౨. సామఞ్ఞఫలసుత్తం

రాజామచ్చకథా

౧౫౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనే మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం అడ్ఢతేళసేహి భిక్ఖుసతేహి. తేన ఖో పన సమయేన రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో తదహుపోసథే పన్నరసే కోముదియా చాతుమాసినియా పుణ్ణాయ పుణ్ణమాయ రత్తియా రాజామచ్చపరివుతో ఉపరిపాసాదవరగతో నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో తదహుపోసథే ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘రమణీయా వత భో దోసినా రత్తి, అభిరూపా వత భో దోసినా రత్తి, దస్సనీయా వత భో దోసినా రత్తి, పాసాదికా వత భో దోసినా రత్తి, లక్ఖఞ్ఞా వత భో దోసినా రత్తి. కం ను ఖ్వజ్జ సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పయిరుపాసేయ్యామ, యం నో పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి?

౧౫౧. ఏవం వుత్తే, అఞ్ఞతరో రాజామచ్చో రాజానం మాగధం అజాతసత్తుం వేదేహిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, దేవ, పూరణో కస్సపో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. తం దేవో పూరణం కస్సపం పయిరుపాసతు. అప్పేవ నామ దేవస్స పూరణం కస్సపం పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి. ఏవం వుత్తే, రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

౧౫౨. అఞ్ఞతరోపి ఖో రాజామచ్చో రాజానం మాగధం అజాతసత్తుం వేదేహిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, దేవ, మక్ఖలి గోసాలో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. తం దేవో మక్ఖలిం గోసాలం పయిరుపాసతు. అప్పేవ నామ దేవస్స మక్ఖలిం గోసాలం పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి. ఏవం వుత్తే, రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

౧౫౩. అఞ్ఞతరోపి ఖో రాజామచ్చో రాజానం మాగధం అజాతసత్తుం వేదేహిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, దేవ, అజితో కేసకమ్బలో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. తం దేవో అజితం కేసకమ్బలం పయిరుపాసతు. అప్పేవ నామ దేవస్స అజితం కేసకమ్బలం పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి. ఏవం వుత్తే, రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

౧౫౪. అఞ్ఞతరోపి ఖో రాజామచ్చో రాజానం మాగధం అజాతసత్తుం వేదేహిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, దేవ, పకుధో [పకుద్ధో (సీ.)] కచ్చాయనో సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. తం దేవో పకుధం కచ్చాయనం పయిరుపాసతు. అప్పేవ నామ దేవస్స పకుధం కచ్చాయనం పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి. ఏవం వుత్తే, రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

౧౫౫. అఞ్ఞతరోపి ఖో రాజామచ్చో రాజానం మాగధం అజాతసత్తుం వేదేహిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, దేవ, సఞ్చయో [సఞ్జయో (సీ. స్యా.)] బేలట్ఠపుత్తో [బేల్లట్ఠిపుత్తో (సీ.), వేలట్ఠపుత్తో (స్యా.)] సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. తం దేవో సఞ్చయం బేలట్ఠపుత్తం పయిరుపాసతు. అప్పేవ నామ దేవస్స సఞ్చయం బేలట్ఠపుత్తం పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి. ఏవం వుత్తే, రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

౧౫౬. అఞ్ఞతరోపి ఖో రాజామచ్చో రాజానం మాగధం అజాతసత్తుం వేదేహిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, దేవ, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో [నాథపుత్తో (సీ.), నాతపుత్తో (పీ.)] సఙ్ఘీ చేవ గణీ చ గణాచరియో చ ఞాతో యసస్సీ తిత్థకరో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స రత్తఞ్ఞూ చిరపబ్బజితో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. తం దేవో నిగణ్ఠం నాటపుత్తం పయిరుపాసతు. అప్పేవ నామ దేవస్స నిగణ్ఠం నాటపుత్తం పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి. ఏవం వుత్తే, రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

కోమారభచ్చజీవకకథా

౧౫౭. తేన ఖో పన సమయేన జీవకో కోమారభచ్చో రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్స అవిదూరే తుణ్హీభూతో నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో జీవకం కోమారభచ్చం ఏతదవోచ – ‘‘త్వం పన, సమ్మ జీవక, కిం తుణ్హీ’’తి? ‘‘అయం, దేవ, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అమ్హాకం అమ్బవనే విహరతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం అడ్ఢతేళసేహి భిక్ఖుసతేహి. తం ఖో పన భగవన్తం [భగవన్తం గోతమం (సీ. క. పీ.)] ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. తం దేవో భగవన్తం పయిరుపాసతు. అప్పేవ నామ దేవస్స భగవన్తం పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’తి.

౧౫౮. ‘‘తేన హి, సమ్మ జీవక, హత్థియానాని కప్పాపేహీ’’తి. ‘‘ఏవం, దేవా’’తి ఖో జీవకో కోమారభచ్చో రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్స పటిస్సుణిత్వా పఞ్చమత్తాని హత్థినికాసతాని కప్పాపేత్వా రఞ్ఞో చ ఆరోహణీయం నాగం, రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్స పటివేదేసి – ‘‘కప్పితాని ఖో తే, దేవ, హత్థియానాని, యస్సదాని కాలం మఞ్ఞసీ’’తి.

౧౫౯. అథ ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో పఞ్చసు హత్థినికాసతేసు పచ్చేకా ఇత్థియో ఆరోపేత్వా ఆరోహణీయం నాగం అభిరుహిత్వా ఉక్కాసు ధారియమానాసు రాజగహమ్హా నియ్యాసి మహచ్చరాజానుభావేన, యేన జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనం తేన పాయాసి.

అథ ఖో రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్స అవిదూరే అమ్బవనస్స అహుదేవ భయం, అహు ఛమ్భితత్తం, అహు లోమహంసో. అథ ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో భీతో సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో జీవకం కోమారభచ్చం ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి మం, సమ్మ జీవక, న వఞ్చేసి? కచ్చి మం, సమ్మ జీవక, న పలమ్భేసి? కచ్చి మం, సమ్మ జీవక, న పచ్చత్థికానం దేసి? కథఞ్హి నామ తావ మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అడ్ఢతేళసానం భిక్ఖుసతానం నేవ ఖిపితసద్దో భవిస్సతి, న ఉక్కాసితసద్దో న నిగ్ఘోసో’’తి.

‘‘మా భాయి, మహారాజ, మా భాయి, మహారాజ. న తం దేవ, వఞ్చేమి; న తం, దేవ, పలమ్భామి; న తం, దేవ, పచ్చత్థికానం దేమి. అభిక్కమ, మహారాజ, అభిక్కమ, మహారాజ, ఏతే మణ్డలమాళే దీపా [పదీపా (సీ. స్యా.)] ఝాయన్తీ’’తి.

సామఞ్ఞఫలపుచ్ఛా

౧౬౦. అథ ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో యావతికా నాగస్స భూమి నాగేన గన్త్వా, నాగా పచ్చోరోహిత్వా, పత్తికోవ [పదికోవ (స్యా.)] యేన మణ్డలమాళస్స ద్వారం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా జీవకం కోమారభచ్చం ఏతదవోచ – ‘‘కహం పన, సమ్మ జీవక, భగవా’’తి? ‘‘ఏసో, మహారాజ, భగవా; ఏసో, మహారాజ, భగవా మజ్ఝిమం థమ్భం నిస్సాయ పురత్థాభిముఖో నిసిన్నో పురక్ఖతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్సా’’తి.

౧౬౧. అథ ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతం భిక్ఖుసఙ్ఘం అనువిలోకేత్వా రహదమివ విప్పసన్నం ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘ఇమినా మే ఉపసమేన ఉదయభద్దో [ఉదాయిభద్దో (సీ. పీ.)] కుమారో సమన్నాగతో హోతు, యేనేతరహి ఉపసమేన భిక్ఖుసఙ్ఘో సమన్నాగతో’’తి. ‘‘అగమా ఖో త్వం, మహారాజ, యథాపేమ’’న్తి. ‘‘పియో మే, భన్తే, ఉదయభద్దో కుమారో. ఇమినా మే, భన్తే, ఉపసమేన ఉదయభద్దో కుమారో సమన్నాగతో హోతు యేనేతరహి ఉపసమేన భిక్ఖుసఙ్ఘో సమన్నాగతో’’తి.

౧౬౨. అథ ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో భగవన్తం అభివాదేత్వా, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అఞ్జలిం పణామేత్వా, ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పుచ్ఛేయ్యామహం, భన్తే, భగవన్తం కిఞ్చిదేవ దేసం [కిఞ్చిదేవ దేసం లేసమత్తం (స్యా. కం. క.)]; సచే మే భగవా ఓకాసం కరోతి పఞ్హస్స వేయ్యాకరణాయా’’తి. ‘‘పుచ్ఛ, మహారాజ, యదాకఙ్ఖసీ’’తి.

౧౬౩. ‘‘యథా ను ఖో ఇమాని, భన్తే, పుథుసిప్పాయతనాని, సేయ్యథిదం – హత్థారోహా అస్సారోహా రథికా ధనుగ్గహా చేలకా చలకా పిణ్డదాయకా ఉగ్గా రాజపుత్తా పక్ఖన్దినో మహానాగా సూరా చమ్మయోధినో దాసికపుత్తా ఆళారికా కప్పకా న్హాపకా [నహాపికా (సీ.), న్హాపికా (స్యా.)] సూదా మాలాకారా రజకా పేసకారా నళకారా కుమ్భకారా గణకా ముద్దికా, యాని వా పనఞ్ఞానిపి ఏవంగతాని పుథుసిప్పాయతనాని, తే దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సిప్పఫలం ఉపజీవన్తి; తే తేన అత్తానం సుఖేన్తి పీణేన్తి [పీనేన్తి (కత్థచి)], మాతాపితరో సుఖేన్తి పీణేన్తి, పుత్తదారం సుఖేన్తి పీణేన్తి, మిత్తామచ్చే సుఖేన్తి పీణేన్తి, సమణబ్రాహ్మణేసు [సమణేసు బ్రాహ్మణేసు (క.)] ఉద్ధగ్గికం దక్ఖిణం పతిట్ఠపేన్తి సోవగ్గికం సుఖవిపాకం సగ్గసంవత్తనికం. సక్కా ను ఖో, భన్తే, ఏవమేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతు’’న్తి?

౧౬౪. ‘‘అభిజానాసి నో త్వం, మహారాజ, ఇమం పఞ్హం అఞ్ఞే సమణబ్రాహ్మణే పుచ్ఛితా’’తి? ‘‘అభిజానామహం, భన్తే, ఇమం పఞ్హం అఞ్ఞే సమణబ్రాహ్మణే పుచ్ఛితా’’తి. ‘‘యథా కథం పన తే, మహారాజ, బ్యాకరింసు, సచే తే అగరు భాసస్సూ’’తి. ‘‘న ఖో మే, భన్తే, గరు, యత్థస్స భగవా నిసిన్నో, భగవన్తరూపో వా’’తి [చాతి (సీ. క.)]. ‘‘తేన హి, మహారాజ, భాసస్సూ’’తి.

పూరణకస్సపవాదో

౧౬౫. ‘‘ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం యేన పూరణో కస్సపో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పూరణేన కస్సపేన సద్ధిం సమ్మోదిం. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో అహం, భన్తే, పూరణం కస్సపం ఏతదవోచం – ‘యథా ను ఖో ఇమాని, భో కస్సప, పుథుసిప్పాయతనాని, సేయ్యథిదం – హత్థారోహా అస్సారోహా రథికా ధనుగ్గహా చేలకా చలకా పిణ్డదాయకా ఉగ్గా రాజపుత్తా పక్ఖన్దినో మహానాగా సూరా చమ్మయోధినో దాసికపుత్తా ఆళారికా కప్పకా న్హాపకా సూదా మాలాకారా రజకా పేసకారా నళకారా కుమ్భకారా గణకా ముద్దికా, యాని వా పనఞ్ఞానిపి ఏవంగతాని పుథుసిప్పాయతనాని- తే దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సిప్పఫలం ఉపజీవన్తి; తే తేన అత్తానం సుఖేన్తి పీణేన్తి, మాతాపితరో సుఖేన్తి పీణేన్తి, పుత్తదారం సుఖేన్తి పీణేన్తి, మిత్తామచ్చే సుఖేన్తి పీణేన్తి, సమణబ్రాహ్మణేసు ఉద్ధగ్గికం దక్ఖిణం పతిట్ఠపేన్తి సోవగ్గికం సుఖవిపాకం సగ్గసంవత్తనికం. సక్కా ను ఖో, భో కస్సప, ఏవమేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతు’న్తి?

౧౬౬. ‘‘ఏవం వుత్తే, భన్తే, పూరణో కస్సపో మం ఏతదవోచ – ‘కరోతో ఖో, మహారాజ, కారయతో, ఛిన్దతో ఛేదాపయతో, పచతో పాచాపయతో సోచయతో, సోచాపయతో, కిలమతో కిలమాపయతో, ఫన్దతో ఫన్దాపయతో, పాణమతిపాతాపయతో, అదిన్నం ఆదియతో, సన్ధిం ఛిన్దతో, నిల్లోపం హరతో, ఏకాగారికం కరోతో, పరిపన్థే తిట్ఠతో, పరదారం గచ్ఛతో, ముసా భణతో, కరోతో న కరీయతి పాపం. ఖురపరియన్తేన చేపి చక్కేన యో ఇమిస్సా పథవియా పాణే ఏకం మంసఖలం ఏకం మంసపుఞ్జం కరేయ్య, నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో. దక్ఖిణం చేపి గఙ్గాయ తీరం గచ్ఛేయ్య హనన్తో ఘాతేన్తో ఛిన్దన్తో ఛేదాపేన్తో పచన్తో పాచాపేన్తో, నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో. ఉత్తరఞ్చేపి గఙ్గాయ తీరం గచ్ఛేయ్య దదన్తో దాపేన్తో యజన్తో యజాపేన్తో, నత్థి తతోనిదానం పుఞ్ఞం, నత్థి పుఞ్ఞస్స ఆగమో. దానేన దమేన సంయమేన సచ్చవజ్జేన నత్థి పుఞ్ఞం, నత్థి పుఞ్ఞస్స ఆగమో’తి. ఇత్థం ఖో మే, భన్తే, పూరణో కస్సపో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో అకిరియం బ్యాకాసి.

‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, అమ్బం వా పుట్ఠో లబుజం బ్యాకరేయ్య, లబుజం వా పుట్ఠో అమ్బం బ్యాకరేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే, పూరణో కస్సపో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో అకిరియం బ్యాకాసి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏతదహోసి – ‘కథఞ్హి నామ మాదిసో సమణం వా బ్రాహ్మణం వా విజితే వసన్తం అపసాదేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, భన్తే, పూరణస్స కస్సపస్స భాసితం నేవ అభినన్దిం నప్పటిక్కోసిం. అనభినన్దిత్వా అప్పటికోసిత్వా అనత్తమనో, అనత్తమనవాచం అనిచ్ఛారేత్వా, తమేవ వాచం అనుగ్గణ్హన్తో అనిక్కుజ్జన్తో [అనిక్కుజ్జేన్తో (స్యా. కం. క.)] ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిం [పక్కామిం (సీ. స్యా. కం. పీ.)].

మక్ఖలిగోసాలవాదో

౧౬౭. ‘‘ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం యేన మక్ఖలి గోసాలో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా మక్ఖలినా గోసాలేన సద్ధిం సమ్మోదిం. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో అహం, భన్తే, మక్ఖలిం గోసాలం ఏతదవోచం – ‘యథా ను ఖో ఇమాని, భో గోసాల, పుథుసిప్పాయతనాని…పే… సక్కా ను ఖో, భో గోసాల, ఏవమేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతు’న్తి?

౧౬౮. ‘‘ఏవం వుత్తే, భన్తే, మక్ఖలి గోసాలో మం ఏతదవోచ – ‘నత్థి మహారాజ హేతు నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ, అహేతూ [అహేతు (కత్థచి)] అపచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి. నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో సత్తానం విసుద్ధియా, అహేతూ అపచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తి. నత్థి అత్తకారే, నత్థి పరకారే, నత్థి పురిసకారే, నత్థి బలం, నత్థి వీరియం, నత్థి పురిసథామో, నత్థి పురిసపరక్కమో. సబ్బే సత్తా సబ్బే పాణా సబ్బే భూతా సబ్బే జీవా అవసా అబలా అవీరియా నియతిసఙ్గతిభావపరిణతా ఛస్వేవాభిజాతీసు సుఖదుక్ఖం [సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చ (స్యా.)] పటిసంవేదేన్తి. చుద్దస ఖో పనిమాని యోనిపముఖసతసహస్సాని సట్ఠి చ సతాని ఛ చ సతాని పఞ్చ చ కమ్మునో సతాని పఞ్చ చ కమ్మాని తీణి చ కమ్మాని కమ్మే చ అడ్ఢకమ్మే చ ద్వట్ఠిపటిపదా ద్వట్ఠన్తరకప్పా ఛళాభిజాతియో అట్ఠ పురిసభూమియో ఏకూనపఞ్ఞాస ఆజీవకసతే ఏకూనపఞ్ఞాస పరిబ్బాజకసతే ఏకూనపఞ్ఞాస నాగావాససతే వీసే ఇన్ద్రియసతే తింసే నిరయసతే ఛత్తింస రజోధాతుయో సత్త సఞ్ఞీగబ్భా సత్త అసఞ్ఞీగబ్భా సత్త నిగణ్ఠిగబ్భా సత్త దేవా సత్త మానుసా సత్త పిసాచా సత్త సరా సత్త పవుటా [సపుటా (క.), పబుటా (సీ.)] సత్త పవుటసతాని సత్త పపాతా సత్త పపాతసతాని సత్త సుపినా సత్త సుపినసతాని చుల్లాసీతి మహాకప్పినో [మహాకప్పునో (క. సీ. పీ.)] సతసహస్సాని, యాని బాలే చ పణ్డితే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి. తత్థ నత్థి ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా అపరిపక్కం వా కమ్మం పరిపాచేస్సామి, పరిపక్కం వా కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తిం కరిస్సామీ’తి హేవం నత్థి. దోణమితే సుఖదుక్ఖే పరియన్తకతే సంసారే, నత్థి హాయనవడ్ఢనే, నత్థి ఉక్కంసావకంసే. సేయ్యథాపి నామ సుత్తగుళే ఖిత్తే నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతి, ఏవమేవ బాలే చ పణ్డితే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తీ’తి.

౧౬౯. ‘‘ఇత్థం ఖో మే, భన్తే, మక్ఖలి గోసాలో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో సంసారసుద్ధిం బ్యాకాసి. సేయ్యథాపి, భన్తే, అమ్బం వా పుట్ఠో లబుజం బ్యాకరేయ్య, లబుజం వా పుట్ఠో అమ్బం బ్యాకరేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే, మక్ఖలి గోసాలో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో సంసారసుద్ధిం బ్యాకాసి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏతదహోసి – ‘కథఞ్హి నామ మాదిసో సమణం వా బ్రాహ్మణం వా విజితే వసన్తం అపసాదేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, భన్తే, మక్ఖలిస్స గోసాలస్స భాసితం నేవ అభినన్దిం నప్పటిక్కోసిం. అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా అనత్తమనో, అనత్తమనవాచం అనిచ్ఛారేత్వా, తమేవ వాచం అనుగ్గణ్హన్తో అనిక్కుజ్జన్తో ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిం.

అజితకేసకమ్బలవాదో

౧౭౦. ‘‘ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం యేన అజితో కేసకమ్బలో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా అజితేన కేసకమ్బలేన సద్ధిం సమ్మోదిం. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో అహం, భన్తే, అజితం కేసకమ్బలం ఏతదవోచం – ‘యథా ను ఖో ఇమాని, భో అజిత, పుథుసిప్పాయతనాని…పే… సక్కా ను ఖో, భో అజిత, ఏవమేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతు’న్తి?

౧౭౧. ‘‘ఏవం వుత్తే, భన్తే, అజితో కేసకమ్బలో మం ఏతదవోచ – ‘నత్థి, మహారాజ, దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం, నత్థి హుతం, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో [పరలోకో (స్యా.)], నత్థి పరో లోకో, నత్థి మాతా, నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా [సమగ్గతా (క.), సమగ్గతా (స్యా.)] సమ్మాపటిపన్నా, యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తి. చాతుమహాభూతికో అయం పురిసో, యదా కాలఙ్కరోతి, పథవీ పథవికాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, ఆపో ఆపోకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, తేజో తేజోకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, వాయో వాయోకాయం అనుపేతి అనుపగచ్ఛతి, ఆకాసం ఇన్ద్రియాని సఙ్కమన్తి. ఆసన్దిపఞ్చమా పురిసా మతం ఆదాయ గచ్ఛన్తి. యావాళాహనా పదాని పఞ్ఞాయన్తి. కాపోతకాని అట్ఠీని భవన్తి, భస్సన్తా ఆహుతియో. దత్తుపఞ్ఞత్తం యదిదం దానం. తేసం తుచ్ఛం ముసా విలాపో యే కేచి అత్థికవాదం వదన్తి. బాలే చ పణ్డితే చ కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జన్తి వినస్సన్తి, న హోన్తి పరం మరణా’తి.

౧౭౨. ‘‘ఇత్థం ఖో మే, భన్తే, అజితో కేసకమ్బలో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో ఉచ్ఛేదం బ్యాకాసి. సేయ్యథాపి, భన్తే, అమ్బం వా పుట్ఠో లబుజం బ్యాకరేయ్య, లబుజం వా పుట్ఠో అమ్బం బ్యాకరేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే, అజితో కేసకమ్బలో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో ఉచ్ఛేదం బ్యాకాసి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏతదహోసి – ‘కథఞ్హి నామ మాదిసో సమణం వా బ్రాహ్మణం వా విజితే వసన్తం అపసాదేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, భన్తే, అజితస్స కేసకమ్బలస్స భాసితం నేవ అభినన్దిం నప్పటిక్కోసిం. అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా అనత్తమనో అనత్తమనవాచం అనిచ్ఛారేత్వా తమేవ వాచం అనుగ్గణ్హన్తో అనిక్కుజ్జన్తో ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిం.

పకుధకచ్చాయనవాదో

౧౭౩. ‘‘ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం యేన పకుధో కచ్చాయనో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా పకుధేన కచ్చాయనేన సద్ధిం సమ్మోదిం. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో అహం, భన్తే, పకుధం కచ్చాయనం ఏతదవోచం – ‘యథా ను ఖో ఇమాని, భో కచ్చాయన, పుథుసిప్పాయతనాని…పే… సక్కా ను ఖో, భో కచ్చాయన, ఏవమేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతు’న్తి?

౧౭౪. ‘‘ఏవం వుత్తే, భన్తే, పకుధో కచ్చాయనో మం ఏతదవోచ – ‘సత్తిమే, మహారాజ, కాయా అకటా అకటవిధా అనిమ్మితా అనిమ్మాతా వఞ్ఝా కూటట్ఠా ఏసికట్ఠాయిట్ఠితా. తే న ఇఞ్జన్తి, న విపరిణమన్తి, న అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాబాధేన్తి, నాలం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుఖాయ వా దుక్ఖాయ వా సుఖదుక్ఖాయ వా. కతమే సత్త? పథవికాయో, ఆపోకాయో, తేజోకాయో, వాయోకాయో, సుఖే, దుక్ఖే, జీవే సత్తమే – ఇమే సత్త కాయా అకటా అకటవిధా అనిమ్మితా అనిమ్మాతా వఞ్ఝా కూటట్ఠా ఏసికట్ఠాయిట్ఠితా. తే న ఇఞ్జన్తి, న విపరిణమన్తి, న అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాబాధేన్తి, నాలం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుఖాయ వా దుక్ఖాయ వా సుఖదుక్ఖాయ వా. తత్థ నత్థి హన్తా వా ఘాతేతా వా, సోతా వా సావేతా వా, విఞ్ఞాతా వా విఞ్ఞాపేతా వా. యోపి తిణ్హేన సత్థేన సీసం ఛిన్దతి, న కోచి కిఞ్చి [కఞ్చి (కం.)] జీవితా వోరోపేతి; సత్తన్నం త్వేవ [సత్తన్నం యేవ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] కాయానమన్తరేన సత్థం వివరమనుపతతీ’తి.

౧౭౫. ‘‘ఇత్థం ఖో మే, భన్తే, పకుధో కచ్చాయనో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో అఞ్ఞేన అఞ్ఞం బ్యాకాసి. సేయ్యథాపి, భన్తే, అమ్బం వా పుట్ఠో లబుజం బ్యాకరేయ్య, లబుజం వా పుట్ఠో అమ్బం బ్యాకరేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే, పకుధో కచ్చాయనో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో అఞ్ఞేన అఞ్ఞం బ్యాకాసి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏతదహోసి – ‘కథఞ్హి నామ మాదిసో సమణం వా బ్రాహ్మణం వా విజితే వసన్తం అపసాదేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, భన్తే, పకుధస్స కచ్చాయనస్స భాసితం నేవ అభినన్దిం నప్పటిక్కోసిం, అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా అనత్తమనో, అనత్తమనవాచం అనిచ్ఛారేత్వా తమేవ వాచం అనుగ్గణ్హన్తో అనిక్కుజ్జన్తో ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిం.

నిగణ్ఠనాటపుత్తవాదో

౧౭౬. ‘‘ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం యేన నిగణ్ఠో నాటపుత్తో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా నిగణ్ఠేన నాటపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోదిం. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో అహం, భన్తే, నిగణ్ఠం నాటపుత్తం ఏతదవోచం – ‘యథా ను ఖో ఇమాని, భో అగ్గివేస్సన, పుథుసిప్పాయతనాని…పే… సక్కా ను ఖో, భో అగ్గివేస్సన, ఏవమేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతు’న్తి?

౧౭౭. ‘‘ఏవం వుత్తే, భన్తే, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో మం ఏతదవోచ – ‘ఇధ, మహారాజ, నిగణ్ఠో చాతుయామసంవరసంవుతో హోతి. కథఞ్చ, మహారాజ, నిగణ్ఠో చాతుయామసంవరసంవుతో హోతి? ఇధ, మహారాజ, నిగణ్ఠో సబ్బవారివారితో చ హోతి, సబ్బవారియుత్తో చ, సబ్బవారిధుతో చ, సబ్బవారిఫుటో చ. ఏవం ఖో, మహారాజ, నిగణ్ఠో చాతుయామసంవరసంవుతో హోతి. యతో ఖో, మహారాజ, నిగణ్ఠో ఏవం చాతుయామసంవరసంవుతో హోతి; అయం వుచ్చతి, మహారాజ, నిగణ్ఠో [నిగణ్ఠో నాటపుత్తో (స్యా. క.)] గతత్తో చ యతత్తో చ ఠితత్తో చా’తి.

౧౭౮. ‘‘ఇత్థం ఖో మే, భన్తే, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో చాతుయామసంవరం బ్యాకాసి. సేయ్యథాపి, భన్తే, అమ్బం వా పుట్ఠో లబుజం బ్యాకరేయ్య, లబుజం వా పుట్ఠో అమ్బం బ్యాకరేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో చాతుయామసంవరం బ్యాకాసి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏతదహోసి – ‘కథఞ్హి నామ మాదిసో సమణం వా బ్రాహ్మణం వా విజితే వసన్తం అపసాదేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, భన్తే, నిగణ్ఠస్స నాటపుత్తస్స భాసితం నేవ అభినన్దిం నప్పటిక్కోసిం. అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా అనత్తమనో అనత్తమనవాచం అనిచ్ఛారేత్వా తమేవ వాచం అనుగ్గణ్హన్తో అనిక్కుజ్జన్తో ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిం.

సఞ్చయబేలట్ఠపుత్తవాదో

౧౭౯. ‘‘ఏకమిదాహం, భన్తే, సమయం యేన సఞ్చయో బేలట్ఠపుత్తో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా సఞ్చయేన బేలట్ఠపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోదిం. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో అహం భన్తే, సఞ్చయం బేలట్ఠపుత్తం ఏతదవోచం – ‘యథా ను ఖో ఇమాని, భో సఞ్చయ, పుథుసిప్పాయతనాని…పే… సక్కా ను ఖో, భో సఞ్చయ, ఏవమేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతు’న్తి?

౧౮౦. ‘‘ఏవం వుత్తే, భన్తే, సఞ్చయో బేలట్ఠపుత్తో మం ఏతదవోచ – ‘అత్థి పరో లోకోతి ఇతి చే మం పుచ్ఛసి, అత్థి పరో లోకోతి ఇతి చే మే అస్స, అత్థి పరో లోకోతి ఇతి తే నం బ్యాకరేయ్యం. ఏవన్తిపి మే నో, తథాతిపి మే నో, అఞ్ఞథాతిపి మే నో, నోతిపి మే నో, నో నోతిపి మే నో. నత్థి పరో లోకో…పే… అత్థి చ నత్థి చ పరో లోకో…పే… నేవత్థి న నత్థి పరో లోకో…పే… అత్థి సత్తా ఓపపాతికా…పే… నత్థి సత్తా ఓపపాతికా…పే… అత్థి చ నత్థి చ సత్తా ఓపపాతికా…పే… నేవత్థి న నత్థి సత్తా ఓపపాతికా…పే… అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో…పే… నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో…పే…అత్థి చ నత్థి చ సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో…పే… నేవత్థి న నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో…పే… హోతి తథాగతో పరం మరణా…పే… న హోతి తథాగతో పరం మరణా…పే… హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఇతి చే మం పుచ్ఛసి, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఇతి చే మే అస్స, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఇతి తే నం బ్యాకరేయ్యం. ఏవన్తిపి మే నో, తథాతిపి మే నో, అఞ్ఞథాతిపి మే నో, నోతిపి మే నో, నో నోతిపి మే నో’తి.

౧౮౧. ‘‘ఇత్థం ఖో మే, భన్తే, సఞ్చయో బేలట్ఠపుత్తో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో విక్ఖేపం బ్యాకాసి. సేయ్యథాపి, భన్తే, అమ్బం వా పుట్ఠో లబుజం బ్యాకరేయ్య, లబుజం వా పుట్ఠో అమ్బం బ్యాకరేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే, సఞ్చయో బేలట్ఠపుత్తో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో విక్ఖేపం బ్యాకాసి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏతదహోసి – ‘అయఞ్చ ఇమేసం సమణబ్రాహ్మణానం సబ్బబాలో సబ్బమూళ్హో. కథఞ్హి నామ సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పుట్ఠో సమానో విక్ఖేపం బ్యాకరిస్సతీ’తి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏతదహోసి – ‘కథఞ్హి నామ మాదిసో సమణం వా బ్రాహ్మణం వా విజితే వసన్తం అపసాదేతబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’తి. సో ఖో అహం, భన్తే, సఞ్చయస్స బేలట్ఠపుత్తస్స భాసితం నేవ అభినన్దిం నప్పటిక్కోసిం. అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా అనత్తమనో అనత్తమనవాచం అనిచ్ఛారేత్వా తమేవ వాచం అనుగ్గణ్హన్తో అనిక్కుజ్జన్తో ఉట్ఠాయాసనా పక్కమిం.

పఠమసన్దిట్ఠికసామఞ్ఞఫలం

౧౮౨. ‘‘సోహం, భన్తే, భగవన్తమ్పి పుచ్ఛామి – ‘యథా ను ఖో ఇమాని, భన్తే, పుథుసిప్పాయతనాని సేయ్యథిదం – హత్థారోహా అస్సారోహా రథికా ధనుగ్గహా చేలకా చలకా పిణ్డదాయకా ఉగ్గా రాజపుత్తా పక్ఖన్దినో మహానాగా సూరా చమ్మయోధినో దాసికపుత్తా ఆళారికా కప్పకా న్హాపకా సూదా మాలాకారా రజకా పేసకారా నళకారా కుమ్భకారా గణకా ముద్దికా, యాని వా పనఞ్ఞానిపి ఏవంగతాని పుథుసిప్పాయతనాని, తే దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సిప్పఫలం ఉపజీవన్తి, తే తేన అత్తానం సుఖేన్తి పీణేన్తి, మాతాపితరో సుఖేన్తి పీణేన్తి, పుత్తదారం సుఖేన్తి పీణేన్తి, మిత్తామచ్చే సుఖేన్తి పీణేన్తి, సమణబ్రాహ్మణేసు ఉద్ధగ్గికం దక్ఖిణం పతిట్ఠపేన్తి సోవగ్గికం సుఖవిపాకం సగ్గసంవత్తనికం. సక్కా ను ఖో మే, భన్తే, ఏవమేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతు’న్తి?

౧౮౩. ‘‘సక్కా, మహారాజ. తేన హి, మహారాజ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా తే ఖమేయ్య, తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ తే అస్స పురిసో దాసో కమ్మకారో [కమ్మకరో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కిఙ్కారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ ముఖుల్లోకకో [ముఖుల్లోకికో (స్యా. కం. క.)]. తస్స ఏవమస్స – ‘అచ్ఛరియం, వత భో, అబ్భుతం, వత భో, పుఞ్ఞానం గతి, పుఞ్ఞానం విపాకో. అయఞ్హి రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో మనుస్సో; అహమ్పి మనుస్సో. అయఞ్హి రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి, దేవో మఞ్ఞే. అహం పనమ్హిస్స దాసో కమ్మకారో పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కిఙ్కారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ ముఖుల్లోకకో. సో వతస్సాహం పుఞ్ఞాని కరేయ్యం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో అపరేన సమయేన కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో కాయేన సంవుతో విహరేయ్య, వాచాయ సంవుతో విహరేయ్య, మనసా సంవుతో విహరేయ్య, ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయ సన్తుట్ఠో, అభిరతో పవివేకే. తం చే తే పురిసా ఏవమారోచేయ్యుం – ‘యగ్ఘే దేవ జానేయ్యాసి, యో తే సో పురిసో [యో తే పురిసో (సీ. క.)] దాసో కమ్మకారో పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కిఙ్కారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ ముఖుల్లోకకో; సో, దేవ, కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో కాయేన సంవుతో విహరతి, వాచాయ సంవుతో విహరతి, మనసా సంవుతో విహరతి, ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయ సన్తుట్ఠో, అభిరతో పవివేకే’తి. అపి ను త్వం ఏవం వదేయ్యాసి – ‘ఏతు మే, భో, సో పురిసో, పునదేవ హోతు దాసో కమ్మకారో పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కిఙ్కారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ ముఖుల్లోకకో’తి?

౧౮౪. ‘‘నో హేతం, భన్తే. అథ ఖో నం మయమేవ అభివాదేయ్యామపి, పచ్చుట్ఠేయ్యామపి, ఆసనేనపి నిమన్తేయ్యామ, అభినిమన్తేయ్యామపి నం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి, ధమ్మికమ్పిస్స రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహేయ్యామా’’తి.

౧౮౫. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, యది ఏవం సన్తే హోతి వా సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం నో వా’’తి? ‘‘అద్ధా ఖో, భన్తే, ఏవం సన్తే హోతి సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫల’’న్తి. ‘‘ఇదం ఖో తే, మహారాజ, మయా పఠమం దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞత్త’’న్తి.

దుతియసన్దిట్ఠికసామఞ్ఞఫలం

౧౮౬. ‘‘సక్కా పన, భన్తే, అఞ్ఞమ్పి ఏవమేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతు’’న్తి? ‘‘సక్కా, మహారాజ. తేన హి, మహారాజ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా తే ఖమేయ్య, తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ తే అస్స పురిసో కస్సకో గహపతికో కరకారకో రాసివడ్ఢకో. తస్స ఏవమస్స – ‘అచ్ఛరియం వత భో, అబ్భుతం వత భో, పుఞ్ఞానం గతి, పుఞ్ఞానం విపాకో. అయఞ్హి రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో మనుస్సో, అహమ్పి మనుస్సో. అయఞ్హి రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి, దేవో మఞ్ఞే. అహం పనమ్హిస్స కస్సకో గహపతికో కరకారకో రాసివడ్ఢకో. సో వతస్సాహం పుఞ్ఞాని కరేయ్యం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి.

‘‘సో అపరేన సమయేన అప్పం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ, అప్పం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ మహన్తం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో కాయేన సంవుతో విహరేయ్య, వాచాయ సంవుతో విహరేయ్య, మనసా సంవుతో విహరేయ్య, ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయ సన్తుట్ఠో, అభిరతో పవివేకే. తం చే తే పురిసా ఏవమారోచేయ్యుం – ‘యగ్ఘే, దేవ జానేయ్యాసి, యో తే సో పురిసో [యో తే పురిసో (సీ.)] కస్సకో గహపతికో కరకారకో రాసివడ్ఢకో; సో దేవ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో కాయేన సంవుతో విహరతి, వాచాయ సంవుతో విహరతి, మనసా సంవుతో విహరతి, ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయ సన్తుట్ఠో, అభిరతో పవివేకే’’తి. అపి ను త్వం ఏవం వదేయ్యాసి – ‘ఏతు మే, భో, సో పురిసో, పునదేవ హోతు కస్సకో గహపతికో కరకారకో రాసివడ్ఢకో’తి?

౧౮౭. ‘‘నో హేతం, భన్తే. అథ ఖో నం మయమేవ అభివాదేయ్యామపి, పచ్చుట్ఠేయ్యామపి, ఆసనేనపి నిమన్తేయ్యామ, అభినిమన్తేయ్యామపి నం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి, ధమ్మికమ్పిస్స రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహేయ్యామా’’తి.

౧౮౮. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ? యది ఏవం సన్తే హోతి వా సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం నో వా’’తి? ‘‘అద్ధా ఖో, భన్తే, ఏవం సన్తే హోతి సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫల’’న్తి. ‘‘ఇదం ఖో తే, మహారాజ, మయా దుతియం దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞత్త’’న్తి.

పణీతతరసామఞ్ఞఫలం

౧౮౯. ‘‘సక్కా పన, భన్తే, అఞ్ఞమ్పి దిట్ఠేవ ధమ్మే సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞపేతుం ఇమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చా’’తి? ‘‘సక్కా, మహారాజ. తేన హి, మహారాజ, సుణోహి, సాధుకం మనసి కరోహి, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో భగవతో పచ్చస్సోసి.

౧౯౦. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ, మహారాజ, తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి.

౧౯౧. ‘‘తం ధమ్మం సుణాతి గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అఞ్ఞతరస్మిం వా కులే పచ్చాజాతో. సో తం ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతి. సో తేన సద్ధాపటిలాభేన సమన్నాగతో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజోపథో, అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా. నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి.

౧౯౨. ‘‘సో అపరేన సమయేన అప్పం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ అప్పం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ మహన్తం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి.

౧౯౩. ‘‘సో ఏవం పబ్బజితో సమానో పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు, కాయకమ్మవచీకమ్మేన సమన్నాగతో కుసలేన, పరిసుద్ధాజీవో సీలసమ్పన్నో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో [గుత్తద్వారో, భోజనే మత్తఞ్ఞూ (క.)], సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో, సన్తుట్ఠో.

చూళసీలం

౧౯౪. ‘‘కథఞ్చ, మహారాజ, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో హోతి? ఇధ, మహారాజ, భిక్ఖు పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి. నిహితదణ్డో నిహితసత్థో లజ్జీ దయాపన్నో సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

‘‘అదిన్నాదానం పహాయ అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి దిన్నాదాయీ దిన్నపాటికఙ్ఖీ, అథేనేన సుచిభూతేన అత్తనా విహరతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

‘‘అబ్రహ్మచరియం పహాయ బ్రహ్మచారీ హోతి ఆరాచారీ విరతో మేథునా గామధమ్మా. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

‘‘ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి సచ్చవాదీ సచ్చసన్ధో థేతో పచ్చయికో అవిసంవాదకో లోకస్స. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

‘‘పిసుణం వాచం పహాయ పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి; ఇతో సుత్వా న అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ; అముత్ర వా సుత్వా న ఇమేసం అక్ఖాతా, అమూసం భేదాయ. ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా, సహితానం వా అనుప్పదాతా, సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

‘‘ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి; యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

‘‘సమ్ఫప్పలాపం పహాయ సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ, నిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

‘‘బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతి…పే… ఏకభత్తికో హోతి రత్తూపరతో విరతో వికాలభోజనా. నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో హోతి. మాలాగన్ధవిలేపనధారణమణ్డనవిభూసనట్ఠానా పటివిరతో హోతి. ఉచ్చాసయనమహాసయనా పటివిరతో హోతి. జాతరూపరజతపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఆమకమంసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. దాసిదాసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. అజేళకపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. కుక్కుటసూకరపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. హత్థిగవస్సవళవపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగా పటివిరతో హోతి. కయవిక్కయా పటివిరతో హోతి. తులాకూటకంసకూటమానకూటా పటివిరతో హోతి. ఉక్కోటనవఞ్చననికతిసాచియోగా పటివిరతో హోతి. ఛేదనవధబన్ధనవిపరామోసఆలోపసహసాకారా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

చూళసీలం నిట్ఠితం.

మజ్ఝిమసీలం

౧౯౫. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం బీజగామభూతగామసమారమ్భం అనుయుత్తా విహరన్తి. సేయ్యథిదం – మూలబీజం ఖన్ధబీజం ఫళుబీజం అగ్గబీజం బీజబీజమేవ పఞ్చమం, ఇతి ఏవరూపా బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౧౯౬. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం సన్నిధికారపరిభోగం అనుయుత్తా విహరన్తి. సేయ్యథిదం – అన్నసన్నిధిం పానసన్నిధిం వత్థసన్నిధిం యానసన్నిధిం సయనసన్నిధిం గన్ధసన్నిధిం ఆమిససన్నిధిం, ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా సన్నిధికారపరిభోగా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౧౯౭. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం విసూకదస్సనం అనుయుత్తా విహరన్తి. సేయ్యథిదం – నచ్చం గీతం వాదితం పేక్ఖం అక్ఖానం పాణిస్సరం వేతాళం కుమ్భథూణం సోభనకం చణ్డాలం వంసం ధోవనం హత్థియుద్ధం అస్సయుద్ధం మహింసయుద్ధం ఉసభయుద్ధం అజయుద్ధం మేణ్డయుద్ధం కుక్కుటయుద్ధం వట్టకయుద్ధం దణ్డయుద్ధం ముట్ఠియుద్ధం నిబ్బుద్ధం ఉయ్యోధికం బలగ్గం సేనాబ్యూహం అనీకదస్సనం ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా విసూకదస్సనా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౧౯౮. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం జూతప్పమాదట్ఠానానుయోగం అనుయుత్తా విహరన్తి. సేయ్యథిదం – అట్ఠపదం దసపదం ఆకాసం పరిహారపథం సన్తికం ఖలికం ఘటికం సలాకహత్థం అక్ఖం పఙ్గచీరం వఙ్కకం మోక్ఖచికం చిఙ్గులికం పత్తాళ్హకం రథకం ధనుకం అక్ఖరికం మనేసికం యథావజ్జం ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా జూతప్పమాదట్ఠానానుయోగా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౧౯౯. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం ఉచ్చాసయనమహాసయనం అనుయుత్తా విహరన్తి. సేయ్యథిదం – ఆసన్దిం పల్లఙ్కం గోనకం చిత్తకం పటికం పటలికం తూలికం వికతికం ఉద్దలోమిం ఏకన్తలోమిం కట్టిస్సం కోసేయ్యం కుత్తకం హత్థత్థరం అస్సత్థరం రథత్థరం అజినప్పవేణిం కదలిమిగపవరపచ్చత్థరణం సఉత్తరచ్ఛదం ఉభతోలోహితకూపధానం ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా ఉచ్చాసయనమహాసయనా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౦౦. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం మణ్డనవిభూసనట్ఠానానుయోగం అనుయుత్తా విహరన్తి. సేయ్యథిదం – ఉచ్ఛాదనం పరిమద్దనం న్హాపనం సమ్బాహనం ఆదాసం అఞ్జనం మాలాగన్ధవిలేపనం ముఖచుణ్ణం ముఖలేపనం హత్థబన్ధం సిఖాబన్ధం దణ్డం నాళికం అసిం [ఖగ్గం (సీ. పీ.), అసిం ఖగ్గం (స్యా. కం.), ఖగ్గం అసిం (క.)] ఛత్తం చిత్రుపాహనం ఉణ్హీసం మణిం వాలబీజనిం ఓదాతాని వత్థాని దీఘదసాని ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా మణ్డనవిభూసనట్ఠానానుయోగా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౦౧. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం తిరచ్ఛానకథం అనుయుత్తా విహరన్తి. సేయ్యథిదం – రాజకథం చోరకథం మహామత్తకథం సేనాకథం భయకథం యుద్ధకథం అన్నకథం పానకథం వత్థకథం సయనకథం మాలాకథం గన్ధకథం ఞాతికథం యానకథం గామకథం నిగమకథం నగరకథం జనపదకథం ఇత్థికథం [ఇత్థికథం పురిసకథం కుమారకథం కుమారికథం (క.)] సూరకథం విసిఖాకథం కుమ్భట్ఠానకథం పుబ్బపేతకథం నానత్తకథం లోకక్ఖాయికం సముద్దక్ఖాయికం ఇతిభవాభవకథం ఇతి వా ఇతి ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానకథాయ పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౦౨. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం విగ్గాహికకథం అనుయుత్తా విహరన్తి. సేయ్యథిదం – న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామి, కిం త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానిస్ససి, మిచ్ఛా పటిపన్నో త్వమసి, అహమస్మి సమ్మా పటిపన్నో, సహితం మే, అసహితం తే, పురే వచనీయం పచ్ఛా అవచ, పచ్ఛా వచనీయం పురే అవచ, అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తం, ఆరోపితో తే వాదో, నిగ్గహితో త్వమసి, చర వాదప్పమోక్ఖాయ, నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీతి ఇతి వా ఇతి ఏవరూపాయ విగ్గాహికకథాయ పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౦౩. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపం దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగం అనుయుత్తా విహరన్తి. సేయ్యథిదం – రఞ్ఞం, రాజమహామత్తానం, ఖత్తియానం, బ్రాహ్మణానం, గహపతికానం, కుమారానం – ‘ఇధ గచ్ఛ, అముత్రాగచ్ఛ, ఇదం హర, అముత్ర ఇదం ఆహరా’తి ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౦౪. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే కుహకా చ హోన్తి లపకా చ నేమిత్తికా చ నిప్పేసికా చ లాభేన లాభం నిజిగీంసితారో చ. ఇతి ఏవరూపా కుహనలపనా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం’’.

మజ్ఝిమసీలం నిట్ఠితం.

మహాసీలం

౨౦౫. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవితం కప్పేన్తి. సేయ్యథిదం – అఙ్గం నిమిత్తం ఉప్పాతం సుపినం లక్ఖణం మూసికచ్ఛిన్నం అగ్గిహోమం దబ్బిహోమం థుసహోమం కణహోమం తణ్డులహోమం సప్పిహోమం తేలహోమం ముఖహోమం లోహితహోమం అఙ్గవిజ్జా వత్థువిజ్జా ఖత్తవిజ్జా సివవిజ్జా భూతవిజ్జా భూరివిజ్జా అహివిజ్జా విసవిజ్జా విచ్ఛికవిజ్జా మూసికవిజ్జా సకుణవిజ్జా వాయసవిజ్జా పక్కజ్ఝానం సరపరిత్తాణం మిగచక్కం ఇతి వా ఇతి ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౦౬. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవితం కప్పేన్తి. సేయ్యథిదం – మణిలక్ఖణం వత్థలక్ఖణం దణ్డలక్ఖణం సత్థలక్ఖణం అసిలక్ఖణం ఉసులక్ఖణం ధనులక్ఖణం ఆవుధలక్ఖణం ఇత్థిలక్ఖణం పురిసలక్ఖణం కుమారలక్ఖణం కుమారిలక్ఖణం దాసలక్ఖణం దాసిలక్ఖణం హత్థిలక్ఖణం అస్సలక్ఖణం మహింసలక్ఖణం ఉసభలక్ఖణం గోలక్ఖణం అజలక్ఖణం మేణ్డలక్ఖణం కుక్కుటలక్ఖణం వట్టకలక్ఖణం గోధాలక్ఖణం కణ్ణికలక్ఖణం కచ్ఛపలక్ఖణం మిగలక్ఖణం ఇతి వా ఇతి ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౦౭. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవితం కప్పేన్తి. సేయ్యథిదం – రఞ్ఞం నియ్యానం భవిస్సతి, రఞ్ఞం అనియ్యానం భవిస్సతి, అబ్భన్తరానం రఞ్ఞం ఉపయానం భవిస్సతి, బాహిరానం రఞ్ఞం అపయానం భవిస్సతి, బాహిరానం రఞ్ఞం ఉపయానం భవిస్సతి, అబ్భన్తరానం రఞ్ఞం అపయానం భవిస్సతి, అబ్భన్తరానం రఞ్ఞం జయో భవిస్సతి, బాహిరానం రఞ్ఞం పరాజయో భవిస్సతి, బాహిరానం రఞ్ఞం జయో భవిస్సతి, అబ్భన్తరానం రఞ్ఞం పరాజయో భవిస్సతి, ఇతి ఇమస్స జయో భవిస్సతి, ఇమస్స పరాజయో భవిస్సతి ఇతి వా ఇతి ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౦౮. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవితం కప్పేన్తి. సేయ్యథిదం – చన్దగ్గాహో భవిస్సతి, సూరియగ్గాహో భవిస్సతి, నక్ఖత్తగ్గాహో భవిస్సతి, చన్దిమసూరియానం పథగమనం భవిస్సతి, చన్దిమసూరియానం ఉప్పథగమనం భవిస్సతి, నక్ఖత్తానం పథగమనం భవిస్సతి, నక్ఖత్తానం ఉప్పథగమనం భవిస్సతి, ఉక్కాపాతో భవిస్సతి, దిసాడాహో భవిస్సతి, భూమిచాలో భవిస్సతి, దేవదుద్రభి భవిస్సతి, చన్దిమసూరియనక్ఖత్తానం ఉగ్గమనం ఓగమనం సంకిలేసం వోదానం భవిస్సతి, ఏవంవిపాకో చన్దగ్గాహో భవిస్సతి, ఏవంవిపాకో సూరియగ్గాహో భవిస్సతి, ఏవంవిపాకో నక్ఖత్తగ్గాహో భవిస్సతి, ఏవంవిపాకం చన్దిమసూరియానం పథగమనం భవిస్సతి, ఏవంవిపాకం చన్దిమసూరియానం ఉప్పథగమనం భవిస్సతి, ఏవంవిపాకం నక్ఖత్తానం పథగమనం భవిస్సతి, ఏవంవిపాకం నక్ఖత్తానం ఉప్పథగమనం భవిస్సతి, ఏవంవిపాకో ఉక్కాపాతో భవిస్సతి, ఏవంవిపాకో దిసాడాహో భవిస్సతి, ఏవంవిపాకో భూమిచాలో భవిస్సతి, ఏవంవిపాకో దేవదుద్రభి భవిస్సతి, ఏవంవిపాకం చన్దిమసూరియనక్ఖత్తానం ఉగ్గమనం ఓగమనం సంకిలేసం వోదానం భవిస్సతి ఇతి వా ఇతి ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౦౯. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవితం కప్పేన్తి. సేయ్యథిదం – సువుట్ఠికా భవిస్సతి, దుబ్బుట్ఠికా భవిస్సతి, సుభిక్ఖం భవిస్సతి, దుబ్భిక్ఖం భవిస్సతి, ఖేమం భవిస్సతి, భయం భవిస్సతి, రోగో భవిస్సతి, ఆరోగ్యం భవిస్సతి, ముద్దా, గణనా, సఙ్ఖానం, కావేయ్యం, లోకాయతం ఇతి వా ఇతి ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౧౦. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవితం కప్పేన్తి. సేయ్యథిదం – ఆవాహనం వివాహనం సంవరణం వివరణం సఙ్కిరణం వికిరణం సుభగకరణం దుబ్భగకరణం విరుద్ధగబ్భకరణం జివ్హానిబన్ధనం హనుసంహననం హత్థాభిజప్పనం హనుజప్పనం కణ్ణజప్పనం ఆదాసపఞ్హం కుమారికపఞ్హం దేవపఞ్హం ఆదిచ్చుపట్ఠానం మహతుపట్ఠానం అబ్భుజ్జలనం సిరివ్హాయనం ఇతి వా ఇతి ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౧౧. ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవితం కప్పేన్తి. సేయ్యథిదం – సన్తికమ్మం పణిధికమ్మం భూతకమ్మం భూరికమ్మం వస్సకమ్మం వోస్సకమ్మం వత్థుకమ్మం వత్థుపరికమ్మం ఆచమనం న్హాపనం జుహనం వమనం విరేచనం ఉద్ధంవిరేచనం అధోవిరేచనం సీసవిరేచనం కణ్ణతేలం నేత్తతప్పనం నత్థుకమ్మం అఞ్జనం పచ్చఞ్జనం సాలాకియం సల్లకత్తియం దారకతికిచ్ఛా, మూలభేసజ్జానం అనుప్పదానం, ఓసధీనం పటిమోక్ఖో ఇతి వా ఇతి ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవా పటివిరతో హోతి. ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మిం.

౨౧౨. ‘‘స ఖో సో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సీలసమ్పన్నో న కుతోచి భయం సమనుపస్సతి, యదిదం సీలసంవరతో. సేయ్యథాపి – మహారాజ, రాజా ఖత్తియో ముద్ధాభిసిత్తో నిహతపచ్చామిత్తో న కుతోచి భయం సమనుపస్సతి, యదిదం పచ్చత్థికతో; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సీలసమ్పన్నో న కుతోచి భయం సమనుపస్సతి, యదిదం సీలసంవరతో. సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అనవజ్జసుఖం పటిసంవేదేతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో హోతి.

మహాసీలం నిట్ఠితం.

ఇన్ద్రియసంవరో

౨౧౩. ‘‘కథఞ్చ, మహారాజ, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి? ఇధ, మహారాజ, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝా దోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝా దోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సో ఇమినా అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అబ్యాసేకసుఖం పటిసంవేదేతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి.

సతిసమ్పజఞ్ఞం

౨౧౪. ‘‘కథఞ్చ, మహారాజ, భిక్ఖు సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో హోతి? ఇధ, మహారాజ, భిక్ఖు అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో హోతి.

సన్తోసో

౨౧౫. ‘‘కథఞ్చ, మహారాజ, భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి? ఇధ, మహారాజ, భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన, కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ పక్కమతి, సమాదాయేవ పక్కమతి. సేయ్యథాపి, మహారాజ, పక్ఖీ సకుణో యేన యేనేవ డేతి, సపత్తభారోవ డేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ పక్కమతి, సమాదాయేవ పక్కమతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి.

నీవరణప్పహానం

౨౧౬. ‘‘సో ఇమినా చ అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో, ఇమినా చ అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో, ఇమినా చ అరియేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో, ఇమాయ చ అరియాయ సన్తుట్ఠియా సమన్నాగతో, వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. సో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా.

౨౧౭. ‘‘సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతి, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతి. బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహరతి సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతి. థినమిద్ధం పహాయ విగతథినమిద్ధో విహరతి ఆలోకసఞ్ఞీ, సతో సమ్పజానో, థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహరతి, అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతి. విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహరతి, అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతి.

౨౧౮. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో ఇణం ఆదాయ కమ్మన్తే పయోజేయ్య. తస్స తే కమ్మన్తా సమిజ్ఝేయ్యుం. సో యాని చ పోరాణాని ఇణమూలాని, తాని చ బ్యన్తిం కరేయ్య [బ్యన్తీకరేయ్య (సీ. స్యా. కం.)], సియా చస్స ఉత్తరిం అవసిట్ఠం దారభరణాయ. తస్స ఏవమస్స – ‘అహం ఖో పుబ్బే ఇణం ఆదాయ కమ్మన్తే పయోజేసిం. తస్స మే తే కమ్మన్తా సమిజ్ఝింసు. సోహం యాని చ పోరాణాని ఇణమూలాని, తాని చ బ్యన్తిం అకాసిం, అత్థి చ మే ఉత్తరిం అవసిట్ఠం దారభరణాయా’తి. సో తతోనిదానం లభేథ పామోజ్జం, అధిగచ్ఛేయ్య సోమనస్సం.

౨౧౯. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో ఆబాధికో అస్స దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో; భత్తఞ్చస్స నచ్ఛాదేయ్య, న చస్స కాయే బలమత్తా. సో అపరేన సమయేన తమ్హా ఆబాధా ముచ్చేయ్య; భత్తం చస్స ఛాదేయ్య, సియా చస్స కాయే బలమత్తా. తస్స ఏవమస్స – ‘అహం ఖో పుబ్బే ఆబాధికో అహోసిం దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో; భత్తఞ్చ మే నచ్ఛాదేసి, న చ మే ఆసి [న చస్స మే (క.)] కాయే బలమత్తా. సోమ్హి ఏతరహి తమ్హా ఆబాధా ముత్తో; భత్తఞ్చ మే ఛాదేతి, అత్థి చ మే కాయే బలమత్తా’తి. సో తతోనిదానం లభేథ పామోజ్జం, అధిగచ్ఛేయ్య సోమనస్సం.

౨౨౦. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో బన్ధనాగారే బద్ధో అస్స. సో అపరేన సమయేన తమ్హా బన్ధనాగారా ముచ్చేయ్య సోత్థినా అబ్భయేన [ఉబ్బయేన (సీ. క.)], న చస్స కిఞ్చి భోగానం వయో. తస్స ఏవమస్స – ‘అహం ఖో పుబ్బే బన్ధనాగారే బద్ధో అహోసిం, సోమ్హి ఏతరహి తమ్హా బన్ధనాగారా ముత్తో సోత్థినా అబ్భయేన. నత్థి చ మే కిఞ్చి భోగానం వయో’తి. సో తతోనిదానం లభేథ పామోజ్జం, అధిగచ్ఛేయ్య సోమనస్సం.

౨౨౧. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో దాసో అస్స అనత్తాధీనో పరాధీనో న యేనకామంగమో. సో అపరేన సమయేన తమ్హా దాసబ్యా ముచ్చేయ్య అత్తాధీనో అపరాధీనో భుజిస్సో యేనకామంగమో. తస్స ఏవమస్స – ‘అహం ఖో పుబ్బే దాసో అహోసిం అనత్తాధీనో పరాధీనో న యేనకామంగమో. సోమ్హి ఏతరహి తమ్హా దాసబ్యా ముత్తో అత్తాధీనో అపరాధీనో భుజిస్సో యేనకామంగమో’తి. సో తతోనిదానం లభేథ పామోజ్జం, అధిగచ్ఛేయ్య సోమనస్సం.

౨౨౨. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో సధనో సభోగో కన్తారద్ధానమగ్గం పటిపజ్జేయ్య దుబ్భిక్ఖం సప్పటిభయం. సో అపరేన సమయేన తం కన్తారం నిత్థరేయ్య సోత్థినా, గామన్తం అనుపాపుణేయ్య ఖేమం అప్పటిభయం. తస్స ఏవమస్స – ‘అహం ఖో పుబ్బే సధనో సభోగో కన్తారద్ధానమగ్గం పటిపజ్జిం దుబ్భిక్ఖం సప్పటిభయం. సోమ్హి ఏతరహి తం కన్తారం నిత్థిణ్ణో సోత్థినా, గామన్తం అనుప్పత్తో ఖేమం అప్పటిభయ’న్తి. సో తతోనిదానం లభేథ పామోజ్జం, అధిగచ్ఛేయ్య సోమనస్సం.

౨౨౩. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు యథా ఇణం యథా రోగం యథా బన్ధనాగారం యథా దాసబ్యం యథా కన్తారద్ధానమగ్గం, ఏవం ఇమే పఞ్చ నీవరణే అప్పహీనే అత్తని సమనుపస్సతి.

౨౨౪. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, యథా ఆణణ్యం యథా ఆరోగ్యం యథా బన్ధనామోక్ఖం యథా భుజిస్సం యథా ఖేమన్తభూమిం; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహీనే అత్తని సమనుపస్సతి.

౨౨౫. ‘‘తస్సిమే పఞ్చ నీవరణే పహీనే అత్తని సమనుపస్సతో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి.

పఠమజ్ఝానం

౨౨౬. ‘‘సో వివిచ్చేవ కామేహి, వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇమమేవ కాయం వివేకజేన పీతిసుఖేన అభిసన్దేతి పరిసన్దేతి పరిపూరేతి పరిప్ఫరతి, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స వివేకజేన పీతిసుఖేన అప్ఫుటం హోతి.

౨౨౭. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, దక్ఖో న్హాపకో వా న్హాపకన్తేవాసీ వా కంసథాలే న్హానీయచుణ్ణాని ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకం సన్నేయ్య, సాయం న్హానీయపిణ్డి స్నేహానుగతా స్నేహపరేతా సన్తరబాహిరా ఫుటా స్నేహేన, న చ పగ్ఘరణీ; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఇమమేవ కాయం వివేకజేన పీతిసుఖేన అభిసన్దేతి పరిసన్దేతి పరిపూరేతి పరిప్ఫరతి, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స వివేకజేన పీతిసుఖేన అప్ఫుటం హోతి. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

దుతియజ్ఝానం

౨౨౮. ‘‘పున చపరం, మహారాజ, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇమమేవ కాయం సమాధిజేన పీతిసుఖేన అభిసన్దేతి పరిసన్దేతి పరిపూరేతి పరిప్ఫరతి, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స సమాధిజేన పీతిసుఖేన అప్ఫుటం హోతి.

౨౨౯. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, ఉదకరహదో గమ్భీరో ఉబ్భిదోదకో [ఉబ్భితోదకో (స్యా. కం. క.)] తస్స నేవస్స పురత్థిమాయ దిసాయ ఉదకస్స ఆయముఖం, న దక్ఖిణాయ దిసాయ ఉదకస్స ఆయముఖం, న పచ్ఛిమాయ దిసాయ ఉదకస్స ఆయముఖం, న ఉత్తరాయ దిసాయ ఉదకస్స ఆయముఖం, దేవో చ న కాలేనకాలం సమ్మాధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. అథ ఖో తమ్హావ ఉదకరహదా సీతా వారిధారా ఉబ్భిజ్జిత్వా తమేవ ఉదకరహదం సీతేన వారినా అభిసన్దేయ్య పరిసన్దేయ్య పరిపూరేయ్య పరిప్ఫరేయ్య, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో ఉదకరహదస్స సీతేన వారినా అప్ఫుటం అస్స. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఇమమేవ కాయం సమాధిజేన పీతిసుఖేన అభిసన్దేతి పరిసన్దేతి పరిపూరేతి పరిప్ఫరతి, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స సమాధిజేన పీతిసుఖేన అప్ఫుటం హోతి. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

తతియజ్ఝానం

౨౩౦. ‘‘పున చపరం, మహారాజ, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి, తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇమమేవ కాయం నిప్పీతికేన సుఖేన అభిసన్దేతి పరిసన్దేతి పరిపూరేతి పరిప్ఫరతి, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స నిప్పీతికేన సుఖేన అప్ఫుటం హోతి.

౨౩౧. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, ఉప్పలినియం వా పదుమినియం వా పుణ్డరీకినియం వా అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని ఉదకానుగ్గతాని అన్తోనిముగ్గపోసీని, తాని యావ చగ్గా యావ చ మూలా సీతేన వారినా అభిసన్నాని పరిసన్నాని [అభిసన్దాని పరిసన్దాని (క.)] పరిపూరాని పరిప్ఫుటాని [పరిప్ఫుట్ఠాని (పీ.)], నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతం ఉప్పలానం వా పదుమానం వా పుణ్డరీకానం వా సీతేన వారినా అప్ఫుటం అస్స; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఇమమేవ కాయం నిప్పీతికేన సుఖేన అభిసన్దేతి పరిసన్దేతి పరిపూరేతి పరిప్ఫరతి, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స నిప్పీతికేన సుఖేన అప్ఫుటం హోతి. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

చతుత్థజ్ఝానం

౨౩౨. ‘‘పున చపరం, మహారాజ, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా, పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, సో ఇమమేవ కాయం పరిసుద్ధేన చేతసా పరియోదాతేన ఫరిత్వా నిసిన్నో హోతి, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స పరిసుద్ధేన చేతసా పరియోదాతేన అప్ఫుటం హోతి.

౨౩౩. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో ఓదాతేన వత్థేన ససీసం పారుపిత్వా నిసిన్నో అస్స, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స ఓదాతేన వత్థేన అప్ఫుటం అస్స; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఇమమేవ కాయం పరిసుద్ధేన చేతసా పరియోదాతేన ఫరిత్వా నిసిన్నో హోతి, నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స పరిసుద్ధేన చేతసా పరియోదాతేన అప్ఫుటం హోతి. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

విపస్సనాఞాణం

౨౩౪. ‘‘సో [పున చపరం మహారాజ భిక్ఖు సో (క.)] ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఞాణదస్సనాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘అయం ఖో మే కాయో రూపీ చాతుమహాభూతికో మాతాపేత్తికసమ్భవో ఓదనకుమ్మాసూపచయో అనిచ్చుచ్ఛాదన-పరిమద్దన-భేదన-విద్ధంసన-ధమ్మో; ఇదఞ్చ పన మే విఞ్ఞాణం ఏత్థ సితం ఏత్థ పటిబద్ధ’న్తి.

౨౩౫. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, మణి వేళురియో సుభో జాతిమా అట్ఠంసో సుపరికమ్మకతో అచ్ఛో విప్పసన్నో అనావిలో సబ్బాకారసమ్పన్నో. తత్రాస్స సుత్తం ఆవుతం నీలం వా పీతం వా లోహితం వా [పీతకం వా లోహితకం వా (క.)] ఓదాతం వా పణ్డుసుత్తం వా. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో హత్థే కరిత్వా పచ్చవేక్ఖేయ్య – ‘అయం ఖో మణి వేళురియో సుభో జాతిమా అట్ఠంసో సుపరికమ్మకతో అచ్ఛో విప్పసన్నో అనావిలో సబ్బాకారసమ్పన్నో; తత్రిదం సుత్తం ఆవుతం నీలం వా పీతం వా లోహితం వా ఓదాతం వా పణ్డుసుత్తం వా’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఞాణదస్సనాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘అయం ఖో మే కాయో రూపీ చాతుమహాభూతికో మాతాపేత్తికసమ్భవో ఓదనకుమ్మాసూపచయో అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మో; ఇదఞ్చ పన మే విఞ్ఞాణం ఏత్థ సితం ఏత్థ పటిబద్ధ’న్తి. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

మనోమయిద్ధిఞాణం

౨౩౬. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే మనోమయం కాయం అభినిమ్మానాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతి రూపిం మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం.

౨౩౭. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో ముఞ్జమ్హా ఈసికం పవాహేయ్య [పబ్బాహేయ్య (స్యా. క.)]. తస్స ఏవమస్స – ‘అయం ముఞ్జో, అయం ఈసికా, అఞ్ఞో ముఞ్జో, అఞ్ఞా ఈసికా, ముఞ్జమ్హా త్వేవ ఈసికా పవాళ్హా’తి [పబ్బాళ్హాతి (స్యా. క.)]. సేయ్యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో అసిం కోసియా పవాహేయ్య. తస్స ఏవమస్స – ‘అయం అసి, అయం కోసి, అఞ్ఞో అసి, అఞ్ఞా కోసి, కోసియా త్వేవ అసి పవాళ్హో’’తి. సేయ్యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో అహిం కరణ్డా ఉద్ధరేయ్య. తస్స ఏవమస్స – ‘అయం అహి, అయం కరణ్డో. అఞ్ఞో అహి, అఞ్ఞో కరణ్డో, కరణ్డా త్వేవ అహి ఉబ్భతో’తి [ఉద్ధరితో (స్యా. కం.)]. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే మనోమయం కాయం అభినిమ్మానాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతి రూపిం మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

ఇద్ధివిధఞాణం

౨౩౮. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఇద్ధివిధాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం తిరోభావం తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి సేయ్యథాపి ఆకాసే. పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి సేయ్యథాపి ఉదకే. ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛతి [అభిజ్జమానో (సీ. క.)] సేయ్యథాపి పథవియా. ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో. ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరామసతి పరిమజ్జతి. యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి.

౨౩౯. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, దక్ఖో కుమ్భకారో వా కుమ్భకారన్తేవాసీ వా సుపరికమ్మకతాయ మత్తికాయ యం యదేవ భాజనవికతిం ఆకఙ్ఖేయ్య, తం తదేవ కరేయ్య అభినిప్ఫాదేయ్య. సేయ్యథా వా పన, మహారాజ, దక్ఖో దన్తకారో వా దన్తకారన్తేవాసీ వా సుపరికమ్మకతస్మిం దన్తస్మిం యం యదేవ దన్తవికతిం ఆకఙ్ఖేయ్య, తం తదేవ కరేయ్య అభినిప్ఫాదేయ్య. సేయ్యథా వా పన, మహారాజ, దక్ఖో సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా సుపరికమ్మకతస్మిం సువణ్ణస్మిం యం యదేవ సువణ్ణవికతిం ఆకఙ్ఖేయ్య, తం తదేవ కరేయ్య అభినిప్ఫాదేయ్య. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఇద్ధివిధాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం తిరోభావం తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి సేయ్యథాపి ఆకాసే. పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి సేయ్యథాపి ఉదకే. ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛతి సేయ్యథాపి పథవియా. ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో. ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరామసతి పరిమజ్జతి. యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

దిబ్బసోతఞాణం

౨౪౦. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే దిబ్బాయ సోతధాతుయా చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాతి దిబ్బే చ మానుసే చ యే దూరే సన్తికే చ.

౨౪౧. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో. సో సుణేయ్య భేరిసద్దమ్పి ముదిఙ్గసద్దమ్పి [ముతిఙ్గసద్దమ్పి (సీ. పీ.)] సఙ్ఖపణవదిన్దిమసద్దమ్పి [సఙ్ఖపణవదేణ్డిమసద్దమ్పి (సీ. పీ.), సఙ్ఖసద్దంపి పణవసద్దంపి దేన్దిమసద్దంపి (స్యా. కం.)]. తస్స ఏవమస్స – ‘భేరిసద్దో’ ఇతిపి, ‘ముదిఙ్గసద్దో’ ఇతిపి, ‘సఙ్ఖపణవదిన్దిమసద్దో’ ఇతిపి [సఙ్ఖసద్దో ఇతిపి పణవసద్దో ఇతిపి దేన్దిమసద్దో ఇతిపి (స్యా. కం.)]. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే దిబ్బాయ సోతధాతుయా చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాతి దిబ్బే చ మానుసే చ యే దూరే సన్తికే చ. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

చేతోపరియఞాణం

౨౪౨. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే చేతోపరియఞాణాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి – సరాగం వా చిత్తం ‘సరాగం చిత్త’న్తి పజానాతి, వీతరాగం వా చిత్తం ‘వీతరాగం చిత్త’న్తి పజానాతి, సదోసం వా చిత్తం ‘సదోసం చిత్త’న్తి పజానాతి, వీతదోసం వా చిత్తం ‘వీతదోసం చిత్త’న్తి పజానాతి, సమోహం వా చిత్తం ‘సమోహం చిత్త’న్తి పజానాతి, వీతమోహం వా చిత్తం ‘వీతమోహం చిత్త’న్తి పజానాతి, సఙ్ఖిత్తం వా చిత్తం ‘సఙ్ఖిత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి, విక్ఖిత్తం వా చిత్తం ‘విక్ఖిత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి, మహగ్గతం వా చిత్తం ‘మహగ్గతం చిత్త’న్తి పజానాతి, అమహగ్గతం వా చిత్తం ‘అమహగ్గతం చిత్త’న్తి పజానాతి, సఉత్తరం వా చిత్తం ‘సఉత్తరం చిత్త’న్తి పజానాతి, అనుత్తరం వా చిత్తం ‘అనుత్తరం చిత్త’న్తి పజానాతి, సమాహితం వా చిత్తం ‘సమాహితం చిత్త’న్తి పజానాతి, అసమాహితం వా చిత్తం ‘అసమాహితం చిత్త’న్తి పజానాతి, విముత్తం వా చిత్తం ‘విముత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి, అవిముత్తం వా చిత్తం ‘అవిముత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి.

౨౪౩. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, ఇత్థీ వా పురిసో వా దహరో యువా మణ్డనజాతికో ఆదాసే వా పరిసుద్ధే పరియోదాతే అచ్ఛే వా ఉదకపత్తే సకం ముఖనిమిత్తం పచ్చవేక్ఖమానో సకణికం వా ‘సకణిక’న్తి జానేయ్య, అకణికం వా ‘అకణిక’న్తి జానేయ్య; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే చేతోపరియఞాణాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి – సరాగం వా చిత్తం ‘సరాగం చిత్త’న్తి పజానాతి, వీతరాగం వా చిత్తం ‘వీతరాగం చిత్త’న్తి పజానాతి, సదోసం వా చిత్తం ‘సదోసం చిత్త’న్తి పజానాతి, వీతదోసం వా చిత్తం ‘వీతదోసం చిత్త’న్తి పజానాతి, సమోహం వా చిత్తం ‘సమోహం చిత్త’న్తి పజానాతి, వీతమోహం వా చిత్తం ‘వీతమోహం చిత్త’న్తి పజానాతి, సఙ్ఖిత్తం వా చిత్తం ‘సఙ్ఖిత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి, విక్ఖిత్తం వా చిత్తం ‘విక్ఖిత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి, మహగ్గతం వా చిత్తం ‘మహగ్గతం చిత్త’న్తి పజానాతి, అమహగ్గతం వా చిత్తం ‘అమహగ్గతం చిత్త’న్తి పజానాతి, సఉత్తరం వా చిత్తం ‘సఉత్తరం చిత్త’న్తి పజానాతి, అనుత్తరం వా చిత్తం ‘అనుత్తరం చిత్త’న్తి పజానాతి, సమాహితం వా చిత్తం ‘సమాహితం చిత్త’న్తి పజానాతి, అసమాహితం వా చిత్తం ‘అసమాహితం చిత్త’న్తి పజానాతి, విముత్తం వా చిత్తం ‘విముత్తం చిత్త’’న్తి పజానాతి, అవిముత్తం వా చిత్తం ‘అవిముత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం

౨౪౪. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే, ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.

౨౪౫. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో సకమ్హా గామా అఞ్ఞం గామం గచ్ఛేయ్య, తమ్హాపి గామా అఞ్ఞం గామం గచ్ఛేయ్య. సో తమ్హా గామా సకంయేవ గామం పచ్చాగచ్ఛేయ్య. తస్స ఏవమస్స – ‘అహం ఖో సకమ్హా గామా అముం గామం అగచ్ఛిం [అగఞ్ఛిం (స్యా. కం.)], తత్రాపి ఏవం అట్ఠాసిం, ఏవం నిసీదిం, ఏవం అభాసిం, ఏవం తుణ్హీ అహోసిం, తమ్హాపి గామా అముం గామం అగచ్ఛిం, తత్రాపి ఏవం అట్ఠాసిం, ఏవం నిసీదిం, ఏవం అభాసిం, ఏవం తుణ్హీ అహోసిం, సోమ్హి తమ్హా గామా సకంయేవ గామం పచ్చాగతో’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే, ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి, ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

దిబ్బచక్ఖుఞాణం

౨౪౬. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే, యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా. తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే, యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి.

౨౪౭. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, మజ్ఝే సిఙ్ఘాటకే పాసాదో. తత్థ చక్ఖుమా పురిసో ఠితో పస్సేయ్య మనుస్సే గేహం పవిసన్తేపి నిక్ఖమన్తేపి రథికాయపి వీథిం సఞ్చరన్తే [రథియాపీ రథిం సఞ్చరన్తే (సీ.), రథియాయ విథిం సఞ్చరన్తేపి (స్యా.)] మజ్ఝే సిఙ్ఘాటకే నిసిన్నేపి. తస్స ఏవమస్స – ‘ఏతే మనుస్సా గేహం పవిసన్తి, ఏతే నిక్ఖమన్తి, ఏతే రథికాయ వీథిం సఞ్చరన్తి, ఏతే మజ్ఝే సిఙ్ఘాటకే నిసిన్నా’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే, యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా. తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే; యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. ‘ఇదమ్పి ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

ఆసవక్ఖయఞాణం

౨౪౮. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం పజానాతి, అయం దుక్ఖసముదయోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం దుక్ఖనిరోధోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం పజానాతి. ఇమే ఆసవాతి యథాభూతం పజానాతి, అయం ఆసవసముదయోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం ఆసవనిరోధోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం పజానాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, ‘విముత్తస్మిం విముత్తమి’తి ఞాణం హోతి, ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి.

౨౪౯. ‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పబ్బతసఙ్ఖేపే ఉదకరహదో అచ్ఛో విప్పసన్నో అనావిలో. తత్థ చక్ఖుమా పురిసో తీరే ఠితో పస్సేయ్య సిప్పిసమ్బుకమ్పి సక్ఖరకథలమ్పి మచ్ఛగుమ్బమ్పి చరన్తమ్పి తిట్ఠన్తమ్పి. తస్స ఏవమస్స – ‘అయం ఖో ఉదకరహదో అచ్ఛో విప్పసన్నో అనావిలో. తత్రిమే సిప్పిసమ్బుకాపి సక్ఖరకథలాపి మచ్ఛగుమ్బాపి చరన్తిపి తిట్ఠన్తిపీ’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, భిక్ఖు ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. ‘సో ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘ఇమే ఆసవాతి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం పజానాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, ‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి, ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. ఇదం ఖో, మహారాజ, సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పురిమేహి సన్దిట్ఠికేహి సామఞ్ఞఫలేహి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ. ఇమస్మా చ పన, మహారాజ, సన్దిట్ఠికా సామఞ్ఞఫలా అఞ్ఞం సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం ఉత్తరితరం వా పణీతతరం వా నత్థీ’’తి.

అజాతసత్తుఉపాసకత్తపటివేదనా

౨౫౦. ఏవం వుత్తే, రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే, అభిక్కన్తం, భన్తే. సేయ్యథాపి, భన్తే, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య ‘చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీ’తి; ఏవమేవం, భన్తే, భగవతా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం, భన్తే, భగవన్తం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతం. అచ్చయో మం, భన్తే, అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యోహం పితరం ధమ్మికం ధమ్మరాజానం ఇస్సరియకారణా జీవితా వోరోపేసిం. తస్స మే, భన్తే భగవా అచ్చయం అచ్చయతో పటిగ్గణ్హాతు ఆయతిం సంవరాయా’’తి.

౨౫౧. ‘‘తగ్ఘ త్వం, మహారాజ, అచ్చయో అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యం త్వం పితరం ధమ్మికం ధమ్మరాజానం జీవితా వోరోపేసి. యతో చ ఖో త్వం, మహారాజ, అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోసి, తం తే మయం పటిగ్గణ్హామ. వుద్ధిహేసా, మహారాజ, అరియస్స వినయే, యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి, ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి.

౨౫౨. ఏవం వుత్తే, రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘హన్ద చ దాని మయం, భన్తే, గచ్ఛామ బహుకిచ్చా మయం బహుకరణీయా’’తి. ‘‘యస్సదాని త్వం, మహారాజ, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.