౩. నానాతిత్థియవగ్గో

౧-౨. సివసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౨. తతియవగ్గస్స పఠమం వుత్తత్థమేవ. పఠమం.

౧౦౩. దుతియే పటికచ్చేవాతి పఠమంయేవ. అక్ఖచ్ఛిన్నోవఝాయతీతి అక్ఖచ్ఛిన్నో అవఝాయతి, బలవచిన్తనం చిన్తేతి. దుతియగాథాయ అక్ఖచ్ఛిన్నోవాతి అక్ఖచ్ఛిన్నో వియ. దుతియం.

౩-౪. సేరీసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౪. తతియే దాయకోతి దానసీలో. దానపతీతి యం దానం దేమి, తస్స పతి హుత్వా దేమి, న దాసో న సహాయో. యో హి అత్తనా మధురం భుఞ్జతి, పరేసం అమధురం దేతి, సో దానసఙ్ఖాతస్స దేయ్యధమ్మస్స దాసో హుత్వా దేతి. యో యం అత్తనా భుఞ్జతి, తదేవ దేతి, సో సహాయో హుత్వా దేతి. యో పన అత్తనా యేన తేన యాపేతి, పరేసం మధురం దేతి, సో పతి జేట్ఠకో సామి హుత్వా దేతి. అహం ‘‘తాదిసో అహోసి’’న్తి వదతి.

చతూసు ద్వారేసుతి తస్స కిర రఞ్ఞో సిన్ధవరట్ఠం సోధివాకరట్ఠన్తి ద్వే రట్ఠాని అహేసుం, నగరం రోరువం నామ. తస్స ఏకేకస్మిం ద్వారే దేవసికం సతసహస్సం ఉప్పజ్జతి, అన్తోనగరే వినిచ్ఛయట్ఠానే సతసహస్సం. సో బహుహిరఞ్ఞసువణ్ణం రాసిభూతం దిస్వా కమ్మస్సకతఞాణం ఉప్పాదేత్వా చతూసు ద్వారేసు దానసాలాయో కారేత్వా తస్మిం తస్మిం ద్వారే ఉట్ఠితఆయేన దానం దేథాతి అమచ్చే ఠపేసి. తేనాహ – ‘‘చతూసు ద్వారేసు దానం దీయిత్థా’’తి.

సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికవనిబ్బకయాచకానన్తి ఏత్థ సమణాతి పబ్బజ్జూపగతా. బ్రాహ్మణాతి భోవాదినో. సమితపాపబాహితపాపే పన సమణబ్రాహ్మణే ఏస నాలత్థ. కపణాతి దుగ్గతా దలిద్దమనుస్సా కాణకుణిఆదయో. అద్ధికాతి పథావినో. వనిబ్బకాతి యే ‘‘ఇట్ఠం, దిన్నం, కన్తం, మనాపం, కాలేన, అనవజ్జం దిన్నం, దదం చిత్తం పసాదేయ్య, గచ్ఛతు భవం బ్రహ్మలోక’’న్తిఆదినా నయేన దానస్స వణ్ణం థోమయమానా విచరన్తి. యాచకాతి యే ‘‘పసతమత్తం దేథ, సరావమత్తం దేథా’’తిఆదీని చ వత్వా యాచమానా విచరన్తి. ఇత్థాగారస్స దానం దీయిత్థాతి పఠమద్వారస్స లద్ధత్తా తత్థ ఉప్పజ్జనకసతసహస్సే అఞ్ఞమ్పి ధనం పక్ఖిపిత్వా రఞ్ఞో అమచ్చే హారేత్వా అత్తనో అమచ్చే ఠపేత్వా రఞ్ఞా దిన్నదానతో రాజిత్థియో మహన్తతరం దానం అదంసు. తం సన్ధాయేవమాహ. మమ దానం పటిక్కమీతి యం మమ దానం తత్థ దీయిత్థ, తం పటినివత్తి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. కోచీతి కత్థచి. దీఘరత్తన్తి అసీతివస్ససహస్సాని. ఏత్తకం కిర కాలం తస్స రఞ్ఞో దానం దీయిత్థ. తతియం.

౧౦౫. చతుత్థం వుత్తత్థమేవ. చతుత్థం.

౫. జన్తుసుత్తవణ్ణనా

౧౦౬. పఞ్చమే కోసలేసు విహరన్తీతి భగవతో సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా తత్థ గన్త్వా విహరన్తి. ఉద్ధతాతి అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాయ చ కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాయ చ అనవజ్జే సావజ్జసఞ్ఞితాయ చ సావజ్జే అనవజ్జసఞ్ఞితాయ చ ఉద్ధచ్చపకతికా హుత్వా. ఉన్నళాతి ఉగ్గతనళా, ఉట్ఠితతుచ్ఛమానాతి వుత్తం హోతి. చపలాతి పత్తచీవరమణ్డనాదినా చాపల్లేన యుత్తా. ముఖరాతి ముఖఖరా, ఖరవచనాతి వుత్తం హోతి. వికిణ్ణవాచాతి అసంయతవచనా, దివసమ్పి నిరత్థకవచనపలాపినో. ముట్ఠస్సతినోతి నట్ఠస్సతినో సతివిరహితా, ఇధ కతం ఏత్థ పముస్సన్తి. అసమ్పజానాతి నిప్పఞ్ఞా. అసమాహితాతి అప్పనాఉపచారసమాధిరహితా, చణ్డసోతే బద్ధనావాసదిసా. విబ్భన్తచిత్తాతి అనవట్ఠితచిత్తా, పన్థారుళ్హబాలమిగసదిసా. పాకతిన్ద్రియాతి సంవరాభావేన గిహికాలే వియ వివటఇన్ద్రియా.

జన్తూతి ఏవంనామకో దేవపుత్తో. తదహుపోసథేతి తస్మిం అహు ఉపోసథే, ఉపోసథదివసేతి అత్థో. పన్నరసేతి చాతుద్దసికాదిపటిక్ఖేపో. ఉపసఙ్కమీతి చోదనత్థాయ ఉపగతో. సో కిర చిన్తేసి – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిక్ఖన్తా, ఇదాని పమత్తా విహరన్తి, న ఖో పనేతే పాటియేక్కం నిసిన్నట్ఠానే చోదియమానా కథం గణ్హిస్సన్తి, సమాగమనకాలే చోదిస్సామీ’’తి ఉపోసథదివసే తేసం సన్నిపతితభావం ఞత్వా ఉపసఙ్కమి. గాథాహి అజ్ఝభాసీతి సబ్బేసం మజ్ఝే ఠత్వా గాథా అభాసి.

తత్థ యస్మా గుణకథాయ సద్ధిం నిగ్గుణస్స అగుణో పాకటో హోతి, తస్మా గుణం తావ కథేన్తో సుఖజీవినో పురే ఆసున్తిఆదిమాహ. తత్థ సుఖజీవినో పురే ఆసున్తి పుబ్బే భిక్ఖూ సుప్పోసా సుభరా అహేసుం, ఉచ్చనీచకులేసు సపదానం చరిత్వా లద్ధేన మిస్సకపిణ్డేన యాపేసున్తి అధిప్పాయేన ఏవమాహ. అనిచ్ఛాతి నిత్తణ్హా హుత్వా.

ఏవం పోరాణకభిక్ఖూనం వణ్ణం కథేత్వా ఇదాని తేసం అవణ్ణం కథేన్తో దుప్పోసన్తిఆదిమాహ. తత్థ గామే గామణికా వియాతి యథా గామే గామకుటా నానప్పకారేన జనం పీళేత్వా ఖీరదధితణ్డులాదీని ఆహరాపేత్వా భుఞ్జన్తి, ఏవం తుమ్హేపి అనేసనాయ ఠితా తుమ్హాకం జీవికం కప్పేథాతి అధిప్పాయేన వదతి. నిపజ్జన్తీతి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛామనసికారేహి అనత్థికా హుత్వా సయనమ్హి హత్థపాదే విస్సజ్జేత్వా నిపజ్జన్తి. పరాగారేసూతి పరగేహేసు, కులసుణ్హాదీసూతి అత్థో. ముచ్ఛితాతి కిలేసముచ్ఛాయ ముచ్ఛితా.

ఏకచ్చేతి వత్తబ్బయుత్తకేయేవ. అపవిద్ధాతి ఛడ్డితకా. అనాథాతి అపతిట్ఠా. పేతాతి సుసానే ఛడ్డితా కాలఙ్కతమనుస్సా. యథా హి సుసానే ఛడ్డితా నానాసకుణాదీహి ఖజ్జన్తి, ఞాతకాపి నేసం నాథకిచ్చం న కరోన్తి, న రక్ఖన్తి, న గోపయన్తి, ఏవమేవం ఏవరూపాపి ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం సన్తికా ఓవాదానుసాసనిం న లభన్తీతి అపవిద్ధా అనాథా, యథా పేతా, తథేవ హోన్తి. పఞ్చమం.

౬. రోహితస్ససుత్తవణ్ణనా

౧౦౭. ఛట్ఠే యత్థాతి చక్కవాళలోకస్స ఏకోకాసే భుమ్మం. న చవతి న ఉపపజ్జతీతి ఇదం అపరాపరం చుతిపటిసన్ధివసేన గహితం. గమనేనాతి పదగమనేన. నాహం తం లోకస్స అన్తన్తి సత్థా సఙ్ఖారలోకస్స అన్తం సన్ధాయ వదతి. ఞాతేయ్యన్తిఆదీసు ఞాతబ్బం, దట్ఠబ్బం, పత్తబ్బన్తి అత్థో.

ఇతి దేవపుత్తేన చక్కవాళలోకస్స అన్తో పుచ్ఛితో, సత్థారా సఙ్ఖారలోకస్స కథితో. సో పన అత్తనో పఞ్హేన సద్ధిం సత్థు బ్యాకరణం సమేతీతి సఞ్ఞాయ పసంసన్తో అచ్ఛరియన్తిఆదిమాహ.

దళ్హధమ్మోతి దళ్హధను, ఉత్తమప్పమాణేన ధనునా సమన్నాగతో. ధనుగ్గహోతి ధనుఆచరియో. సుసిక్ఖితోతి దస ద్వాదస వస్సాని ధనుసిప్పం సిక్ఖితో. కతహత్థోతి ఉసభప్పమాణేపి వాలగ్గం విజ్ఝితుం సమత్థభావేన కతహత్థో. కతూపాసనోతి కతసరక్ఖేపో దస్సితసిప్పో. అసనేనాతి కణ్డేన. అతిపాతేయ్యాతి అతిక్కమేయ్య. యావతా సో తాలచ్ఛాయం అతిక్కమేయ్య, తావతా కాలేన ఏకచక్కవాళం అతిక్కమామీతి అత్తనో జవసమ్పత్తిం దస్సేతి.

పురత్థిమా సముద్దా పచ్ఛిమోతి యథా పురత్థిమసముద్దా పచ్ఛిమసముద్దో దూరే, ఏవం మే దూరే పదవీతిహారో అహోసీతి వదతి. సో కిర పాచీనచక్కవాళముఖవట్టియం ఠితో పాదం పసారేత్వా పచ్ఛిమచక్కవాళముఖవట్టియం అక్కమతి, పున దుతియం పాదం పసారేత్వా పరచక్కవాళముఖవట్టియం అక్కమతి. ఇచ్ఛాగతన్తి ఇచ్ఛా ఏవ. అఞ్ఞత్రేవాతి నిప్పపఞ్చతం దస్సేతి. భిక్ఖాచారకాలే కిరేస నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా అనోతత్తే ముఖం ధోవిత్వా కాలే సమ్పత్తే ఉత్తరకురుమ్హి పిణ్డాయ చరిత్వా చక్కవాళముఖవట్టియం నిసిన్నో భత్తకిచ్చం కరోతి, తత్థ ముహుత్తం విస్సమిత్వా పున జవతి. వస్ససతాయుకోతి తదా దీఘాయుకకాలో హోతి, అయం పన వస్ససతావసిట్ఠే ఆయుమ్హి గమనం ఆరభి. వస్ససతజీవీతి తం వస్ససతం అనన్తరాయేన జీవన్తో. అన్తరావ కాలఙ్కతోతి చక్కవాళలోకస్స అన్తం అప్పత్వా అన్తరావ మతో. సో పన తత్థ కాలం కత్వాపి ఆగన్త్వా ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే నిబ్బత్తి. అప్పత్వాతి సఙ్ఖారలోకస్స అన్తం అప్పత్వా. దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స. అన్తకిరియన్తి పరియన్తకరణం. కళేవరేతి అత్తభావే. ససఞ్ఞిమ్హి సమనకేతి ససఞ్ఞే సచిత్తే. లోకన్తి దుక్ఖసచ్చం. లోకసముదయన్తి సముదయసచ్చం. లోకనిరోధన్తి నిరోధసచ్చం. పటిపదన్తి మగ్గసచ్చం. ఇతి – ‘‘నాహం, ఆవుసో, ఇమాని చత్తారి సచ్చాని తిణకట్ఠాదీసు పఞ్ఞపేమి, ఇమస్మిం పన చాతుమహాభూతికే కాయస్మిం యేవ పఞ్ఞపేమీ’’తి దస్సేతి. సమితావీతి సమితపాపో. నాసీసతీతి న పత్థేతి. ఛట్ఠం.

౧౦౮-౧౦౯. సత్తమట్ఠమాని వుత్తత్థానేవ. సత్తమం, అట్ఠమం.

౯. సుసిమసుత్తవణ్ణనా

౧౧౦. నవమే తుయ్హమ్పి నో, ఆనన్ద, సారిపుత్తో రుచ్చతీతి సత్థా థేరస్స వణ్ణం కథేతుకామో, వణ్ణో చ నామేస విసభాగపుగ్గలస్స సన్తికే కథేతుం న వట్టతి. తస్స సన్తికే కథితో హి మత్థకం న పాపుణాతి. సో హి ‘‘అసుకో నామ భిక్ఖు సీలవా’’తి వుత్తే. ‘‘కిం తస్స సీలం? గోరూపసీలో సో. కిం తయా అఞ్ఞో సీలవా న దిట్ఠపుబ్బో’’తి వా? ‘‘పఞ్ఞవా’’తి వుత్తే, ‘‘కిం పఞ్ఞో సో? కిం తయా అఞ్ఞో పఞ్ఞవా న దిట్ఠపుబ్బో’’తి? వా, ఆదీని వత్వా వణ్ణకథాయ అన్తరాయం కరోతి. ఆనన్దత్థేరో పన సారిపుత్తత్థేరస్స సభాగో, పణీతాని లభిత్వా థేరస్స దేతి, అత్తనో ఉపట్ఠాకదారకే పబ్బాజేత్వా థేరస్స సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హాపేతి, ఉపసమ్పాదేతి. సారిపుత్తత్థేరోపి ఆనన్దత్థేరస్స తథేవ కరోతి. కిం కారణా? అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గుణేసు పసీదిత్వా. ఆనన్దత్థేరో హి – ‘‘అమ్హాకం జేట్ఠభాతికో ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం సతసహస్సఞ్చ కప్పే పారమియో పూరేత్వా సోళసవిధం పఞ్ఞం పటివిజ్ఝిత్వా ధమ్మసేనాపతిట్ఠానే ఠితో’’తి థేరస్స గుణేసు పసీదిత్వావ థేరం మమాయతి. సారిపుత్తత్థేరోపి – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స మయా కత్తబ్బం ముఖోదకదానాదికిచ్చం సబ్బం ఆనన్దో కరోతి. ఆనన్దం నిస్సాయ అహం ఇచ్ఛితిచ్ఛితం సమాపత్తిం సమాపజ్జితుం లభామీ’’తి ఆయస్మతో ఆనన్దస్స గుణేసు పసీదిత్వావ తం మమాయతి. తస్మా భగవా సారిపుత్తత్థేరస్స వణ్ణం కథేతుకామో ఆనన్దత్థేరస్స సన్తికే కథేతుం ఆరద్ధో.

తత్థ తుయ్హమ్పీతి సమ్పిణ్డనత్థో పి-కారో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘ఆనన్ద, సారిపుత్తస్స ఆచారో గోచరో విహారో అభిక్కమో పటిక్కమో ఆలోకితవిలోకితం సమిఞ్జితపసారణం మయ్హం రుచ్చతి, అసీతిమహాథేరానం రుచ్చతి, సదేవకస్స లోకస్స రుచ్చతి. తుయ్హమ్పి రుచ్చతీ’’తి?

తతో థేరో సాటకన్తరే లద్ధోకాసో బలవమల్లో వియ తుట్ఠమానసో హుత్వా – ‘‘సత్థా మయ్హం పియసహాయస్స వణ్ణం కథాపేతుకామో. లభిస్సామి నో అజ్జ, దీపధజభూతం మహాజమ్బుం విధునన్తో వియ వలాహకన్తరతో చన్దం నీహరిత్వా దస్సేన్తో వియ సారిపుత్తత్థేరస్స వణ్ణం కథేతు’’న్తి చిన్తేత్వా పఠమతరం తావ చతూహి పదేహి పుగ్గలపలాపే హరన్తో కస్స హి నామ, భన్తే, అబాలస్సాతిఆదిమాహ. బాలో హి బాలతాయ, దుట్ఠో దోసతాయ, మూళ్హో మోహేన, విపల్లత్థచిత్తో ఉమ్మత్తకో చిత్తవిపల్లాసేన వణ్ణం ‘‘వణ్ణో’’తి వా అవణ్ణం ‘‘అవణ్ణే’’తి వా, ‘‘అయం బుద్ధో, అయం సావకో’’తి వా న జానాతి. అబాలాదయో పన జానన్తి, తస్మా అబాలస్సాతిఆదిమాహ. న రుచ్చేయ్యాతి బాలాదీనంయేవ హి సో న రుచ్చేయ్య, న అఞ్ఞస్స కస్సచి న రుచ్చేయ్య.

ఏవం పుగ్గలపలాపే హరిత్వా ఇదాని సోళసహి పదేహి యథాభూతం వణ్ణం కథేన్తో పణ్డితో, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో, చతూసు కోసల్లేసు ఠితస్సేతం నామం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ధాతుకుసలో చ హోతి ఆయతనకుసలో చ పటిచ్చసముప్పాదకుసలో చ ఠానాట్ఠానకుసలో చ, ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, ‘పణ్డితో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౪). మహాపఞ్ఞోతిఆదీసు మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతోతి అత్థో. తత్రిదం మహాపఞ్ఞాదీనం నానత్తం (పటి. మ. ౩.౪) – కతమా మహాపఞ్ఞా? మహన్తే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా, మహన్తే సమాధిక్ఖన్ధే, పఞ్ఞాక్ఖన్ధే, విముత్తిక్ఖన్ధే, విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా. మహన్తాని ఠానాట్ఠానాని, మహావిహారసమాపత్తియో, మహన్తాని అరియసచ్చాని, మహన్తే సతిపట్ఠానే, సమ్మప్పధానే, ఇద్ధిపాదే, మహన్తాని ఇన్ద్రియాని, బలాని, బోజ్ఝఙ్గాని, మహన్తే అరియమగ్గే, మహన్తాని సామఞ్ఞఫలాని, మహాఅభిఞ్ఞాయో, మహన్తం పరమత్థం నిబ్బానం పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా.

సా పన థేరస్స దేవోరోహనం కత్వా సఙ్కస్సనగరద్వారే ఠితేన సత్థారా పుథుజ్జనపఞ్చకే పఞ్హే పుచ్ఛితే తం విస్సజ్జేన్తస్స పాకటా జాతా.

కతమా పుథుపఞ్ఞా? పుథు నానాఖన్ధేసు, (ఞాణం పవత్తతీతి పుథుపఞ్ఞా.) పుథు నానాధాతూసు, పుథు నానాఆయతనేసు, పుథు నానాపటిచ్చసముప్పాదేసు, పుథు నానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసు, పుథు నానాఅత్థేసు, ధమ్మేసు నిరుత్తీసు పటిభానేసు, పుథు నానాసీలక్ఖన్ధేసు, పుథు నానాసమాధి-పఞ్ఞావిముత్తి-విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేసు, పుథు నానాఠానాట్ఠానేసు, పుథు నానావిహారసమాపత్తీసు, పుథు నానాఅరియసచ్చేసు, పుథు నానాసతిపట్ఠానేసు, సమ్మప్పధానేసు, ఇద్ధిపాదేసు, ఇన్ద్రియేసు, బలేసు, బోజ్ఝఙ్గేసు, పుథు నానాఅరియమగ్గేసు, సామఞ్ఞఫలేసు, అభిఞ్ఞాసు, పుథు నానాజనసాధారణే ధమ్మే సమతిక్కమ్మ పరమత్థే నిబ్బానే ఞాణం పవత్తతీతి పుథుపఞ్ఞా.

కతమా హాసపఞ్ఞా? ఇధేకచ్చో హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో సీలం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతి, భోజనే మత్తఞ్ఞుతం, జాగరియానుయోగం, సీలక్ఖన్ధం, సమాధిక్ఖన్ధం, పఞ్ఞాక్ఖన్ధం, విముత్తిక్ఖన్ధం, విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి, హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో పామోజ్జబహులో ఠానాట్ఠానం పటివిజ్ఝతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో విహారసమాపత్తియో పరిపూరేతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి. సతిపట్ఠానే, సమ్మప్పధానే, ఇద్ధిపాదే, ఇన్ద్రియాని, బలాని, బోజ్ఝఙ్గాని, అరియమగ్గం భావేతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో సామఞ్ఞఫలాని సచ్ఛికరోతి, అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి హాసపఞ్ఞా, హాసబహులో వేదతుట్ఠిపామోజ్జబహులో పరమత్థం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి హాసపఞ్ఞా.

థేరో చ సరదో నామ తాపసో హుత్వా అనోమదస్సిస్స భగవతో పాదమూలే అగ్గసావకపత్థనం పట్ఠపేసి. తంకాలతో పట్ఠాయ హాసబహులో సీలపరిపూరణాదీని అకాసీతి హాసపఞ్ఞో.

కతమా జవనపఞ్ఞా? యంకిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. దుక్ఖతో ఖిప్పం, అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యంకిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… సబ్బం విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో, దుక్ఖతో, అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చతో, దుక్ఖతో, అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన, దుక్ఖం భయట్ఠేన, అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా రూపనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం… చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన…పే… విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… విఞ్ఞాణం. చక్ఖు…పే… జరామరణం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా.

కతమా తిక్ఖపఞ్ఞా? ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా. ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి, ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం… ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం… ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే… ఉప్పన్నం రాగం… దోసం… మోహం… కోధం… ఉపనాహం… మక్ఖం… పళాసం… ఇస్సం… మచ్ఛరియం… మాయం… సాఠేయ్యం… థమ్భం… సారమ్భం… మానం… అతిమానం… మదం… పమాదం… సబ్బే కిలేసే… సబ్బే దుచ్చరితే… సబ్బే అభిసఙ్ఖారే… సబ్బే భవగామికమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి, బ్యన్తీకరోతి, అనభావం గమేతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా. ఏకస్మిం ఆసనే చత్తారో చ అరియమగ్గా, చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని, చతస్సో చ పటిసమ్భిదాయో, ఛ చ అభిఞ్ఞాయో అధిగతా హోన్తి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయాతి తిక్ఖపఞ్ఞా.

థేరో చ భాగినేయ్యస్స దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స వేదనాపరిగ్గహసుత్తే దేసియమానే ఠితకోవ సబ్బకిలేసే ఛిన్దిత్వా సావకపారమిఞాణం పటివిద్ధకాలతో పట్ఠాయ తిక్ఖపఞ్ఞో నామ జాతో. తేనాహ – ‘‘తిక్ఖపఞ్ఞో, భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో’’తి.

కతమా నిబ్బేధికపఞ్ఞా? ఇధేకచ్చో సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతి ఉత్తాసబహులో ఉక్కణ్ఠనబహులో అరతిబహులో అనభిరతిబహులో బహిముఖో న రమతి సబ్బసఙ్ఖారేసు, అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికపఞ్ఞా. అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం దోసక్ఖన్ధం… మోహక్ఖన్ధం… కోధం… ఉపనాహం…పే… సబ్బే భవగామికమ్మే నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికపఞ్ఞా.

అప్పిచ్ఛోతి సన్తగుణనిగుహనతా, పచ్చయపటిగ్గహణే చ మత్తఞ్ఞుతా, ఏతం అప్పిచ్ఛలక్ఖణన్తి ఇమినా లక్ఖణేన సమన్నాగతో. సన్తుట్ఠోతి చతూసు పచ్చయేసు యథాలాభసన్తోసో యథాబలసన్తోసో యథాసారుప్పసన్తోసోతి, ఇమేహి తీహి సన్తోసేహి సమన్నాగతో. పవివిత్తోతి కాయవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం నేక్ఖమ్మాభిరతానం, చిత్తవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తానం, ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతానన్తి, ఇమేసం తిణ్ణం వివేకానం లాభీ. అసంసట్ఠోతి దస్సనసంసగ్గో సవనసంసగ్గో సముల్లపనసంసగ్గో పరిభోగసంసగ్గో కాయసంసగ్గోతి, ఇమేహి పఞ్చహి సంసగ్గేహి విరహితో. అయఞ్చ పఞ్చవిధో సంసగ్గో రాజూహి రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి ఉపాసకేహి ఉపసికాహి భిక్ఖూహి భిక్ఖునీహీతి అట్ఠహి పుగ్గలేహి సద్ధిం జాయతి, సో సబ్బోపి థేరస్స నత్థీతి అసంసట్ఠో.

ఆరద్ధవీరియోతి పగ్గహితవీరియో పరిపుణ్ణవీరియో. తత్థ ఆరద్ధవీరియో భిక్ఖు గమనే ఉప్పన్నకిలేసస్స ఠానం పాపుణితుం న దేతి, ఠానే ఉప్పన్నస్స నిసజ్జం, నిసజ్జాయ ఉప్పన్నస్స సేయ్యం పాపుణితుం న దేతి, తస్మిం తస్మిం ఇరియాపథే ఉప్పన్నం తత్థ తత్థేవ నిగ్గణ్హాతి. థేరో పన చతుచత్తాలీస వస్సాని మఞ్చే పిట్ఠిం న పసారేతి. తం సన్ధాయ ‘‘ఆరద్ధవీరియో’’తి ఆహ. వత్తాతి ఓధుననవత్తా. భిక్ఖూనం అజ్ఝాచారం దిస్వా ‘‘అజ్జ కథేస్సామి, స్వే కథేస్సామీ’’తి కథావవత్థానం న కరోతి, తస్మిం తస్మిం యేవ ఠానే ఓవదతి అనుసాసతీతి అత్థో.

వచనక్ఖమోతి వచనం ఖమతి. ఏకో హి పరస్స ఓవాదం దేతి, సయం పన అఞ్ఞేన ఓవదియమానో కుజ్ఝతి. థేరో పన పరస్సపి ఓవాదం దేతి, సయం ఓవదియమానోపి సిరసా సమ్పటిచ్ఛతి. ఏకదివసం కిర సారిపుత్తత్థేరం సత్తవస్సికో సామణేరో – ‘‘భన్తే, సారిపుత్త, తుమ్హాకం నివాసనకణ్ణో ఓలమ్బతీ’’తి ఆహ. థేరో కిఞ్చి అవత్వావ ఏకమన్తం గన్త్వా పరిమణ్డలం నివాసేత్వా ఆగమ్మ ‘‘ఏత్తకం వట్టతి ఆచరియా’’తి అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి.

‘‘తదహు పబ్బజితో సన్తో, జాతియా సత్తవస్సికో;

సోపి మం అనుసాసేయ్య, సమ్పటిచ్ఛామి మత్థకే’’తి. (మి. ప. ౬.౪.౮) –

ఆహ.

చోదకోతి వత్థుస్మిం ఓతిణ్ణే వా అనోతిణ్ణే వా వీతిక్కమం దిస్వా – ‘‘ఆవుసో, భిక్ఖునా నామ ఏవం నివాసేతబ్బం, ఏవం పారుపితబ్బం, ఏవం గన్తబ్బం, ఏవం ఠాతబ్బం, ఏవం నిసీదితబ్బం, ఏవం ఖాదితబ్బం, ఏవం భుఞ్జితబ్బ’’న్తి తన్తివసేన అనుసిట్ఠిం దేతి.

పాపగరహీతి పాపపుగ్గలే న పస్సే, న తేసం వచనం సుణే, తేహి సద్ధిం ఏకచక్కవాళేపి న వసేయ్యం.

‘‘మా మే కదాచి పాపిచ్ఛో, కుసీతో హీనవీరియో;

అప్పస్సుతో అనాదరో, సమేతో అహు కత్థచీ’’తి. –

ఏవం పాపపుగ్గలేపి గరహతి, ‘‘సమణేన నామ రాగవసికేన దోసమోహవసికేన న హోతబ్బం, ఉప్పన్నో రాగో దోసో మోహో పహాతబ్బో’’తి ఏవం పాపధమ్మేపి గరహతీతి ద్వీహి కారణేహి ‘‘పాపగరహీ, భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో’’తి వదతి.

ఏవం ఆయస్మతా ఆనన్దేన సోళసహి పదేహి థేరస్స యథాభూతవణ్ణప్పకాసనే కతే – ‘‘కిం ఆనన్దో అత్తనో పియసహాయస్స వణ్ణం కథేతుం న లభతి, కథేతు కిం పన తేన కథితం తథేవ హోతి, కిం సో సబ్బఞ్ఞూ’’తి? కోచి పాపపుగ్గలో వత్తుం మా లభతూతి సత్థా తం వణ్ణభణనం అకుప్పం సబ్బఞ్ఞుభాసితం కరోన్తో జినముద్దికాయ లఞ్ఛన్తో ఏవమేతన్తిఆదిమాహ.

ఏవం తథాగతేన చ ఆనన్దత్థేరేన చ మహాథేరస్స వణ్ణే కథియమానే భుమట్ఠకా దేవతా ఉట్ఠహిత్వా ఏతేహేవ సోళసహి పదేహి వణ్ణం కథయింసు. తతో ఆకాసట్ఠకదేవతా సీతవలాహకా ఉణ్హవలాహకా చాతుమహారాజికాతి యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా దేవతా ఉట్ఠహిత్వా ఏతేహేవ సోళసహి పదేహి వణ్ణం కథయింసు. ఏతేనుపాయేన ఏకచక్కవాళం ఆదిం కత్వా దససు చక్కవాళసహస్సేసు దేవతా ఉట్ఠహిత్వా కథయింసు. అథాయస్మతో సారిపుత్తస్స సద్ధివిహారికో సుసీమో దేవపుత్తో చిన్తేసి – ‘‘ఇమా దేవతా అత్తనో అత్తనో నక్ఖత్తకీళం పహాయ తత్థ తత్థ గన్త్వా మయ్హం ఉపజ్ఝాయస్సేవ వణ్ణం కథేన్తి, గచ్ఛామి తథాగతస్స సన్తికం, గన్త్వా ఏతదేవ వణ్ణభణనం దేవతాభాసితం కరోమీ’’తి, సో తథా అకాసి. తం దస్సేతుం అథ ఖో సుసీమోతిఆది వుత్తం.

ఉచ్చావచాతి అఞ్ఞేసు ఠానేసు పణీతం ఉచ్చం వుచ్చతి, హీనం అవచం. ఇధ పన ఉచ్చావచాతి నానావిధా వణ్ణనిభా. తస్సా కిర దేవపరిసాయ నీలట్ఠానం అతినీలం, పీతకట్ఠానం అతిపీతకం, లోహితట్ఠానం అతిలోహితం, ఓదాతట్ఠానం అచ్చోదాతన్తి, చతుబ్బిధా వణ్ణనిభా పాతుభవి. తేనేవ సేయ్యథాపి నామాతి చతస్సో ఉపమా ఆగతా. తత్థ సుభోతి సున్దరో. జాతిమాతి జాతిసమ్పన్నో. సుపరికమ్మకతోతి ధోవనాదిపరికమ్మేన సుట్ఠు పరికమ్మకతో. పణ్డుకమ్బలే నిక్ఖిత్తోతి రత్తకమ్బలే ఠపితో. ఏవమేవన్తి రత్తకమ్బలే నిక్ఖిత్తమణి వియ సబ్బా ఏకప్పహారేనేవ విరోచితుం ఆరద్ధా. నిక్ఖన్తి అతిరేకపఞ్చసువణ్ణేన కతపిళన్ధనం. తఞ్హి ఘట్టనమజ్జనక్ఖమం హోతి. జమ్బోనదన్తి మహాజమ్బుసాఖాయ పవత్తనదియం నిబ్బత్తం, మహాజమ్బుఫలరసే వా పథవియం పవిట్ఠే సువణ్ణఙ్కురా ఉట్ఠహన్తి, తేన సువణ్ణేన కతపిళన్ధనన్తిపి అత్థో. దక్ఖకమ్మారపుత్తఉక్కాముఖసుకుసలసమ్పహట్ఠన్తి సుకుసలేన కమ్మారపుత్తేన ఉక్కాముఖే పచిత్వా సమ్పహట్ఠం. ధాతువిభఙ్గే (మ. ని. ౩.౩౫౭ ఆదయో) అకతభణ్డం గహితం, ఇధ పన కతభణ్డం.

విద్ధేతి దూరీభూతే. దేవేతి ఆకాసే. నభం అబ్భుస్సక్కమానోతి ఆకాసం అభిలఙ్ఘన్తో. ఇమినా తరుణసూరియభావో దస్సితో. సోరతోతి సోరచ్చేన సమన్నాగతో. దన్తోతి నిబ్బిసేవనో. సత్థువణ్ణాభతోతి సత్థారా ఆభతవణ్ణో. సత్థా హి అట్ఠపరిసమజ్ఝే నిసీదిత్వా ‘‘సేవథ, భిక్ఖవే, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౭౧) నయేన థేరస్స వణ్ణం ఆహరీతి థేరో ఆభతవణ్ణో నామ హోతి. కాలం కఙ్ఖతీతి పరినిబ్బానకాలం పత్థేతి. ఖీణాసవో హి నేవ మరణం అభినన్దతి, న జీవితం పత్థేతి, దివససఙ్ఖేపం వేతనం గహేత్వా ఠితపురిసో వియ కాలం పన పత్థేతి, ఓలోకేన్తో తిట్ఠతీతి అత్థో. తేనేవాహ –

‘‘నాభినన్దామి మరణం, నాభినన్దామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, నిబ్బిసం భతకో యథా’’తి. (థేరగా. ౧౦౦౧-౧౦౦౨); నవమం;

౧౦. నానాతిత్థియసావకసుత్తవణ్ణనా

౧౧౧. దసమే నానాతిత్థియసావకాతి తే కిర కమ్మవాదినో అహేసుం, తస్మా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గే నిబ్బత్తా, తే ‘‘అత్తనో అత్తనో సత్థరి పసాదేన నిబ్బత్తమ్హా’’తి సఞ్ఞినో హుత్వా ‘‘గచ్ఛామ దసబలస్స సన్తికే ఠత్వా అమ్హాకం సత్థారానం వణ్ణం కథేస్సామా’’తి ఆగన్త్వా పచ్చేకగాథాహి కథయింసు. తత్థ ఛిన్దితమారితేతి ఛిన్దితే చ మారితే చ. హతజానీసూతి పోథనే చ ధనజానీసు చ. పుఞ్ఞం వా పనాతి అత్తనో పుఞ్ఞమ్పి న సమనుపస్సతి, సఙ్ఖేపతో పుఞ్ఞాపుఞ్ఞానం విపాకో నత్థీతి వదతి. స వే విస్సాసమాచిక్ఖీతి సో – ‘‘ఏవం కతపాపానమ్పి కతపుఞ్ఞానమ్పి విపాకో నత్థీ’’తి వదన్తో సత్తానం విస్సాసం అవస్సయం పతిట్ఠం ఆచిక్ఖతి, తస్మా మాననం వన్దనం పూజనం అరహతీతి వదతి.

తపోజిగుచ్ఛాయాతి కాయకిలమథతపేన పాపజిగుచ్ఛనేన. సుసంవుతత్తోతి సమన్నాగతో పిహితో వా. జేగుచ్ఛీతి తపేన పాపజిగుచ్ఛకో. నిపకోతి పణ్డితో. చాతుయామసుసంవుతోతి చాతుయామేన సుసంవుతో. చాతుయామో నామ సబ్బవారివారితో చ హోతి సబ్బవారియుత్తో చ సబ్బవారిధుతో చ సబ్బవారిఫుటో చాతి ఇమే చత్తారో కోట్ఠాసా. తత్థ సబ్బవారివారితోతి వారితసబ్బఉదకో, పటిక్ఖిత్తసబ్బసీతోదకోతి అత్థో. సో కిర సీతోదకే సత్తసఞ్ఞీ హోతి, తస్మా తం న వలఞ్జేతి. సబ్బవారియుత్తోతి సబ్బేన పాపవారణేన యుతో. సబ్బవారిధుతోతి సబ్బేన పాపవారణేన ధుతపాపో. సబ్బవారిఫుటోతి సబ్బేన పాపవారణేన ఫుట్ఠో. దిట్ఠం సుతఞ్చ ఆచిక్ఖన్తి దిట్ఠం ‘‘దిట్ఠం మే’’తి సుతం ‘‘సుతం మే’’తి ఆచిక్ఖన్తో, న నిగుహన్తో. న హి నూన కిబ్బిసీతి ఏవరూపో సత్థా కిబ్బిసకారకో నామ న హోతి.

నానాతిత్థియేతి సో కిర నానాతిత్థియానంయేవ ఉపట్ఠాకో, తస్మా తే ఆరబ్భ వదతి. పకుధకో కాతియానోతి పకుధో కచ్చాయనో. నిగణ్ఠోతి నాటపుత్తో. మక్ఖలిపూరణాసేతి మక్ఖలి చ పూరణో చ. సామఞ్ఞప్పత్తాతి సమణధమ్మే కోటిప్పత్తా. న హి నూన తేతి సప్పురిసేహి న దూరే, తేయేవ లోకే సప్పురిసాతి వదతి. పచ్చభాసీతి ‘‘అయం ఆకోటకో ఇమేసం నగ్గనిస్సిరికానం దసబలస్స సన్తికే ఠత్వా వణ్ణం కథేతీతి తేసం అవణ్ణం కథేస్సామీ’’తి పతిఅభాసీతి.

తత్థ సహాచరితేనాతి సహ చరితమత్తేన. ఛవో సిగాలోతి లామకో కాలసిగాలో. కోత్థుకోతి తస్సేవ వేవచనం. సఙ్కస్సరాచారోతి ఆసఙ్కితసమాచారో. న సతం సరిక్ఖోతి పణ్డితానం సప్పురిసానం సదిసో న హోతి, కిం త్వం కాలసిగాలసదిసే తిత్థియే సీహే కరోసీతి?

అన్వావిసిత్వాతి ‘‘అయం ఏవరూపానం సత్థారానం అవణ్ణం కథేతి, తేనేవ నం ముఖేన వణ్ణం కథాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తస్స సరీరే అనుఆవిసి అధిముచ్చి, ఏవం అన్వావిసిత్వా. ఆయుత్తాతి తపోజిగుచ్ఛనే యుత్తపయుత్తా. పాలయం పవివేకియన్తి పవివేకం పాలయన్తా. తే కిర ‘‘న్హాపితపవివేకం పాలేస్సామా’’తి సయం కేసే లుఞ్చన్తి. ‘‘చీవరపవివేకం పాతేస్సామా’’తి నగ్గా విచరన్తి. ‘‘పిణ్డపాతపవివేకం పాలేస్సామా’’తి సునఖా వియ భూమియం వా భుఞ్జన్తి హత్థేసు వా. ‘‘సేనాసనపవివేకం పాలేస్సామా’’తి కణ్టకసేయ్యాదీని కప్పేన్తి. రూపే నివిట్ఠాతి తణ్హాదిట్ఠీహి రూపే పతిట్ఠితా. దేవలోకాభినన్దినోతి దేవలోకపత్థనకామా. మాతియాతి మచ్చా, తే వే మచ్చా పరలోకత్థాయ సమ్మా అనుసాసన్తీతి వదతి.

ఇతి విదిత్వాతి ‘‘అయం పఠమం ఏతేసం అవణ్ణం కథేత్వా ఇదాని వణ్ణం కథేతి, కో ను ఖో ఏసో’’తి ఆవజ్జేన్తో జానిత్వావ. యే చన్తలిక్ఖస్మిం పభాసవణ్ణాతి యే అన్తలిక్ఖే చన్దోభాససూరియోభాససఞ్ఝారాగఇన్దధనుతారకరూపానం పభాసవణ్ణా. సబ్బేవ తే తేతి సబ్బేవ తే తయా. నముచీతి మారం ఆలపతి. ఆమిసంవ మచ్ఛానం వధాయ ఖిత్తాతి యథా మచ్ఛానం వధత్థాయ బళిసలగ్గం ఆమిసం ఖిపతి, ఏవం తయా పసంసమానేన ఏతే రూపా సత్తానం వధాయ ఖిత్తాతి వదతి.

మాణవగామియోతి అయం కిర దేవపుత్తో బుద్ధుపట్ఠాకో. రాజగహీయానన్తి రాజగహపబ్బతానం. సేతోతి కేలాసో. అఘగామినన్తి ఆకాసగామీనం. ఉదధినన్తి ఉదకనిధానానం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా రాజగహీయానం పబ్బతానం విపులో సేట్ఠో, హిమవన్తపబ్బతానం కేలాసో, ఆకాసగామీనం ఆదిచ్చో, ఉదకనిధానానం సముద్దో, నక్ఖత్తానం చన్దో, ఏవం సదేవకస్స లోకస్స బుద్ధో సేట్ఠోతి. దసమం.

నానాతిత్థియవగ్గో తతియో.

ఇతి సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

దేవపుత్తసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.