౨. ఖరపుత్తవగ్గో

[౩౮౬] ౧. ఖరపుత్తజాతకవణ్ణనా

సచ్చం కిరేవమాహంసూతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి భిక్ఖుం సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘కేన ఉక్కణ్ఠాపితోసీ’’తి వత్వా ‘‘పురాణదుతియికాయా’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు అయం తే ఇత్థీ అనత్థకారికా, పుబ్బేపి త్వం ఇమం నిస్సాయ అగ్గిం పవిసిత్వా మరన్తో పణ్డితే నిస్సాయ జీవితం లభీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం సేనకే నామ రఞ్ఞే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సక్కత్తం కారేసి. తదా సేనకస్స రఞ్ఞో ఏకేన నాగరాజేన సద్ధిం మిత్తభావో హోతి. సో కిర నాగరాజా నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా థలే గోచరం గణ్హన్తో చరతి. అథ నం గామదారకా దిస్వా ‘‘సప్పో అయ’’న్తి లేడ్డుదణ్డాదీహి పహరింసు. అథ రాజా ఉయ్యానం కీళితుం గచ్ఛన్తో దిస్వా ‘‘కిం ఏతే దారకా కరోన్తీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏకం సప్పం పహరన్తీ’’తి సుత్వా ‘‘పహరితుం మా దేథ, పలాపేథ నే’’తి పలాపేసి. నాగరాజా జీవితం లభిత్వా నాగభవనం గన్త్వా బహూని రతనాని ఆదాయ అడ్ఢరత్తసమయే రఞ్ఞో సయనఘరం పవిసిత్వా తాని రతనాని దత్వా ‘‘మహారాజ, మయా తుమ్హే నిస్సాయ జీవితం లద్ధ’’న్తి రఞ్ఞా సద్ధిం మిత్తభావం కత్వా పునప్పునం గన్త్వా రాజానం పస్సతి. సో అత్తనో నాగమాణవికాసు ఏకం కామేసు అతిత్తం నాగమాణవికం రక్ఖణత్థాయ రఞ్ఞో సన్తికే ఠపేత్వా ‘‘యదా ఏతం న పస్ససి, తదా ఇమం మన్తం పరివత్తేయ్యాసీ’’తి తస్స ఏకం మన్తం అదాసి.

సో ఏకదివసం ఉయ్యానం గన్త్వా నాగమాణవికాయ సద్ధిం పోక్ఖరణియం ఉదకకీళం కీళి. నాగమాణవికా ఏకం ఉదకసప్పం దిస్వా అత్తభావం విజహిత్వా తేన సద్ధిం అసద్ధమ్మం పటిసేవి. రాజా తం అపస్సన్తో ‘‘కహం ను ఖో గతా’’తి మన్తం పరివత్తేత్వా అనాచారం కరోన్తిం దిస్వా వేళుపేసికాయ పహరి. సా కుజ్ఝిత్వా తతో నాగభవనం గన్త్వా ‘‘కస్మా ఆగతాసీ’’తి పుట్ఠా ‘‘తుమ్హాకం సహాయో మం అత్తనో వచనం అగణ్హన్తిం పిట్ఠియం పహరీ’’తి పహారం దస్సేసి. నాగరాజా తథతో అజానిత్వావ చత్తారో నాగమాణవకే ఆమన్తేత్వా ‘‘గచ్ఛథ, సేనకస్స సయనఘరం పవిసిత్వా నాసవాతేన తం భుసం వియ విద్ధంసేథా’’తి పేసేసి. తే గన్త్వా రఞ్ఞో సిరిసయనే నిపన్నకాలే గబ్భం పవిసింసు. తేసం పవిసనవేలాయమేవ రాజా దేవిం ఆహ – ‘‘జానాసి ను ఖో భద్దే, నాగమాణవికాయ గతట్ఠాన’’న్తి? ‘‘న జానామి, దేవా’’తి. ‘‘అజ్జ సా అమ్హాకం పోక్ఖరణియం కీళనకాలే అత్తభావం విజహిత్వా ఏకేన ఉదకసప్పేన సద్ధిం అనాచారం అకాసి, అథ నం అహం ‘ఏవం మా కరీ’తి సిక్ఖాపనత్థాయ వేళుపేసికాయ పహరిం, సా ‘నాగభవనం గన్త్వా సహాయస్స మే అఞ్ఞం కిఞ్చి కథేత్వా మేత్తిం భిన్దేయ్యా’తి మే భయం ఉప్పజ్జతీ’’తి. తం సుత్వా నాగమాణవకా తతోవ నివత్తిత్వా నాగభవనం గన్త్వా నాగరాజస్స తమత్థం ఆరోచేసుం. సో సంవేగప్పత్తో హుత్వా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ రఞ్ఞో సయనఘరం ఆగన్త్వా తమత్థం ఆచిక్ఖిత్వా ఖమాపేత్వా ‘‘ఇదం మే దణ్డకమ్మ’’న్తి సబ్బరుతజాననం నామ మన్తం దత్వా ‘‘అయం, మహారాజ, అనగ్ఘో మన్తో, సచే ఇమం మన్తం అఞ్ఞస్స దదేయ్యాసి, దత్వావ అగ్గిం పవిసిత్వా మరేయ్యాసీ’’తి ఆహ. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. సో తతో పట్ఠాయ కిపిల్లికానమ్పి సద్దం జానాతి.

తస్సేకదివసం మహాతలే నిసీదిత్వా మధుఫాణితేహి ఖాదనీయం ఖాదన్తస్స ఏకం మధుబిన్దు చ ఫాణితబిన్దు చ పూవఖణ్డఞ్చ భూమియం పతి. ఏకా కిపిల్లికా తం దిస్వా ‘‘రఞ్ఞో మహాతలే మధుచాటి భిన్నా, ఫాణితసకటం పూవసకటం నిక్కుజ్జితం, మధుఫాణితఞ్చ పూవఞ్చ ఖాదథా’’తి విరవన్తీ విచరతి. అథ రాజా తస్సా రవం సుత్వా హసి. రఞ్ఞో సమీపే ఠితా దేవీ ‘‘కిం ను ఖో దిస్వా రాజా హసీ’’తి చిన్తేసి. తస్మిం ఖాదనీయం ఖాదిత్వా న్హత్వా పల్లఙ్కే నిసిన్నే ఏకం మక్ఖికం సామికో ‘‘ఏహి భద్దే, కిలేసరతియా రమిస్సామా’’తి ఆహ. అథ నం సా ‘‘అధివాసేహి తావ సామి, ఇదాని రఞ్ఞో గన్ధే ఆహరిస్సన్తి, తస్స విలిమ్పన్తస్స పాదమూలే గన్ధచుణ్ణం పతిస్సతి, అహం తత్థ వట్టేత్వా సుగన్ధా భవిస్సామి, తతో రఞ్ఞో పిట్ఠియం నిపజ్జిత్వా రమిస్సామా’’తి ఆహ. రాజా తమ్పి సద్దం సుత్వా హసి. దేవీపి ‘‘కిం ను ఖో దిస్వా హసీ’’తి పున చిన్తేసి. పున రఞ్ఞో సాయమాసం భుఞ్జన్తస్స ఏకం భత్తసిత్థం భూమియం పతి. కిపిల్లికా ‘‘రాజకులే భత్తసకటం భగ్గం, భత్తం భుఞ్జథా’’తి విరవి. తం సుత్వా రాజా పునపి హసి. దేవీ సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా రాజానం పరివిసన్తీ ‘‘మం ను ఖో దిస్వా రాజా హసతీ’’తి వితక్కేసి.

సా రఞ్ఞా సద్ధిం సయనం ఆరుయ్హ నిపజ్జనకాలే ‘‘కింకారణా దేవ, హసీ’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘కిం తే మమ హసితకారణేనా’’తి వత్వా పునప్పునం నిబద్ధో కథేసి. అథ నం సా ‘‘తుమ్హాకం జాననమన్తం మయ్హం దేథా’’తి వత్వా ‘‘న సక్కా దాతు’’న్తి పటిక్ఖిత్తాపి పునప్పునం నిబన్ధి. రాజా ‘‘సచాహం ఇమం మన్తం తుయ్హం దస్సామి, మరిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘మరన్తోపి మయ్హం దేహి, దేవా’’తి. రాజా మాతుగామవసికో హుత్వా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమిస్సా మన్తం దత్వా అగ్గిం పవిసిస్సామీ’’తి రథేన ఉయ్యానం పాయాసి.

తస్మిం ఖణే సక్కో లోకం ఓలోకేన్తో ఇమం కారణం దిస్వా ‘‘అయం బాలరాజా మాతుగామం నిస్సాయ ‘అగ్గిం పవిసిస్సామీ’తి గచ్ఛతి, జీవితమస్స దస్సామీ’’తి సుజం అసురకఞ్ఞం ఆదాయ బారాణసిం ఆగన్త్వా తం అజికం కత్వా అత్తనా అజో హుత్వా ‘‘మహాజనో మా పస్సతూ’’తి అధిట్ఠాయ రఞ్ఞో రథస్స పురతో అహోసి. తం రాజా చేవ రథే యుత్తసిన్ధవా చ పస్సన్తి, అఞ్ఞో కోచి న పస్సతి. అజో కథాసముట్ఠాపనత్థం రథపురతో అజికాయ సద్ధిం మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తో వియ అహోసి. తమేకో రథే యుత్తసిన్ధవో దిస్వా ‘‘సమ్మ అజరాజ, మయం పుబ్బే ‘అజా కిర బాలా అహిరికా’తి అస్సుమ్హ, న చ తం పస్సిమ్హ, త్వం పన రహో పటిచ్ఛన్నట్ఠానే కత్తబ్బం అనాచారం అమ్హాకం ఏత్తకానం పస్సన్తానఞ్ఞేవ కరోసి, న లజ్జసి, తం నో పుబ్బే సుతం ఇమినా దిట్ఠేన సమేతీ’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౭౭. ‘‘సచ్చం కిరేవమాహంసు, వస్తం బాలోతి పణ్డితా;

పస్స బాలో రహోకమ్మం, ఆవికుబ్బం న బుజ్ఝతీ’’తి.

తత్థ వస్తన్తి అజం. పణ్డితాతి ఞాణసమ్పన్నా తం బాలోతి వదన్తి, సచ్చం కిర వదన్తి. పస్సాతి ఆలపనం, పస్సథాహి అత్థో. న బుజ్ఝతీతి ఏవం కాతుం అయుత్తన్తి న జానాతి.

తం సుత్వా అజో ద్వే గాథా అభాసి –

౭౮. ‘‘త్వం ఖోపి సమ్మ బాలోసి, ఖరపుత్త విజానహి;

రజ్జుయా హి పరిక్ఖిత్తో, వఙ్కోట్ఠో ఓహితోముఖో.

౭౯. ‘‘అపరమ్పి సమ్మ తే బాల్యం, యో ముత్తో న పలాయసి;

సో చ బాలతరో సమ్మ, యం త్వం వహతి సేనక’’న్తి.

తత్థ త్వం ఖోపి సమ్మాతి సమ్మ సిన్ధవ మయాపి ఖో త్వం బాలతరో. ఖరపుత్తాతి సో కిర గద్రభస్స జాతకో, తేన తం ఏవమాహ. విజానహీతి అహమేవ బాలోతి ఏవం జానాహి. పరిక్ఖిత్తోతి యుగేన సద్ధిం గీవాయ పరిక్ఖిత్తో. వఙ్కోట్ఠోతి వఙ్కఓట్ఠో. ఓహితోముఖోతి ముఖబన్ధనేన పిహితముఖో. యో ముత్తో న పలాయసీతి యో త్వం రథతో ముత్తో సమానో ముత్తకాలే పలాయిత్వా అరఞ్ఞం న పవిససి, తం తే అపలాయనం అపరమ్పి బాల్యం, సో చ బాలతరోతి యం త్వం సేనకం వహసి, సో సేనకో తయాపి బాలతరో.

రాజా తేసం ఉభిన్నమ్పి కథం జానాతి, తస్మా తం సుణన్తో సణికం రథం పేసేసి. సిన్ధవోపి తస్స కథం సుత్వా పున చతుత్థం గాథమాహ –

౮౦. ‘‘యం ను సమ్మ అహం బాలో, అజరాజ విజానహి;

అథ కేన సేనకో బాలో, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి.

తత్థ యన్తి కరణత్థే పచ్చత్తవచనం. నూతి అనుస్సవత్థే నిపాతో. ఇదం వుత్తం హోతి – సమ్మ అజరాజ, యేన తావ తిరచ్ఛానగతత్తేన కారణేన అహం బాలో, తం త్వం కారణం జానాహి, సక్కా ఏతం తయా ఞాతుం, అహఞ్హి తిరచ్ఛానగతత్తావ బాలో, తస్మా మం ఖరపుత్తాతిఆదీని వదన్తో సుట్ఠు వదసి, అయం పన సేనకో రాజా కేన కారణేన బాలో, తం మే కారణం పుచ్ఛితో అక్ఖాహీతి.

తం సుత్వా అజో ఆచిక్ఖన్తో పఞ్చమం గాథమాహ –

౮౧. ‘‘ఉత్తమత్థం లభిత్వాన, భరియాయ యో పదస్సతి;

తేన జహిస్సతత్తానం, సా చేవస్స న హేస్సతీ’’తి.

తత్థ ఉత్తమత్థన్తి సబ్బరుతజాననమన్తం. తేనాతి తస్సా మన్తప్పదానసఙ్ఖాతేన కారణేన తం దత్వా అగ్గిం పవిసన్తో అత్తానఞ్చ జహిస్సతి, సా చస్స భరియా న భవిస్సతి, తస్మా ఏస తయాపి బాలతరో, యో లద్ధం యసం రక్ఖితుం న సక్కోతీతి.

రాజా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘అజరాజ, అమ్హాకం సోత్థిం కరోన్తోపి త్వఞ్ఞేవ కరిస్ససి, కథేహి తావ నో కత్తబ్బయుత్తక’’న్తి ఆహ. అథ నం అజరాజా ‘‘మహారాజ, ఇమేసం సత్తానం అత్తనా అఞ్ఞో పియతరో నామ నత్థి, ఏకం పియభణ్డం నిస్సాయ అత్తానం నాసేతుం లద్ధయసం పహాతుం న వట్టతీ’’తి వత్వా ఛట్ఠం గాథమాహ –

౮౨. ‘‘న వే పియమ్మేతి జనిన్ద తాదిసో, అత్తం నిరంకత్వా పియాని సేవతి;

అత్తావ సేయ్యో పరమా చ సేయ్యో, లబ్భా పియా ఓచితత్థేన పచ్ఛా’’తి.

తత్థ పియమ్మేతి పియం మే, అయమేవ వా పాఠో. ఇదం వుత్తం హోతి – జనిన్ద, తాదిసో తుమ్హాదిసో యసమహత్తే ఠితో పుగ్గలో ఏకం పియభణ్డం నిస్సాయ ‘‘ఇదం పియం మే’’తి అత్తం నిరంకత్వా అత్తానం ఛడ్డేత్వా తాని పియాని న సేవతేవ. కింకారణా? అత్తావ సేయ్యో పరమా చ సేయ్యోతి, యస్మా సతగుణేన సహస్సగుణేన అత్తావ సేయ్యో వరో ఉత్తమో, పరమా చ సేయ్యో, పరమా ఉత్తమాపి అఞ్ఞస్మా పియభణ్డాతి అత్థో. ఏత్థ హి చ-కారో పి-కారత్థే నిపాతోతి దట్ఠబ్బో. లబ్భా పియా ఓచితత్థేన పచ్ఛాతి ఓచితత్థేన వడ్ఢితత్థేన యససమ్పన్నేన పురిసేన పచ్ఛా పియా నామ సక్కా లద్ధుం, న తస్సా కారణా అత్తా నాసేతబ్బోతి.

ఏవం మహాసత్తో రఞ్ఞో ఓవాదం అదాసి. రాజా తుస్సిత్వా ‘‘అజరాజ, కుతో ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. సక్కో అహం, మహారాజ, తవ అనుకమ్పాయ తం మరణా మోచేతుం ఆగతోమ్హీతి. దేవరాజ, అహం ఏతిస్సా ‘‘మన్తం దస్సామీ’’తి అవచం, ఇదాని ‘‘కిం కరోమీ’’తి? ‘‘మహారాజ, తుమ్హాకం ఉభిన్నమ్పి వినాసేన కిచ్చం నత్థి, ‘సిప్పస్స ఉపచారో’తి వత్వా ఏతం కతిపయే పహారే పహరాపేహి, ఇమినా ఉపాయేన న గణ్హిస్సతీ’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. మహాసత్తో రఞ్ఞో ఓవాదం దత్వా సకట్ఠానమేవ గతో. రాజా ఉయ్యానం గన్త్వా దేవిం పక్కోసాపేత్వా ఆహ ‘‘గణ్హిస్ససి భద్దే, మన్త’’న్తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి ఉపచారం కరోమీ’’తి. ‘‘కో ఉపచారో’’తి? ‘‘పిట్ఠియం పహారసతే పవత్తమానే సద్దం కాతుం న వట్టతీ’’తి. సా మన్తలోభేన ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. రాజా చోరఘాతకే పక్కోసాపేత్వా కసా గాహాపేత్వా ఉభోసు పస్సేసు పహరాపేసి. సా ద్వే తయో పహారే అధివాసేత్వా తతో పరం ‘‘న మే మన్తేన అత్థో’’తి రవి. అథ నం రాజా ‘‘త్వం మం మారేత్వా మన్తం గణ్హితుకామాసీ’’తి పిట్ఠియం నిచ్చమ్మం కారేత్వా విస్సజ్జాపేసి. సా తతో పట్ఠాయ పున కథేతుం నాసక్ఖి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తదా రాజా ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు అహోసి, దేవీ పురాణదుతియికా, అస్సో సారిపుత్తో, సక్కో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

ఖరపుత్తజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౩౮౭] ౨. సూచిజాతకవణ్ణనా

అకక్కసం అఫరుసన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్ఞాపారమిం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు మహాఉమఙ్గజాతకే (జా. ౨.౨౨.౫౯౦ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. తదా పన సత్థా భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి తథాగతో పఞ్ఞవా ఉపాయకుసలోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే కమ్మారకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పరియోదాతసిప్పో అహోసి. మాతాపితరో పనస్స దలిద్దా, తేసం గామతో అవిదూరే అఞ్ఞో సహస్సకుటికో కమ్మారగామో. తత్థ కమ్మారసహస్సజేట్ఠకో కమ్మారో రాజవల్లభో అడ్ఢో మహద్ధనో, తస్సేకా ధీతా అహోసి ఉత్తమరూపధరా దేవచ్ఛరాపటిభాగా జనపదకల్యాణిలక్ఖణేహి సమన్నాగతా. సామన్తగామేసు మనుస్సా వాసిఫరసుఫాలపాచనాదికారాపనత్థాయ తం గామం గన్త్వా యేభుయ్యేన తం కుమారికం పస్సన్తి, తే అత్తనో అత్తనో గామం గన్త్వా నిసిన్నట్ఠానాదీసు తస్సా రూపం వణ్ణేన్తి. బోధిసత్తో తం సుత్వా సవనసంసగ్గేన బజ్ఝిత్వా ‘‘పాదపరిచారికం నం కరిస్సామీ’’తి ఉత్తమజాతికం అయం గహేత్వా ఏకం సుఖుమం ఘనం సూచిం కత్వా పాసే విజ్ఝిత్వా ఉదకే ఉప్పిలాపేత్వా అపరమ్పి తథారూపమేవ తస్సా కోసకం కత్వా పాసే విజ్ఝి. ఇమినా నియామేన తస్సా సత్త కోసకే అకాసి, ‘‘కథం అకాసీ’’తి న వత్తబ్బం. బోధిసత్తానఞ్హి ఞాణమహన్తతాయ కరణం సమిజ్ఝతియేవ. సో తం సూచిం నాళికాయ పక్ఖిపిత్వా ఓవట్టికాయ కత్వా తం గామం గన్త్వా కమ్మారజేట్ఠకస్స వసనవీథిం పుచ్ఛిత్వా తత్థ గన్త్వా ద్వారే ఠత్వా ‘‘కో మమ హత్థతో ఏవరూపం నామ సూచిం మూలేన కిణితుం ఇచ్ఛతీ’’తి సూచిం వణ్ణేన్తో జేట్ఠకకమ్మారస్స ఘరద్వారసమీపే ఠత్వా పఠమం గాథమాహ –

౮౩. ‘‘అకక్కసం అఫరుసం, ఖరధోతం సుపాసియం;

సుఖుమం తిఖిణగ్గఞ్చ, కో సూచిం కేతుమిచ్ఛతీ’’తి.

తస్సత్థో – మమ పటలస్స వా తిలకస్స వా ఓధినో వా అభావేన అకక్కసం, సుమట్ఠతాయ అఫరుసం, ఖరేన పాసాణేన ధోతత్తా ఖరధోతం, సున్దరేన సువిద్ధేన పాసేన సమన్నాగతత్తా సుపాసియం, సణ్హతాయ సుఖుమం, అగ్గస్స తిఖిణతాయ తిఖిణగ్గం సూచిం మమ హత్థతో మూలం దత్వా కో కిణితుం ఇచ్ఛతీతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా పునపి తం వణ్ణేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౮౪. ‘‘సుమజ్జఞ్చ సుపాసఞ్చ, అనుపుబ్బం సువట్టితం;

ఘనఘాతిమం పటిథద్ధం, కో సూచిం కేతుమిచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ సుమజ్జఞ్చాతి కురువిన్దకచుణ్ణేన సుట్ఠు మజ్జితం. సుపాసఞ్చాతి సణ్హేన పాసవేధకేన విద్ధత్తా సున్దరపాసం. ఘనఘాతిమన్తి యా ఘాతియమానా అధికరణిం అనుపవిసతి, అయం ‘‘ఘనఘాతిమా’’తి వుచ్చతి, తాదిసిన్తి అత్థో. పటిథద్ధన్తి థద్ధం అముదుకం.

తస్మిం ఖణే సా కుమారికా భుత్తపాతరాసం పితరం దరథపటిప్పస్సమ్భనత్థం చూళసయనే నిపన్నం తాలవణ్టేన బీజయమానా బోధిసత్తస్స మధురసద్దం సుత్వా అల్లమంసపిణ్డేన హదయే పహటా వియ ఘటసహస్సేన నిబ్బాపితదరథా వియ హుత్వా ‘‘కో ను ఖో ఏస అతిమధురేన సద్దేన కమ్మారానం వసనగామే సూచిం విక్కిణాతి, కేన ను ఖో కమ్మేన ఆగతో, జానిస్సామి న’’న్తి తాలవణ్టం ఠపేత్వా గేహా నిక్ఖమ్మ బహిఆళిన్దకే ఠత్వా తేన సద్ధిం కథేసి. బోధిసత్తానఞ్హి పత్థితం నామ సమిజ్ఝతి, సో హి తస్సాయేవత్థాయ తం గామం ఆగతో. సా చ తేన సద్ధిం కథేన్తీ ‘‘మాణవ, సకలరట్ఠవాసినో సూచిఆదీనం అత్థాయ ఇమం గామం ఆగచ్ఛన్తి, త్వం బాలతాయ కమ్మారగామే సూచిం విక్కిణితుం ఇచ్ఛసి, సచేపి దివసం సూచియా వణ్ణం భాసిస్ససి, న తే కోచి హత్థతో సూచిం గణ్హిస్సతి, సచే త్వం మూలం లద్ధుం ఇచ్ఛసి, అఞ్ఞం గామం యాహీ’’తి వత్వా ద్వే గాథా అభాసి –

౮౪. ‘‘ఇతోదాని పతాయన్తి, సూచియో బళిసాని చ;

కోయం కమ్మారగామస్మిం, సూచిం విక్కేతుమిచ్ఛతి.

౮౫. ‘‘ఇతో సత్థాని గచ్ఛన్తి, కమ్మన్తా వివిధా పుథూ;

కోయం కమ్మారగామస్మిం, సూచిం విక్కేతుమిచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ ఇతోదానీతి ఇమస్మిం రట్ఠే ఇదాని సూచియో చ బళిసాని చ అఞ్ఞాని చ ఉపకరణాని ఇమమ్హా కమ్మారగామా పతాయన్తి నిక్ఖమన్తి, తం తం దిసం పత్థరన్తా నిగ్గచ్ఛన్తి. కోయన్తి ఏవం సన్తే కో అయం ఇమస్మిం కమ్మారగామే సూచిం విక్కిణితుం ఇచ్ఛతి. సత్థానీతి బారాణసిం గచ్ఛన్తాని నానప్పకారాని సత్థాని ఇతోవ గచ్ఛన్తి. వివిధా పుథూతి నానప్పకారా బహూ కమ్మన్తాపి సకలరట్ఠవాసీనం ఇతో గహితఉపకరణేహేవ పవత్తన్తి.

బోధిసత్తో తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘భద్దే, త్వం అజానన్తీ అఞ్ఞాణేన ఏవం వదేసీ’’తి వత్వా ద్వే గాథా అభాసి –

౮౬. ‘‘సూచిం కమ్మారగామస్మిం, విక్కేతబ్బా పజానతా;

ఆచరియావ జానన్తి, కమ్మం సుకతదుక్కటం.

౮౭. ‘‘ఇమఞ్చే తే పితా భద్దే, సూచిం జఞ్ఞా మయా కతం;

తయా చ మం నిమన్తేయ్య, యఞ్చత్థఞ్ఞం ఘరే ధన’’న్తి.

తత్థ సూచిన్తి విభత్తివిపల్లాసో కతో. ఇదం వుత్తం హోతి – సూచి నామ పజానతా పణ్డితేన పురిసేన కమ్మారగామస్మింయేవ విక్కేతబ్బా. కింకారణా? ఆచరియావ జానన్తి, కమ్మం సుకతదుక్కటన్తి, తస్స తస్స సిప్పస్స ఆచరియావ తస్మిం తస్మిం సిప్పే సుకతదుక్కటకమ్మం జానన్తి, స్వాహం కమ్మారకమ్మం అజానన్తానం గహపతికానం గామం గన్త్వా మమ సూచియా సుకతదుక్కటభావం కథం జానాపేస్సామి, ఇమస్మిం పన గామే మమ బలం జానాపేస్సామీతి. ఏవం బోధిసత్తో ఇమాయ గాథాయ అత్తనో బలం వణ్ణేసి.

తయా చ మం నిమన్తేయ్యాతి భద్దే సచే తవ పితా ఇమం మయా కతం సూచిం ‘‘ఈదిసా వా ఏసా, ఏవం వా కతా’’తి జానేయ్య, ‘‘ఇమం మే ధీతరం తవ పాదపరిచారికం దమ్మి, గణ్హాహి న’’న్తి ఏవం తయా చ మం నిమన్తేయ్య. యఞ్చత్థఞ్ఞం ఘరే ధనన్తి యఞ్చ అఞ్ఞం సవిఞ్ఞాణకం వా అవిఞ్ఞాణకం వా ఘరే ధనం అత్థి, తేన మం నిమన్తేయ్య. ‘‘యఞ్చస్సఞ్ఞ’’న్తిపి పాఠో, యఞ్చ అస్స ఘరే అఞ్ఞం ధనం అత్థీతి అత్థో.

కమ్మారజేట్ఠకో సబ్బం తేసం కథం సుత్వా ‘‘అమ్మా’’తి ధీతరం పక్కోసిత్వా ‘‘కేన సద్ధిం సల్లపసీ’’తి పుచ్ఛి. తాత, ఏకో పురిసో సూచిం విక్కిణాతి, తేన సద్ధిం సల్లపేమీతి. ‘‘తేన హి పక్కోసాహి న’’న్తి. సా గన్త్వా పక్కోసి. బోధిసత్తో గేహం పవిసిత్వా కమ్మారజేట్ఠకం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ నం సో ‘‘కతరగామవాసికోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం అసుకగామవాసికోమ్హి అసుకకమ్మారస్స పుత్తో’’తి. ‘‘కస్మా ఇధాగతోసీ’’తి. ‘‘సూచివిక్కయత్థాయా’’తి. ‘‘ఆహర, సూచిం తే పస్సామా’’తి. బోధిసత్తో అత్తనో గుణం సబ్బేసం మజ్ఝే పకాసేతుకామో ‘‘నను ఏకకానం ఓలోకితతో సబ్బేసం మజ్ఝే ఓలోకేతుం వరతర’’న్తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, తాతా’’తి సబ్బే కమ్మారే సన్నిపాతాపేత్వా తేహి పరివుతో ‘‘ఆహర, తాత, మయం పస్సామ తే సూచి’’న్తి ఆహ. ‘‘ఆచరియ, ఏకం అధికరణిఞ్చ ఉదకపూరఞ్చ కంసథాలం ఆహరాపేథా’’తి. సో ఆహరాపేసి. బోధిసత్తో ఓవట్టికతో సూచినాళికం నీహరిత్వా అదాసి. కమ్మారజేట్ఠకో తతో సూచిం నీహరిత్వా ‘‘తాత, అయం సూచీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘నాయం సూచి, కోసకో ఏసో’’తి. సో ఉపధారేన్తో నేవ అన్తం, న కోటిం అద్దస. బోధిసత్తో ఆహరాపేత్వా నఖేన కోసకం అపనేత్వా ‘‘అయం సూచి, అయం కోసకో’’తి మహాజనస్స దస్సేత్వా సూచిం ఆచరియస్స హత్థే, కోసకం పాదమూలే ఠపేసి. పున తేన ‘‘అయం మఞ్ఞే సూచీ’’తి వుత్తో ‘‘అయమ్పి సూచికోసకోయేవా’’తి వత్వా నఖేన పహరన్తో పటిపాటియా ఛ సూచికోసకే కమ్మారజేట్ఠకస్స పాదమూలే ఠపేత్వా ‘‘అయం సూచీ’’తి తస్స హత్థే ఠపేసి. కమ్మారసహస్సాని అఙ్గులియో ఫోటేసుం, చేలుక్ఖేపా పవత్తింసు.

అథ నం కమ్మారజేట్ఠకో ‘‘తాత, ఇమాయ సూచియా కిం బల’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆచరియ బలవతా పురిసేన అధికరణిం ఉక్ఖిపాపేత్వా అధికరణియా హేట్ఠా ఉదకపాతిం ఠపాపేత్వా అధికరణియా మజ్ఝే ఇమం సూచిం పహరథా’’తి. సో తథా కారేత్వా అధికరణియా మజ్ఝే సూచిం అగ్గేన పహరి. సా అధికరణిం వినివిజ్ఝిత్వా ఉదకపిట్ఠే కేసగ్గమత్తమ్పి ఉద్ధం వా అధో వా అహుత్వా తిరియం పతిట్ఠాసి. సబ్బే కమ్మారా ‘‘అమ్హేహి ఏత్తకం కాలం ‘కమ్మారా నామ ఏదిసా హోన్తీ’తి సుతివసేనపి న సుతపుబ్బ’’న్తి అఙ్గులియో ఫోటేత్వా చేలుక్ఖేపసహస్సం పవత్తయింసు. కమ్మారజేట్ఠకో ధీతరం పక్కోసిత్వా తస్మిఞ్ఞేవ పరిసమజ్ఝే ‘‘అయం కుమారికా తుయ్హమేవ అనుచ్ఛవికా’’తి ఉదకం పాతేత్వా అదాసి. సో అపరభాగే కమ్మారజేట్ఠకస్స అచ్చయేన తస్మిం గామే కమ్మారజేట్ఠకో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కమ్మారజేట్ఠకస్స ధీతా రాహులమాతా అహోసి, పణ్డితకమ్మారపుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సూచిజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౩౮౮] ౩. తుణ్డిలజాతకవణ్ణనా

నవఛన్నకేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం మరణభీరుకం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా మరణభీరుకో అహోసి, అప్పమత్తకమ్పి సాఖాచలనం దణ్డకపతనం సకుణచతుప్పదసద్దం వా అఞ్ఞం వా తథారూపం సుత్వా మరణభయతజ్జితో హుత్వా కుచ్ఛియం విద్ధససో వియ కమ్పన్తో విచరి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అసుకో కిర భిక్ఖు మరణభీరుకో అప్పమత్తకమ్పి సద్దం సుత్వా వికమ్పమానో పలాయతి, ఇమేసఞ్చ సత్తానం మరణమేవ ధువం, జీవితం అద్ధువం, నను తదేవ యోనిసో మనసి కాతబ్బ’’న్తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే తం భిక్ఖుం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు మరణభీరుకో’’తి వత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి తేన పటిఞ్ఞాతో ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస మరణభీరుకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సూకరియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. సూకరీ పరిణతగబ్భా ద్వే పుత్తే విజాయి. సా ఏకదివసం తే గహేత్వా ఏకస్మిం ఆవాటే నిపజ్జి. అథేకా బారాణసిద్వారగామవాసినీ మహల్లికా కప్పాసఖేత్తతో పచ్ఛిపుణ్ణం కప్పాసం ఆదాయ యట్ఠియా భూమిం ఆకోటేన్తీ ఆగచ్ఛి. సూకరీ తం సద్దం సుత్వా మరణభయేన పుత్తకే ఛడ్డేత్వా పలాయి. మహల్లికా సూకరపోతకే దిస్వా పుత్తసఞ్ఞం పటిలభిత్వా పచ్ఛియం పక్ఖిపిత్వా ఘరం నేత్వా జేట్ఠకస్స మహాతుణ్డిలో, కనిట్ఠస్స చూళతుణ్డిలోతి నామం కరిత్వా తే పుత్తకే వియ పోసేసి. తే అపరభాగే వడ్ఢిత్వా థూలసరీరా అహేసుం. మహల్లికా ‘‘ఇమే నో మూలేన దేహీ’’తి వుచ్చమానాపి ‘‘పుత్తా మే’’తి వత్వా కస్సచి న దేతి. అథేకస్మిం ఛణకాలే ధుత్తా సురం పివన్తా మంసే ఖీణే ‘‘కుతో ను ఖో మంసం లభిస్సామా’’తి వీమంసన్తా మహల్లికాయ గేహే సూకరానం అత్థిభావం ఞత్వా మూలం గహేత్వా తత్థ గన్త్వా ‘‘అమ్మ, మూలం గహేత్వా ఏకం నో సూకరం దేహీ’’తి ఆహంసు. సా ‘‘అలం, తాతా, పుత్తా మే ఏతే, పుత్తం నామ మంసం ఖాదనత్థాయ కిణన్తానం దదన్తా నామ నత్థీ’’తి పటిక్ఖిపి. ధుత్తా ‘‘అమ్మ, మనుస్సానం సూకరా నామ పుత్తా న హోన్తి, దేహి నో’’తి పునప్పునం యాచన్తాపి అలభిత్వా మహల్లికం సురం పాయేత్వా మత్తకాలే ‘‘అమ్మ, సూకరేహి కిం కరిస్ససి, మూలం గహేత్వా పరిబ్బయం కరోహీ’’తి తస్సా హత్థే కహాపణే ఠపయింసు.

సా కహాపణే గహేత్వా ‘‘తాతా, మహాతుణ్డిలం దాతుం న సక్కోమి. చూళతుణ్డిలం పన గణ్హథా’’తి ఆహ. ‘‘కహం సో’’తి? ‘‘అయం ఏతస్మిం గచ్ఛేతి, సద్దమస్స దేహీ’’తి. ‘‘ఆహారం న పస్సామీ’’తి. ధుత్తా మూలేన ఏకం భత్తపాతిం ఆహరాపేసుం. మహల్లికా తం గహేత్వా ద్వారే ఠపితం సూకరదోణిం పూరేత్వా దోణిసమీపే అట్ఠాసి. తింసమత్తాపి ధుత్తా పాసహత్థా తత్థేవ అట్ఠంసు. మహల్లికా ‘‘తాత, చూళతుణ్డిల, ఏహీ’’తి తస్స సద్దమకాసి. తం సుత్వా మహాతుణ్డిలో ‘‘ఏత్తకం కాలం మమ మాతరా చూళతుణ్డిలస్స సద్దో న దిన్నపుబ్బో, మంయేవ పఠమం సద్దాయతి, అవస్సం అజ్జ అమ్హాకం భయం ఉప్పన్నం భవిస్సతీ’’తి అఞ్ఞాసి. సో కనిట్ఠం ఆమన్తేసి ‘‘తాత, మమ మాతా తం పక్కోసతి, గచ్ఛ తావ జానాహీ’’తి. సో గచ్ఛా నిక్ఖమిత్వా భత్తదోణిసమీపే తేసం ఠితభావం దిస్వా ‘‘అజ్జ మే మరణం ఉప్పన్న’’న్తి మరణభయతజ్జితో నివత్తిత్వా కమ్పమానో భాతు సన్తికం ఆగన్త్వా థమ్భితుం నాసక్ఖి, కమ్పమానో పరిబ్భమి. మహాతుణ్డిలో తం దిస్వా ‘‘తాత, త్వం అజ్జ పన పవేధసి పరిబ్భమసి, పవిసనట్ఠానం ఓలోకేసి, కిం నామేతం కరోసీ’’తి పుచ్ఛి. సో అత్తనా దిట్ఠకారణం కథేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౮౮. ‘‘నవఛన్నకేదాని దియ్యతి, పుణ్ణాయం దోణి సువామినీ ఠితా;

బహుకే జనే పాసపాణికే, నో చ ఖో మే పటిభాతి భుఞ్జితు’’న్తి.

తత్థ నవఛన్నకేదాని దియ్యతీతి భాతిక, పుబ్బే అమ్హాకం కుణ్డకయాగు వా ఝామభత్తం వా దియ్యతి, అజ్జ పన నవఛన్నకం నవాకారం దానం దియ్యతి. పుణ్ణాయం దోణీతి అయం అమ్హాకం భత్తదోణి సుద్ధభత్తస్స పుణ్ణా. సువామినీ ఠితాతి అయ్యాపి నో తస్సా సన్తికే ఠితా. బహుకే జనేతి న కేవలఞ్చ అయ్యావ, అఞ్ఞోపి బహుకో జనో పాసపాణికో ఠితో. నో చ ఖో మే పటిభాతీతి అయం ఏవం ఏతేసం ఠితభావోపి ఇదం భత్తం భుఞ్జితుమ్పి మయ్హం న పటిభాతి, న రుచ్చతీతి అత్థో.

తం సుత్వా మహాసత్తో ‘‘తాత చూళతుణ్డిల, మమ కిర మాతా ఏత్థేవ సూకరే పోసేన్తీ నామ యదత్థం పోసేతి, స్వాస్సా అత్థో అజ్జ మత్థకం పత్తో, త్వం మా చిన్తయీ’’తి వత్వా మధురేన సరేన బుద్ధలీళాయ ధమ్మం దేసేన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౮౯. ‘‘తససి భమసి లేణమిచ్ఛసి, అత్తాణోసి కుహిం గమిస్ససి;

అప్పోస్సుక్కో భుఞ్జ తుణ్డిల, మంసత్థాయ హి పోసితామ్హసే.

౯౦. ‘‘ఓగహ రహదం అకద్దమం, సబ్బం సేదమలం పవాహయ;

గణ్హాహి నవం విలేపనం, యస్స గన్ధో న కదాచి ఛిజ్జతీ’’తి.

తత్థ తససి భమసీతి మరణభయేన ఉత్తససి, తేనేవ కిలమన్తో భమసి. లేణమిచ్ఛసీతి పతిట్ఠం ఓలోకేసి. అత్తాణోసీతి తాత, పుబ్బే అమ్హాకం మాతా పటిసరణం అహోసి, సా అజ్జ పన నిరపేక్ఖా అమ్హే ఛడ్డేసి, ఇదాని కుహిం గమిస్ససి. ఓగహాతి ఓగాహ, అయమేవ వా పాఠో. పవాహయాతి పవాహేహి, హారేహీతి అత్థో. న ఛిజ్జతీతి న నస్సతి. ఇదం వుత్తం హోతి – తాత, సచే మరణతో తససి, అకద్దమం పోక్ఖరణిం ఓతరిత్వా తవ సరీరే సబ్బం సేదఞ్చ మలఞ్చ పవాహేత్వా సురభిగన్ధవిలేపనం విలిమ్పాతి.

తస్స దస పారమియో ఆవజ్జేత్వా మేత్తాపారమిం పురేచారికం కత్వా పఠమం పదం ఉదాహరన్తస్సేవ సద్దో సకలం ద్వాదసయోజనికం బారాణసిం అజ్ఝోత్థరిత్వా గతో. సుతసుతక్ఖణేయేవ రాజఉపరాజాదయో ఆదిం కత్వా బారాణసివాసినో ఆగమంసు. అనాగతాపి గేహే ఠితావ సుణింసు. రాజపురిసా గచ్ఛే ఛిన్దిత్వా భూమిం సమం కత్వా వాలుకం ఓకిరింసు. ధుత్తానం సురామదో ఛిజ్జి. పాసే ఛడ్డేత్వా ధమ్మం సుణమానా అట్ఠంసు. మహల్లికాయపి సురామదో ఛిజ్జి. మహాసత్తో మహాజనమజ్ఝే చూళతుణ్డిలస్స ధమ్మదేసనం ఆరభి. తం సుత్వా చూళతుణ్డిలో ‘‘మయ్హం భాతా ఏవం వదేతి, అమ్హాకఞ్చ వంసే పోక్ఖరణిం ఓతరిత్వా నహానం, సరీరతో సేదమలపవాహనం, పురాణవిలేపనం హారేత్వా నవవిలేపనగహణఞ్చ కిస్మిఞ్చి కాలే నత్థి, కిం ను ఖో సన్ధాయ భాతా మం ఏవ మాహా’’తి పుచ్ఛన్తో చతుత్థం గాథమాహ –

౯౧. ‘‘కతమో రహదో అకద్దమో, కింసు సేదమలన్తి వుచ్చతి;

కతమఞ్చ నవం విలేపనం, యస్స గన్ధో న కదాచి ఛిజ్జతీ’’తి.

తం సుత్వా మహాసత్తో ‘‘తేన హి కనిట్ఠ ఓహితసోతో సుణాహీ’’తి బుద్ధలీళాయ ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౯౨. ‘‘ధమ్మో రహదో అకద్దమో, పాపం సేదమలన్తి వుచ్చతి;

సీలఞ్చ నవం విలేపనం, తస్స గన్ధో న కదాచి ఛిజ్జతి.

౯౩. ‘‘నన్దన్తి సరీరఘాతినో, న చ నన్దన్తి సరీరధారినో;

పుణ్ణాయ చ పుణ్ణమాసియా, రమమానావ జహన్తి జీవిత’’న్తి.

తత్థ ధమ్మోతి పఞ్చసీలఅట్ఠసీలదససీలాని తీణి సుచరితాని సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మా అమతమహానిబ్బానన్తి సబ్బోపేస ధమ్మో నామ. అకద్దమోతి రాగదోసమోహమానదిట్ఠికిలేసకద్దమానం అభావేన అకద్దమో. ఇమినా సేసధమ్మతో వినివత్తేత్వా నిబ్బానమేవ దస్సేతి. ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతి, యదిదం మదనిమ్మదనో పిపాసవినయో ఆలయసముగ్ఘాతో వట్టుపచ్ఛేదో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) హి వుత్తం, తదేవ దస్సేన్తో, తాత చూళతుణ్డిల, అహం నిబ్బానతళాకం ‘‘రహదో’’తి కథేమి. జాతిజరాబ్యాధిమరణాదీని హి తత్థ నత్థి, సచే మరణతో ముఞ్చితుకామో, నిబ్బానగామినిం పటిపదం గణ్హాతి. ఉపనిస్సయపచ్చయవసేన కిర బోధిసత్తో ఏవం కథేసి.

పాపం సేదమలన్తి తాత చూళతుణ్డిల, పాపం సేదమలసదిసత్తా ‘‘సేదమల’’న్తి పోరాణకపణ్డితేహి కథితం. తం పనేతం ఏకవిధేన పాపం యదిదం మనోపదోసో, దువిధేన పాపం పాపకఞ్చ సీలం, పాపికా చ దిట్ఠి, తివిధేన పాపం తీణి దుచ్చరితాని, చతుబ్బిధేన పాపం చత్తారి అగతిగమనాని, పఞ్చవిధేన పాపం పఞ్చ చేతోఖిలా, ఛబ్బిధేన పాపం ఛ అగారవా, సత్తవిధేన పాపం సత్త అసద్ధమ్మా, అట్ఠవిధేన పాపం అట్ఠ మిచ్ఛత్తా, నవవిధేన పాపం నవ ఆఘాతవత్థూని, దసవిధేన పాపం దస అకుసలకమ్మపథా, బహువిధేన పాపం రాగో దోసో మోహోతి ఏకకదుకతికాదివసేన విభత్తా అకుసలా ధమ్మా, ఇతి సబ్బమ్పేతం పాపం ‘‘సరీరనిస్సితసేదమలసదిస’’న్తి పణ్డితేహి కథితం.

సీలన్తి పఞ్చసీలం దససీలం చతుపారిసుద్ధిసీలం. ‘‘ఇదం, తాత, సీలం చతుజ్జాతిగన్ధవిలేపనసదిస’’న్తి వదతి. తస్సాతి తస్స సిలస్స గన్ధో తీసు వయేసు కదాచి న ఛిజ్జతి, సకలలోకం పత్థరిత్వా గచ్ఛతి.

‘‘న పుప్ఫగన్ధో పటివాతమేతి, న చన్దనం తగ్గరమల్లికా వా;

సతఞ్చ గన్ధో పటివాతమేతి, సబ్బా దిసా సప్పురిసో పవాయతి.

‘‘చన్దనం తగరం వాపి, ఉప్పలం అథ వస్సికీ;

ఏతేసం గన్ధజాతానం, సీలగన్ధో అనుత్తరో.

‘‘అప్పమత్తో అయం గన్ధో, య్వాయం తగరచన్దనం;

యో చ సీలవతం గన్ధో, వాతి దేవేసు ఉత్తమో’’తి. (ధ. ప. ౫౪-౫౬);

నన్దన్తి సరీరఘాతినోతి తాత చూళతుణ్డిల, ఇమే అఞ్ఞాణమనుస్సా ‘‘మధురమంసం ఖాదిస్సామ, పుత్తదారమ్పి ఖాదాపేస్సామా’’తి పాణాతిపాతం కరోన్తా నన్దన్తి తుస్సన్తి, పాణాతిపాతో ఆసేవితో భావితో బహులీకతో నిరయసంవత్తనికో హోతి, తిరచ్ఛానయోని…పే… పేత్తివిసయసంవత్తనికో హోతి, యో సబ్బలహుకో పాణాతిపాతస్స విపాకో, సో మనుస్సభూతస్స అప్పాయుకసంవత్తనికో హోతీతి ఇమం పాణాతిపాతే ఆదీనవం న జానన్తి. అజానన్తా –

‘‘మధువా మఞ్ఞతి బాలో, యావ పాపం న పచ్చతి;

యదా చ పచ్చతి పాపం, బాలో దుక్ఖం నిగచ్ఛతీ’’తి. (ధ. ప. ౬౯) –

మధురసఞ్ఞినో హుత్వా –

‘‘చరన్తి బాలా దుమ్మేధా, అమిత్తేనేవ అత్తనా;

కరోన్తా పాపకం కమ్మం, యం హోతి కటుకప్ఫల’’న్తి. (ధ. ప. ౬౬) –

ఏత్తకమ్పి న జానన్తి.

‘‘న తం కమ్మం కతం సాధు, యం కత్వా అనుతప్పతి;

యస్స అస్సుముఖో రోదం, విపాకం పటిసేవతీ’’తి. (ధ. ప. ౬౭);

న చ నన్దన్తి సరీరధారినోతి తాత చూళతుణ్డిల, యే పనేతే సరీరధారినో సత్తా, తే అత్తనో మరణే ఆగచ్ఛన్తే ఠపేత్వా సీహమిగరాజహత్థాజానీయఅస్సాజానీయఖీణాసవే అవసేసా బోధిసత్తం ఆదిం కత్వా అభాయన్తా నామ నత్థి.

‘‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో;

అత్తానం ఉపమం కత్వా, న హనేయ్య న ఘాతయే’’తి. (ధ. ప. ౧౨౯);

పుణ్ణాయాతి గుణపుణ్ణాయ. పుణ్ణమాసియాతి పుణ్ణచన్దయుత్తాయ, మాసం వా పూరేత్వా ఠితాయ. తదా కిర పుణ్ణమాసీ ఉపోసథదివసో హోతి. రమమానావ జహన్తి జీవితన్తి తాత చూళతుణ్డిల, మా సోచి మా పరిదేవి, మరణస్స నామ తే భాయన్తి, యేసం అబ్భన్తరే సీలాదిగుణా నత్థి. మయం పన సీలాచారసమ్పన్నా పుఞ్ఞవన్తో, తస్మా అమ్హాదిసా సత్తా రమమానావ జహన్తి జీవితన్తి.

ఏవం మహాసత్తో మధురేన సరేన బుద్ధలీళాయ ధమ్మం దేసేసి. మహాజనకాయా అఙ్గులియో ఫోటేసుం, చేలుక్ఖేపా చ పవత్తింసు, సాధుకారసద్దపుణ్ణం అన్తలిక్ఖం అహోసి. బారాణసిరాజా బోధిసత్తం రజ్జేన పూజేత్వా మహల్లికాయ యసం దత్వా ఉభోపి తే గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా గన్ధాదీహి విలిమ్పాపేత్వా గీవాసు మణిరతనాని పిళన్ధాపేత్వా ఘరం నేత్వా పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా మహన్తేన పరివారేన పటిజగ్గి. బోధిసత్తో రఞ్ఞో పఞ్చ సీలాని అదాసి. సబ్బే బారాణసివాసినో చ కాసిరట్ఠవాసినో చ పఞ్చ సీలాని రక్ఖింసు. మహాసత్తో నేసం పక్ఖదివసేసు ధమ్మం దేసేసి, వినిచ్ఛయే నిసీదిత్వా అడ్డే తీరేసి. తస్మిం ధరమానే కూటడ్డకారకా నామ నాహేసుం. అపరభాగే రాజా కాలమకాసి. మహాసత్తో తస్స సరీరపరిహారం కారేత్వా వినిచ్ఛయే పోత్థకే లిఖాపేత్వా ‘‘ఇమం పోత్థకం ఓలోకేత్వా అడ్డం తీరేయ్యాథా’’తి వత్వా మహాజనస్స ధమ్మం దేసేత్వా అప్పమాదేన ఓవాదం దత్వా సబ్బేసం రోదన్తానం పరిదేవన్తానఞ్ఞేవ సద్ధిం చూళతుణ్డిలేన అరఞ్ఞం పావిసి. తదా బోధిసత్తస్స ఓవాదో సట్ఠి వస్ససహస్సాని పవత్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే సో మరణభీరుకో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, చూళతుణ్డిలో మరణభీరుకో భిక్ఖు, పరిసా బుద్ధపరిసా, మహాతుణ్డిలో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

తుణ్డిలజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౩౮౯] ౪. సువణ్ణకక్కటకజాతకవణ్ణనా

సిఙ్గీమిగోతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఆనన్దత్థేరస్స అత్తనో అత్థాయ జీవితపరిచ్చాగం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు యావ ధనుగ్గహపయోజనా ఖణ్డహాలజాతకే (జా. ౨.౨౨.౯౮౨ ఆదయో) ధనపాలవిస్సజ్జనం చూళహంసమహాహంసజాతకే (జా. ౧.౧౫.౧౩౩ ఆదయో) కథితం. తదా హి భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, ధమ్మభణ్డాగారికఆనన్దత్థేరో సేక్ఖపటిసమ్భిదాప్పత్తో హుత్వా ధనపాలకే ఆగచ్ఛన్తే సమ్మాసమ్బుద్ధస్స జీవితం పరిచ్చజీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి ఆనన్దో మయ్హం జీవితం పరిచ్చజియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే రాజగహస్స పుబ్బపస్సే సాలిన్దియో నామ బ్రాహ్మణగామో హోతి. తదా బోధిసత్తో తస్మిం గామే కస్సకబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా తస్స గామస్స పుబ్బుత్తరాయ దిసాయ ఏకస్మిం గామఖేత్తే కరీససహస్సమత్తం కసిం కారేసి. సో ఏకదివసం మనుస్సేహి సద్ధిం ఖేత్తం గన్త్వా కమ్మకారే ‘‘కసథా’’తి ఆణాపేత్వా ముఖధోవనత్థాయ ఖేత్తకోటియం మహన్తం సోబ్భం ఉపసఙ్కమి. తస్మిం ఖో పన సోబ్భే ఏకో సువణ్ణవణ్ణో కక్కటకో పటివసతి అభిరూపో పాసాదికో. బోధిసత్తో దన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా తం సోబ్భం ఓతరి. తస్స ముఖధోవనకాలే కక్కటకో సన్తికం ఆగమాసి. అథ నం సో ఉక్ఖిపిత్వా అత్తనో ఉత్తరిసాటకన్తరే నిపజ్జాపేత్వా గహేత్వా ఖేత్తే కత్తబ్బకిచ్చం కత్వా గచ్ఛన్తో తత్థేవ నం సోబ్భే పక్ఖిపిత్వా గేహం అగమాసి. తతో పట్ఠాయ ఖేత్తం ఆగచ్ఛన్తో పఠమం తం సోబ్భం గన్త్వా కక్కటకం ఉక్ఖిపిత్వా ఉత్తరిసాటకన్తరే నిపజ్జాపేత్వా పచ్ఛా కమ్మన్తం విచారేసి. ఇతి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం విస్సాసో దళ్హో అహోసి.

బోధిసత్తో నిబద్ధం ఖేత్తం ఆగచ్ఛతి, అక్ఖీసు చ పనస్స పఞ్చ పసాదా తీణి మణ్డలాని విసుద్ధాని హుత్వా పఞ్ఞాయన్తి. అథస్స ఖేత్తకోటియం ఏకస్మిం తాలే కాకకులావకే కాకీ అక్ఖీని దిస్వా ఖాదితుకామా హుత్వా కాకం ఆహ – ‘‘సామి, దోహళో మే ఉప్పన్నో’’తి. ‘‘కిం దోహళో నామా’’తి? ‘‘ఏతస్స బ్రాహ్మణస్స అక్ఖీని ఖాదితుకామామ్హీ’’తి. ‘‘దుద్దోహళో తే ఉప్పన్నో, కో ఏతాని ఆహరితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి. ‘‘త్వం న సక్కోసీ’’తి అహమ్పేతం జానామి, యో పనేస తాలస్స అవిదూరే వమ్మికో, ఏత్థ కణ్హసప్పో వసతి. ‘‘తం ఉపట్ఠహ, సో ఏతం డంసిత్వా మారేస్సతి, అథస్స అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా త్వం ఆహరిస్ససీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తతో పట్ఠాయ కణ్హసప్పం ఉపట్ఠహి. బోధిసత్తేనపి వాపితసస్సానం గబ్భగ్గహణకాలే కక్కటకో మహా అహోసి. అథేకదివసం సప్పో కాకమాహ ‘‘సమ్మ, త్వం నిబద్ధం మం ఉపట్ఠహసి, కిం తే కరోమీ’’తి. ‘‘సామి, తుమ్హాకం దాసియా ఏతస్స ఖేత్తసామికస్స అక్ఖీసు దోహళో ఉప్పజ్జి, స్వాహం తుమ్హాకం ఆనుభావేన తస్స అక్ఖీని లభిస్సామీతి తుమ్హే ఉపట్ఠహామీ’’తి. సప్పో ‘‘హోతు, నయిదం గరుకం, లభిస్ససీ’’తి తం అస్సాసేత్వా పున దివసే బ్రాహ్మణస్స ఆగమనమగ్గే కేదారమరియాదం నిస్సాయ తిణేహి పటిచ్ఛన్నో హుత్వా తస్సాగమనం ఓలోకేన్తో నిపజ్జి.

బోధిసత్తో ఆగచ్ఛన్తో పఠమం సోబ్భం ఓతరిత్వా ముఖం ధోవిత్వా సినేహం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా సువణ్ణకక్కటకం ఆలిఙ్గేత్వా ఉత్తరిసాటకన్తరే నిపజ్జాపేత్వా ఖేత్తం పావిసి. సప్పో తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వావ వేగేన పక్ఖన్దిత్వా పిణ్డికమంసే డంసిత్వా తత్థేవ పాతేత్వా వమ్మికం సన్ధాయ పలాయి. బోధిసత్తస్స పతనఞ్చ కక్కటకస్స సాటకన్తరతో లఙ్ఘనఞ్చ కాకస్స ఆగన్త్వా బోధిసత్తస్స ఉరే నిలీయనఞ్చ అపచ్ఛాఅపురిమం అహోసి. కాకో నిలీయిత్వా అక్ఖీని తుణ్డేన పహరి. కక్కటకో ‘‘ఇమం కాకం నిస్సాయ మమ సహాయస్స భయం ఉప్పన్నం, ఏతస్మిం గహితే సప్పో ఆగచ్ఛిస్సతీ’’తి సణ్డాసేన గణ్హన్తో వియ కాకం గీవాయం అళేన దళ్హం గహేత్వా కిలమేత్వా థోకం సిథిలమకాసి. కాకో ‘‘కిస్స మం సమ్మ, ఛడ్డేత్వా పలాయసి, ఏస మం కక్కటకో భియ్యో విహేఠేతి, యావ న మరామి, తావ ఏహీ’’తి సప్పం పక్కోసన్తో పఠమం గాథమాహ –

౯౪. ‘‘సిఙ్గీమిగో ఆయతచక్ఖునేత్తో, అట్ఠిత్తచో వారిసయో అలోమో;

తేనాభిభూతో కపణం రుదామి, హరే సఖా కిస్స ను మం జహాసీ’’తి.

తత్థ సిఙ్గీమిగోతి సిఙ్గీసువణ్ణవణ్ణతాయ వా అళసఙ్ఖాతానం వా సిఙ్గానం అత్థితాయ కక్కటకో వుత్తో. ఆయతచక్ఖునేత్తోతి దీఘేహి చక్ఖుసఙ్ఖాతేహి నేత్తేహి సమన్నాగతో. అట్ఠిమేవ తచో అస్సాతి అట్ఠిత్తచో. హరే సఖాతి ఆలపనమేతం, అమ్భో సహాయాతి అత్థో.

సప్పో తం సుత్వా మహన్తం ఫణం కత్వా కాకం అస్సాసేన్తో అగమాసి. సత్థా ఇమమత్థం దీపేన్తో అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా దుతియం గాథమాహ –

౯౫. ‘‘సో పస్ససన్తో మహతా ఫణేన, భుజఙ్గమో కక్కటమజ్ఝపత్తో;

సఖా సఖారం పరితాయమానో, భుజఙ్గమం కక్కటకో గహేసీ’’తి.

తత్థ కక్కటమజ్ఝపత్తోతి కక్కటకం సమ్పత్తో. సఖా సఖారన్తి సహాయో సహాయం. ‘‘సకం సఖార’’న్తిపి పాఠో, అత్తనో సహాయన్తి అత్థో. పరితాయమానోతి రక్ఖమానో. గహేసీతి దుతియేన అళేన గీవాయం దళ్హం గహేసి.

అథ నం కిలమేత్వా థోకం సిథిలమకాసి. అథ సప్పో ‘‘కక్కటకా నామ నేవ కాకమంసం ఖాదన్తి, న సప్పమంసం, అథ కేన ను ఖో కారణేన అయం అమ్హే గణ్హీ’’తి చిన్తేత్వా తం పుచ్ఛన్తో తతియం గాథమాహ –

౯౬. ‘‘న వాయసం నో పన కణ్హసప్పం, ఘాసత్థికో కక్కటకో అదేయ్య;

పుచ్ఛామి తం ఆయతచక్ఖునేత్త, అథ కిస్స హేతుమ్హ ఉభో గహీతా’’తి.

తత్థ ఘాసత్థికోతి ఆహారత్థికో హుత్వా. అదేయ్యాతిఆదియేయ్య, న-కారేన యోజేత్వా న గణ్హీతి అత్థో.

తం సుత్వా కక్కటకో గహణకారణం కథేన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౯౭. ‘‘అయం పురిసో మమ అత్థకామో, యో మం గహేత్వాన దకాయ నేతి;

తస్మిం మతే దుక్ఖమనప్పకం మే, అహఞ్చ ఏసో చ ఉభో న హోమ.

౯౮. ‘‘మమఞ్చ దిస్వాన పవద్ధకాయం, సబ్బో జనో హింసితుమేవ మిచ్ఛే;

సాదుఞ్చ థూలఞ్చ ముదుఞ్చ మంసం, కాకాపి మం దిస్వ విహేఠయేయ్యు’’న్తి.

తత్థ అయన్తి బోధిసత్తం నిద్దిసతి. అత్థకామోతి హితకామో. దకాయ నేతీతి యో మం సమ్పియాయమానో ఉత్తరిసాటకేన గహేత్వాన ఉదకాయ నేతి, అత్తనో వసనకసోబ్భం పాపేతి. తస్మిం మతేతి సచే సో ఇమస్మిం ఠానే మరిస్సతి, ఏతస్మిం మతే మమ కాయికం చేతసికం మహన్తం దుక్ఖం భవిస్సతీతి దీపేతి. ఉభో న హోమాతి ద్వేపి జనా న భవిస్సామ. మమఞ్చ దిస్వానాతి గాథాయ అయమత్థో – ఇదఞ్చ అపరం కారణం, ఇమస్మిం మతే అనాథం నిప్పచ్చయం మం పవడ్ఢితకాయం దిస్వా సబ్బో జనో ‘‘ఇమస్స కక్కటకస్స సాదుఞ్చ థూలఞ్చ ముదుఞ్చ మంస’’న్తి మం మారేతుం ఇచ్ఛేయ్య, న కేవలఞ్చ జనో మనుస్సో, తిరచ్ఛానభూతా కాకాపి మం దిస్వా విహేఠయేయ్యుం విహేసేయ్యుం మారేయ్యుం.

తం సుత్వా సప్పో చిన్తేసి ‘‘ఏకేనుపాయేన ఇమం వఞ్చేత్వా కాకఞ్చ అత్తానఞ్చ మోచేస్సామీ’’తి. అథ నం వఞ్చేతుకామో ఛట్ఠం గాథమాహ –

౯౯. ‘‘సచేతస్స హేతుమ్హ ఉభో గహీతా, ఉట్ఠాతు పోసే విసమావమామి;

మమఞ్చ కాకఞ్చ పముఞ్చ ఖిప్పం, పురే విసం గాళ్హముపేతి మచ్చ’’న్తి.

తత్థ సచేతస్స హేతూతి సచే ఏతస్స కారణా. ఉట్ఠాతూతి నిబ్బిసో హోతు. విసమావమామీతి అహమస్స విసం ఆకడ్ఢామి, నిబ్బిసం నం కరోమి. పురే విసం గాళ్హముపేతి మచ్చన్తి ఇమఞ్హి మచ్చం మయా అనావమియమానం విసం గాళ్హం బలవం హుత్వా ఉపగచ్ఛేయ్య, తం యావ న ఉపగచ్ఛతి, తావదేవ అమ్హే ద్వేపి జనే ఖిప్పం ముఞ్చాతి.

తం సుత్వా కక్కటకో చిన్తేసి ‘‘అయం ఏకేనుపాయేన మం ద్వేపి జనే విస్సజ్జాపేత్వా పలాయితుకామో, మయ్హం ఉపాయకోసల్లం న జానాతి, అహం దాని యథా సప్పో సఞ్చరితుం సక్కోతి, ఏవం అళం సిథిలం కరిస్సామి, కాకం పన నేవ విస్సజ్జేస్సామీ’’తి ఏవం చిన్తేత్వా సత్తమం గాథమాహ –

౧౦౦. ‘‘సప్పం పమోక్ఖామి న తావ కాకం, పటిబన్ధకో హోహితి తావ కాకో;

పురిసఞ్చ దిస్వాన సుఖిం అరోగం, కాకం పమోక్ఖామి యథేవ సప్ప’’న్తి.

తత్థ పటిబన్ధకోతి పాటిభోగో. యథేవ సప్పన్తి యథా భవన్తం సప్పం ముఞ్చామి, తథా కాకం పమోక్ఖామి, కేవలం త్వం ఇమస్స బ్రాహ్మణస్స సరీరతో సీఘం విసం ఆవమాహీతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా తస్స సుఖసఞ్చారణత్థం అళం సిథిలమకాసి. సప్పో విసం ఆవమిత్వా మహాసత్తస్స సరీరం నిబ్బిసం అకాసి. సో నిద్దుక్ఖో ఉట్ఠాయ పకతివణ్ణేనేవ అట్ఠాసి. కక్కటకో ‘‘సచే ఇమే ద్వేపి జనా అరోగా భవిస్సన్తి, మయ్హం సహాయస్స వడ్ఢి నామ న భవిస్సతి, వినాసేస్సామి నే’’తి చిన్తేత్వా కత్తరికాయ ఉప్పలమకుళం వియ అళేహి ఉభిన్నమ్పి సీసం కప్పేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేసి. కాకీపి తమ్హా ఠానా పలాయి. బోధిసత్తో సప్పస్స సరీరం దణ్డకే వేఠేత్వా గుమ్బపిట్ఠే ఖిపి. సువణ్ణకక్కటకం సోబ్భే విస్సజ్జేత్వా న్హత్వా సాలిన్దియగామమేవ గతో. తతో పట్ఠాయ కక్కటకేన సద్ధిం అధికతరో విస్సాసో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేన్తో ఓసానగాథమాహ –

౧౦౧. ‘‘కాకో తదా దేవదత్తో అహోసి, మారో పన కణ్హసప్పో అహోసి;

ఆనన్దభద్దో కక్కటకో అహోసి, అహం తదా బ్రాహ్మణో హోమి సత్థా’’తి.

సచ్చపరియోసానే బహూ సోతాపన్నాదయో అహేసుం. కాకీ పన గాథాయ న వుత్తా, సా చిఞ్చమాణవికా అహోసీతి.

సువణ్ణకక్కటకజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౩౯౦] ౫. మయ్హకజాతకవణ్ణనా

సకుణో మయ్హకో నామాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆగన్తుకసేట్ఠిం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియఞ్హి ఆగన్తుకసేట్ఠి నామ అడ్ఢో అహోసి మహద్ధనో. సో నేవ అత్తనా భోగే భుఞ్జి, న పరేసం అదాసి, నానగ్గరసే పణీతే భోజనే ఉపనీతే తం న భుఞ్జతి, బిలఙ్గదుతియం కణాజకం ఏవ భుఞ్జతి, ధూపితవాసితేసు కాసికవత్థేసు ఉపనీతేసు తాని హారేత్వా థూలథూలసాటకే నివాసేతి, ఆజానీయయుత్తే మణికనకవిచిత్తే రథే ఉపనీతే తమ్పి హరాపేత్వా కత్తరరథకేన గచ్ఛతి, సువణ్ణచ్ఛత్తే ధారియమానే తం అపనేత్వా పణ్ణచ్ఛత్తేన ధారియమానేన. సో యావజీవం దానాదీసు పుఞ్ఞేసు ఏకమ్పి అకత్వా కాలం కత్వా రోరువనిరయే నిబ్బత్తి. తస్స అపుత్తకం సాపతేయ్యం రాజబలం సత్తహి రత్తిదివసేహి రాజకులం పవేసేసి. తస్మిం పవేసితే రాజా భుత్తపాతరాసో జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసిన్నో ‘‘కిం, మహారాజ, బుద్ధుపట్ఠానం న కరోసీ’’తి వుత్తే ‘‘భన్తే, సావత్థియం ఆగన్తుకసేట్ఠినో నామ కాలకతస్స అస్సామికధనే అమ్హాకం ఘరే ఆహరియమానేయేవ సత్త రత్తిదివసా గతా, సో పన ఏతం ధనం లభిత్వాపి నేవ అత్తనా పరిభుఞ్జి, న పరేసం అదాసి, రక్ఖసపరిగ్గహితపోక్ఖరణీ వియస్స ధనం అహోసి, సో ఏకదివసమ్పి పణీతభోజనాదీనం రసం అననుభవిత్వావ మరణముఖం పవిట్ఠో, ఏవం మచ్ఛరీ అపుఞ్ఞసత్తో కిం కత్వా ఏత్తకం ధనం లభి, కేన చస్స భోగేసు చిత్తం న రమీ’’తి సత్థారం పుచ్ఛి. సత్థా ‘‘మహారాజ, ధనలాభో చ, ధనం లద్ధా అపరిభుఞ్జనకారణఞ్చ తేనేవ కత’’న్తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బారాణసిసేట్ఠి అస్సద్ధో అహోసి మచ్ఛరీ, న కస్సచి కిఞ్చి దేతి, న కఞ్చి సఙ్గణ్హాతి. సో ఏకదివసం రాజుపట్ఠానం గచ్ఛన్తో తగరసిఖిం నామ పచ్చేకబుద్ధం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘లద్ధా, భన్తే, భిక్ఖా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నను చరామ మహాసేట్ఠీ’’తి వుత్తే పురిసం ఆణాపేసి ‘‘గచ్ఛ, ఇమం అమ్హాకం ఘరం ఆనేత్వా మమ పల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా అమ్హాకం పటియత్తభత్తస్స పత్తం పూరేత్వా దాపేహీ’’తి. సో పచ్చేకబుద్ధం ఘరం నేత్వా నిసీదాపేత్వా సేట్ఠిభరియాయ ఆచిక్ఖి. సా నానగ్గరసభత్తస్స పత్తం పూరేత్వా తస్స అదాసి. సో భత్తం గహేత్వా సేట్ఠినివేసనా నిక్ఖమిత్వా అన్తరవీథియం పటిపజ్జి. సేట్ఠి రాజకులతో పచ్చాగచ్ఛన్తో తం దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘లద్ధం, భన్తే, భత్త’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘లద్ధం మహాసేట్ఠీ’’తి. సో పత్తం ఓలోకేత్వా చిత్తం పసాదేతుం నాసక్ఖి, ‘‘ఇమం మే భత్తం దాసా వా కమ్మకరా వా భుఞ్జిత్వా దుక్కరమ్పి కమ్మం కరేయ్యుం, అహో వత మే జానీ’’తి అపరచేతనం పరిపుణ్ణం కాతుం నాసక్ఖి. దానఞ్హి నామ తిస్సో చేతనా పరిపుణ్ణం కాతుం సక్కోన్తస్సేవ మహప్ఫలం హోతి.

‘‘పుబ్బేవ దానా సుమనా భవామ, దదమ్పి వే అత్తమనా భవామ;

దత్వాపి వే నానుతప్పామ పచ్ఛా, తస్మా హి అమ్హం దహరా నమియ్యరే. (జా. ౧.౧౦.౯౫);

‘‘పుబ్బేవ దానా సుమనో, దదం చిత్తం పసాదయే;

దత్వా అత్తమనో హోతి, ఏసా యఞ్ఞస్స సమ్పదా’’. (అ. ని. ౬.౩౭; పే. వ. ౩౦౫);

ఇతి, మహారాజ, ఆగన్తుకసేట్ఠి తగరసిఖిపచ్చేకబుద్ధస్స దిన్నపచ్చయేన బహుం ధనం లభి, దత్వా అపరచేతనం పణీతం కాతుం అసమత్థతాయ భోగే భుఞ్జితుం నాసక్ఖీతి. ‘‘పుత్తం పన కస్మా న లభి, భన్తే’’తి? సత్థా ‘‘పుత్తస్స అలభనకారణమ్పి తేనేవ కతం, మహారాజా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.