం అమనాపేన సంయోజేమా’’తి? ‘‘తేన హి త్వం, తాత ఉత్తర, యాదిసాహం భోజనం భుఞ్జామి, తాదిసం భోజనం పట్ఠపేహి. యాదిసాని చాహం వత్థాని పరిదహామి, తాదిసాని చ వత్థాని పట్ఠపేహీ’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో ఉత్తరో మాణవో పాయాసిస్స రాజఞ్ఞస్స పటిస్సుత్వా యాదిసం భోజనం పాయాసి రాజఞ్ఞో భుఞ్జతి, తాదిసం భోజనం పట్ఠపేసి. యాదిసాని చ వత్థాని పాయాసి రాజఞ్ఞో పరిదహతి, తాదిసాని చ వత్థాని పట్ఠపేసి.

౪౪౦. అథ ఖో పాయాసి రాజఞ్ఞో అసక్కచ్చం దానం దత్వా అసహత్థా దానం దత్వా అచిత్తీకతం దానం దత్వా అపవిద్ధం దానం దత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా చాతుమహారాజికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జి సుఞ్ఞం సేరీసకం విమానం. యో పన తస్స దానే వావటో అహోసి ఉత్తరో నామ మాణవో. సో సక్కచ్చం దానం దత్వా సహత్థా దానం దత్వా చిత్తీకతం దానం దత్వా అనపవిద్ధం దానం దత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జి దేవానం తావతింసానం సహబ్యతం.

పాయాసిదేవపుత్తో

౪౪౧. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా గవమ్పతి అభిక్ఖణం సుఞ్ఞం సేరీసకం విమానం దివావిహారం గచ్ఛతి. అథ ఖో పాయాసి దేవపుత్తో యేనాయస్మా గవమ్పతి తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం గవమ్పతిం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితం ఖో పాయాసిం దేవపుత్తం ఆయస్మా గవమ్పతి ఏతదవోచ – ‘‘కోసి త్వం, ఆవుసో’’తి? ‘‘అహం, భన్తే, పాయాసి రాజఞ్ఞో’’తి. ‘‘నను త్వం, ఆవుసో, ఏవందిట్ఠికో అహోసి – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’’తి? ‘‘సచ్చాహం, భన్తే, ఏవందిట్ఠికో అహోసిం – ‘ఇతిపి నత్థి పరో లోకో, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’తి. అపి చాహం అయ్యేన కుమారకస్సపేన ఏతస్మా పాపకా దిట్ఠిగతా వివేచితో’’తి. ‘‘యో పన తే, ఆవుసో, దానే వావటో అహోసి ఉత్తరో నామ మాణవో, సో కుహిం ఉపపన్నో’’తి? ‘‘యో మే, భన్తే, దానే వావటో అహోసి ఉత్తరో నామ మాణవో, సో సక్కచ్చం దానం దత్వా సహత్థా దానం దత్వా చిత్తీకతం దానం దత్వా అనపవిద్ధం దానం దత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నో దేవానం తావతింసానం సహబ్యతం. అహం పన, భన్తే, అసక్కచ్చం దానం దత్వా అసహత్థా దానం దత్వా అచిత్తీకతం దానం దత్వా అపవిద్ధం దానం దత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా చాతుమహారాజికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపన్నో సుఞ్ఞం సేరీసకం విమానం. తేన హి, భన్తే గవమ్పతి, మనుస్సలోకం గన్త్వా ఏవమారోచేహి – ‘సక్కచ్చం దానం దేథ, సహత్థా దానం దేథ, చిత్తీకతం దానం దేథ, అనపవిద్ధం దానం దేథ. పాయాసి రాజఞ్ఞో అసక్కచ్చం దానం దత్వా అసహత్థా దానం దత్వా అచిత్తీకతం దానం దత్వా అపవిద్ధం దానం దత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా చాతుమహారాజికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపన్నో సుఞ్ఞం సేరీసకం విమానం. యో పన తస్స దానే వావటో అహోసి ఉత్తరో నామ మాణవో, సో సక్కచ్చం దానం దత్వా సహత్థా దానం దత్వా చిత్తీకతం దానం దత్వా అనపవిద్ధం దానం దత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నో దేవానం తావతింసానం సహబ్యత’’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా గవమ్పతి మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా ఏవమారోచేసి – ‘‘సక్కచ్చం దానం దేథ, సహత్థా దానం దేథ, చిత్తీకతం దానం దేథ, అనపవిద్ధం దానం దేథ. పాయాసి రాజఞ్ఞో అసక్కచ్చం దానం దత్వా అసహత్థా దానం దత్వా అచిత్తీకతం దానం దత్వా అపవిద్ధం దానం దత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా చాతుమహారాజికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపన్నో సుఞ్ఞం సేరీసకం విమానం. యో పన తస్స దానే వావటో అహోసి ఉత్తరో నామ మాణవో, సో సక్కచ్చం దానం దత్వా సహత్థా దానం దత్వా చిత్తీకతం దానం దత్వా అనపవిద్ధం దానం దత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నో దేవానం తావతింసానం సహబ్యత’’న్తి.

పాయాసిసుత్తం నిట్ఠితం దసమం.