౭. మఘవత్థు

అప్పమాదేన మఘవాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేసాలియం ఉపనిస్సాయ కూటాగారసాలాయం విహరన్తో సక్కం దేవరాజానం ఆరబ్భ కథేసి.

వేసాలియఞ్హి మహాలి నామ లిచ్ఛవీ వసతి, సో తథాగతస్స సక్కపఞ్హసుత్తన్తదేసనం (దీ. ని. ౨.౩౪౪ ఆదయో) సుత్వా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో సక్కసమ్పత్తిం మహతిం కత్వా కథేసి, ‘దిస్వా ను ఖో కథేసి, ఉదాహు అదిస్వా. జానాతి ను ఖో సక్కం, ఉదాహు నో’తి పుచ్ఛిస్సామి న’’న్తి చిన్తేసి. అథ ఖో, మహాలి, లిచ్ఛవీ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో, మహాలి, లిచ్ఛవీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘దిట్ఠో ఖో, భన్తే, భగవతా సక్కో దేవానమిన్దో’’తి? ‘‘దిట్ఠో ఖో మే, మహాలి, సక్కో దేవానమిన్దో’’తి. ‘‘సో హి నున, భన్తే, సక్కపతిరూపకో భవిస్సతి. దుద్దసో హి, భన్తే, సక్కో దేవానమిన్దో’’తి. ‘‘సక్కఞ్చ ఖ్వాహం, మహాలి, పజానామి సక్కకరణే చ ధమ్మే, యేసం ధమ్మానం సమాదిన్నత్తా సక్కో సక్కత్తం అజ్ఝగా, తఞ్చ పజానామి’’.

సక్కో, మహాలి, దేవానమిన్దో పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో మఘో నామ మాణవో అహోసి, తస్మా ‘‘మఘవా’’తి వుచ్చతి.

సక్కో, మహాలి, దేవానమిన్దో పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో పురే దానం అదాసి, తస్మా ‘‘పురిన్దదో’’తి వుచ్చతి.

సక్కో, మహాలి, దేవానమిన్దో పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో సక్కచ్చం దానం అదాసి, తస్మా ‘‘సక్కో’’తి వుచ్చతి.

సక్కో, మహాలి, దేవానమిన్దో పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో ఆవసథం అదాసి, తస్మా ‘‘వాసవో’’తి వుచ్చతి.

సక్కో, మహాలి, దేవానమిన్దో సహస్సమ్పి అత్థం ముహుత్తేన చిన్తేతి, తస్మా ‘‘సహస్సక్ఖో’’తి వుచ్చతి.

సక్కస్స, మహాలి, దేవానమిన్దస్స సుజా నామ అసురకఞ్ఞా, పజాపతి, తస్మా ‘‘సుజమ్పతీ’’తి వుచ్చతి.

సక్కో, మహాలి, దేవానమిన్దో దేవానం తావతింసానం ఇస్సరియాధిపచ్చం రజ్జం కారేతి, తస్మా ‘‘దేవానమిన్దో’’తి వుచ్చతి.

సక్కస్స, మహాలి, దేవానమిన్దస్స పుబ్బే మనుస్సభూతస్స సత్త వతపదాని సమత్తాని సమాదిన్నాని అహేసుం, యేసం సమాదిన్నత్తా సక్కో సక్కత్తం అజ్ఝగా. కతమాని సత్త వతపదాని? యావజీవం మాతాపేత్తిభరో అస్సం, యావజీవం కులే జేట్ఠాపచాయీ అస్సం, యావజీవం సణ్హవాచో అస్సం, యావజీవం అపిసుణవాచో అస్సం, యావజీవం విగతమలమచ్ఛేరేన చేతసా అగారం అజ్ఝావసేయ్యం, ముత్తచాగో పయతపాణి వోసగ్గరతో యాచయోగో దానసంవిభాగరతో అస్సం. యావజీవం సచ్చవాచో అస్సం, యావజీవం అక్కోధనో అస్సం, ‘‘సచేపి మే కోధో ఉప్పజ్జేయ్య, ఖిప్పమేవ న పటివినేయ్య’’న్తి. సక్కస్స, మహాలి, దేవానమిన్దస్స పుబ్బే మనుస్సభూతస్స ఇమాని సత్త వతపదాని సమత్తాని సమాదిన్నాని అహేసుం, యేసం సమాదిన్నత్తా సక్కో సక్కత్తం అజ్ఝగాతి.

‘‘మాతాపేత్తిభరం జన్తుం, కులే జేట్ఠాపచాయినం;

సణ్హం సఖిలసమ్భాసం, పేసుణేయ్యప్పహాయినం.

‘‘మచ్ఛేరవినయే యుత్తం, సచ్చం కోధాభిభుం నరం;

తం వే దేవా తావతింసా, ఆహు సప్పురిసో ఇతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౫౭) –

ఇదం, మహాలి, సక్కేన మఘమాణవకాలే కతకమ్మన్తి వత్వా పున తేన ‘‘కథం, భన్తే, మఘమాణవో పటిపజ్జీ’’తి? తస్స పటిపత్తిం విత్థారతో సోతుకామేన పుట్ఠో ‘‘తేన హి, మహాలి, సుణాహీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి –

అతీతే మగధరట్ఠే మచలగామే మఘో నామ మాణవో గామకమ్మకరణట్ఠానం గన్త్వా అత్తనో ఠితట్ఠానం పాదన్తేన పంసుం వియూహిత్వా రమణీయం కత్వా అట్ఠాసి. అపరో తం బాహునా పహరిత్వా తతో అపనేత్వా సయం తత్థ అట్ఠాసి. సో తస్స అకుజ్ఝిత్వావ అఞ్ఞం ఠానం రమణీయం కత్వా ఠితో. తతోపి నం అఞ్ఞో ఆగన్త్వా బాహునా పహరిత్వా అపనేత్వా సయం అట్ఠాసి. సో తస్సపి అకుజ్ఝిత్వావ అఞ్ఞం ఠానం రమణీయం కత్వా ఠితో, ఇతి తం గేహతో నిక్ఖన్తా నిక్ఖన్తా పురిసా బాహునా పహరిత్వా ఠితఠితట్ఠానతో అపనేసుం. సో ‘‘సబ్బేపేతే మం నిస్సాయ సుఖితా జాతా, ఇమినా కమ్మేన మయ్హం సుఖదాయకేన పుఞ్ఞకమ్మేన భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా, పునదివసే కుదాలం ఆదాయ ఖలమణ్డలమత్తం ఠానం రమణీయం అకాసి. సబ్బే గన్త్వా తత్థేవ అట్ఠంసు. అథ నేసం సీతసమయే అగ్గిం కత్వా అదాసి, గిమ్హకాలే ఉదకం. తతో ‘‘రమణీయం ఠానం నామ సబ్బేసం పియం, కస్సచి అప్పియం నామ నత్థి, ఇతో పట్ఠాయ మయా మగ్గం సమం కరోన్తేన విచరితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా, పాతోవ నిక్ఖమిత్వా, మగ్గం సమం కరోన్తో ఛిన్దిత్వా, హరితబ్బయుత్తకా రుక్ఖసాఖా హరన్తో విచరతి. అథ నం అపరో దిస్వా ఆహ – ‘‘సమ్మ, కిం కరోసీ’’తి? ‘‘మయ్హం సగ్గగామినం మగ్గం కరోమి, సమ్మా’’తి. ‘‘తేన హి అహమ్పి తే సహాయో హోమీ’’తి. ‘‘హోహి, సమ్మ, సగ్గో నామ బహూనమ్పి మనాపో సుఖబహులో’’తి. తతో పట్ఠాయ ద్వే జనా అహేసుం. తే దిస్వా తథేవ పుచ్ఛిత్వా చ సుత్వా చ అపరోపి తేసం సహాయో జాతో, ఏవం అపరోపి అపరోపీతి సబ్బేపి తేత్తింస జనా జాతా. తే సబ్బేపి కుదాలాదిహత్థా మగ్గం సమం కరోన్తా ఏకయోజనద్వియోజనమత్తట్ఠానం గచ్ఛన్తి.

తే దిస్వా గామభోజకో చిన్తేసి – ‘‘ఇమే మనుస్సా అయోగే యుత్తా, సచే ఇమే అరఞ్ఞతో మచ్ఛమంసాదీని వా ఆహరేయ్యుం. సురం వా కత్వా పివేయ్యుం, అఞ్ఞం వా తాదిసం కమ్మం కరేయ్యుం, అహమ్పి కిఞ్చి కిఞ్చి లభేయ్య’’న్తి. అథ నే పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘కిం కరోన్తా విచరథా’’తి? ‘‘సగ్గమగ్గం, సామీ’’తి. ‘‘ఘరావాసం వసన్తేహి నామ ఏవం కాతుం న వట్టతి, అరఞ్ఞతో మచ్ఛమంసాదీని ఆహరితుం, సురం కత్వా పాతుం, నానప్పకారే చ కమ్మన్తే కాతుం వట్టతీ’’తి. తే తస్స వచనం పటిక్ఖిపింసు, ఏవం పునప్పునం వుచ్చమానాపి పటిక్ఖిపింసుయేవ. సో కుజ్ఝిత్వా ‘‘నాసేస్సామి నే’’తి రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా, ‘‘చోరే తే, దేవ, వగ్గబన్ధనేన విచరన్తే పస్సామీ’’తి వత్వా, ‘‘గచ్ఛ, తే గహేత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తే తథా కత్వా సబ్బే తే బన్ధిత్వా ఆనేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసి. రాజా అవీమంసిత్వావ ‘‘హత్థినా మద్దాపేథా’’తి ఆణాపేసి. మఘో సేసానం ఓవాదమదాసి – ‘‘సమ్మా, ఠపేత్వా మేత్తం అఞ్ఞో అమ్హాకం అవస్సయో నత్థి, తుమ్హే కత్థచి కోపం అకత్వా రఞ్ఞే చ గామభోజకే చ మద్దనహత్థిమ్హి చ అత్తని చ మేత్తచిత్తేన సమచిత్తావ హోథా’’తి. తే తథా కరింసు. అథ నేసం మేత్తానుభావేన హత్థీ ఉప్పసఙ్కమితుమ్పి న విసహి. రాజా తమత్థం సుత్వా బహూ మనుస్సే దిస్వా మద్దితుం న విసహిస్సతి? ‘‘గచ్ఛథ, నే కిలఞ్జేన పటిచ్ఛాదేత్వా మద్దాపేథా’’తి ఆహ. తే కిలఞ్జేన పటిచ్ఛాదేత్వా మద్దితుం పేసియమానోపి హత్థీ దూరతోవ పటిక్కమి.

రాజా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘కారణేనేత్థ భవితబ్బ’’న్తి తే పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘తాతా, మం నిస్సాయ తుమ్హే కిం న లభథా’’తి? ‘‘కిం నామేతం, దేవా’’తి? ‘‘తుమ్హే కిర వగ్గబన్ధనేన చోరా హుత్వా అరఞ్ఞే విచరథా’’తి? ‘‘కో ఏవమాహ, దేవా’’తి? ‘‘గామభోజకో, తాతా’’తి. ‘‘న మయం, దేవ, చోరా, మయం పన అత్తనో సగ్గమగ్గం సోధేన్తా ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోమ, గామభోజకో అమ్హే అకుసలకిరియాయ నియోజేత్వా అత్తనో వచనం అకరోన్తే నాసేతుకామో కుజ్ఝిత్వా ఏవమాహా’’తి. అథ రాజా తేసం కథం సుత్వా సోమనస్సప్పత్తో హుత్వా, ‘‘తాతా, అయం తిరచ్ఛానో తుమ్హాకం గుణే జానాతి, అహం మనుస్సభూతో జానితుం నాసక్ఖిం, ఖమథ మే’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా సపుత్తదారం గామభోజకం తేసం దాసం, హత్థిం ఆరోహనియం, తఞ్చ గామం యథాసుఖం పరిభోగం కత్వా అదాసి. తే ‘‘ఇధేవ నో కతపుఞ్ఞస్సానిసంసో దిట్ఠో’’తి భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నమానసా హుత్వా తం హత్థిం వారేన వారేన అభిరుయ్హ గచ్ఛన్తా మన్తయింసు ‘‘ఇదాని అమ్హేహి అతిరేకతరం పుఞ్ఞం కాతబ్బం, కిం కరోమ? చతుమహాపథే థావరం కత్వా మహాజనస్స విస్సమనసాలం కరిస్సామా’’తి. తే వడ్ఢకిం పక్కోసాపేత్వా సాలం పట్ఠపేసుం. మాతుగామేసు పన విగతచ్ఛన్దతాయ తస్సా సాలాయ మాతుగామానం పత్తిం నాదంసు.

మఘస్స పన గేహే నన్దా, చిత్తా, సుధమ్మా, సుజాతి చతస్సో ఇత్థియో హోన్తి. తాసు సుధమ్మా వడ్ఢకినా సద్ధిం ఏకతో హుత్వా, ‘‘భాతిక, ఇమిస్సా సాలాయ మం జేట్ఠికం కరోహీ’’తి వత్వా లఞ్జం అదాసి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పఠమమేవ కణ్ణికత్థాయ రుక్ఖం సుక్ఖాపేత్వా తచ్ఛేత్వా విజ్ఝిత్వా కణ్ణికం నిట్ఠాపేత్వా, ‘‘సుధమ్మా నామ అయం సాలా’’తి అక్ఖరాని ఛిన్దిత్వా వత్థేన పలివేఠేత్వా ఠపేసి. అథ నే వడ్ఢకీ సాలం నిట్ఠాపేత్వా కణ్ణికారోపనదివసే ‘‘అహో, అయ్యా, ఏకం కరణీయం న సరిమ్హా’’తి ఆహ. ‘‘కిం నామ, భో’’తి? ‘‘కణ్ణిక’’న్తి. ‘‘హోతు తం ఆహరిస్సామా’’తి. ‘‘ఇదాని ఛిన్నరుక్ఖేన కాతుం న సక్కా, పుబ్బేయేవ తం ఛిన్దిత్వా తచ్ఛేత్వా విజ్ఝిత్వా ఠపితకణ్ణికా లద్ధుం వట్టతీ’’తి. ‘‘ఇదాని కిం కాతబ్బ’’న్తి? ‘‘సచే కస్సచి గేహే నిట్ఠాపేత్వా ఠపితా విక్కాయికకణ్ణికా అత్థి, సా పరియేసితబ్బా’’తి. తే పరియేసన్తా సుధమ్మాయ గేహే దిస్వా సహస్సం దత్వాపి మూలేన న లభింసు. ‘‘సచే మం సాలాయ పత్తిం కరోథ, దస్సామీ’’తి వుత్తే పన ‘‘మయం మాతుగామానం పత్తిం న దమ్మా’’తి ఆహంసు.

అథ నే వడ్ఢకీ ఆహ – ‘‘అయ్యా, తుమ్హే కిం కథేథ, ఠపేత్వా బ్రహ్మలోకం అఞ్ఞం మాతుగామరహితట్ఠానం నామ నత్థి, గణ్హథ కణ్ణికం. ఏవం సన్తే అమ్హాకం కమ్మం నిట్ఠం గమిస్సతీ’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి కణ్ణికం గహేత్వా సాలం నిట్ఠాపేత్వా తిధా విభజింసు. ఏకస్మిం కోట్ఠాసే ఇస్సరానం వసనట్ఠానం కరింసు, ఏకస్మిం దుగ్గతానం, ఏకస్మిం గిలానానం. తేత్తింస జనా తేత్తింస ఫలకాని పఞ్ఞపేత్వా హత్థిస్స సఞ్ఞం అదంసు – ‘‘ఆగన్తుకో ఆగన్త్వా యస్స అత్థతఫలకే నిసీదతి, తం గహేత్వా ఫలకసామికస్సేవ గేహే పతిట్ఠపేహి, తస్స పాదపరికమ్మపిట్ఠిపరికమ్మపానీయఖాదనీయభోజనీయసయనాని సబ్బాని ఫలకసామికస్సేవ భారో భవిస్సతీ’’తి. హత్థీ ఆగతాగతం గహేత్వా ఫలకసామికస్సేవ ఘరం నేతి. సో తస్స తం దివసం కత్తబ్బం కరోతి. మఘో సాలాయ అవిదూరే కోవిళారరుక్ఖం రోపేత్వా తస్స మూలే పాసాణఫలకం అత్థరి. సాలం పవిట్ఠపవిట్ఠా జనా కణ్ణికం ఓలోకేత్వా అక్ఖరాని వాచేత్వా, ‘‘సుధమ్మా నామేసా సాలా’’తి వదన్తి. తేత్తింసజనానం నామం న పఞ్ఞాయతి. నన్దా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే సాలం కరోన్తా అమ్హే అపత్తికా కరింసు, సుధమ్మా పన అత్తనో బ్యత్తతాయ కణ్ణికం కత్వా పత్తికా జాతా, మయాపి కిఞ్చి కాతుం వట్టతి, కిం ను ఖో కరిస్సామీ’’తి? అథస్సా ఏతదహోసి – ‘‘సాలం ఆగతాగతానం పానీయఞ్చేవ న్హానోదకఞ్చ లద్ధుం వట్టతి, పోక్ఖరణిం ఖణాపేస్సామీ’’తి. సా పోక్ఖరణిం కారేసి. చిత్తా చిన్తేసి – ‘‘సుధమ్మాయ కణ్ణికా దిన్నా, నన్దాయ పోక్ఖరణీ కారితా, మయాపి కిఞ్చి కాతుం వట్టతి, కిం ను ఖో కరిస్సామీ’’తి? అథస్సా ఏతదహోసి – ‘‘సాలం ఆగతాగతేహి పానీయం పివిత్వా న్హత్వా గమనకాలేపి మాలం పిలన్ధిత్వా గన్తుం వట్టతి, పుప్ఫారామం కారాపేస్సామీ’’తి. సా రమణీయం పుప్ఫారామం కారేసి. యేభుయ్యేన తస్మిం ఆరామే ‘‘అసుకో నామ పుప్ఫూపగఫలూపగరుక్ఖో నత్థీ’’తి నాహోసి.

సుజా పన ‘‘అహం మఘస్స మాతులధీతా చేవ పాదపరిచారికా చ, ఏతేన కతం కమ్మం మయ్హమేవ, మయా కతం ఏతస్సేవా’’తి చిన్తేత్వా, కిఞ్చి అకత్వా అత్తభావమేవ మణ్డయమానా కాలం వీతినామేసి. మఘోపి మాతాపితుఉపట్ఠానం కులే జేట్ఠాపచాయనకమ్మం సచ్చవాచం అఫరుసవాచం అపి, సుణవాచం మచ్ఛేరవినయం అక్కోధనన్తి ఇమాని సత్త వతపదాని పూరేత్వా –

‘‘మాతాపేత్తిభరం జన్తుం, కులే జేట్ఠాపచాయినం;

సణ్హం సఖిలసమ్భాసం, పేసుణేయ్యప్పహాయినం.

‘‘మచ్ఛేరవినయే యుత్తం, సచ్చం కోధాభిభుం నరం;

తం వే దేవా తావతింసా, ఆహు ‘సప్పురిసో’ఇతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౫౭) –

ఏవం పసంసియభావం ఆపజ్జిత్వా జీవితపరియోసానే తావతింసభవనే సక్కో దేవరాజా హుత్వా నిబ్బత్తి, తేపిస్స సహాయకా తత్థేవ నిబ్బత్తింసు, వడ్ఢకీ విస్సకమ్మదేవపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా తావతింసభవనే అసురా వసన్తి. తే ‘‘అభినవా దేవపుత్తా నిబ్బత్తా’’తి దిబ్బపానం సజ్జయింసు. సక్కో అత్తనో పరిసాయ కస్సచి అపివనత్థాయ సఞ్ఞమదాసి. అసురా దిబ్బపానం పివిత్వా మజ్జింసు. సక్కో ‘‘కిం మే ఇమేహి సాధారణేన రజ్జేనా’’తి అత్తనో పరిసాయ సఞ్ఞం దత్వా తే పాదేసు గాహాపేత్వా మహాసముద్దే ఖిపాపేసి. తే అవంసిరా సముద్దే పతింసు. అథ నేసం పుఞ్ఞానుభావేన సినేరునో హేట్ఠిమతలే అసురవిమానం నామ నిబ్బత్తి, చిత్తపాటలి నామ నిబ్బత్తి.

దేవాసురసఙ్గామే పన అసురేసు పరాజితేసు దసయోజనసహస్సం తావతింసదేవనగరం నామ నిబ్బత్తి. తస్స పన నగరస్స పాచీనపచ్ఛిమద్వారానం అన్తరా దసయోజనసహస్సం హోతి, తథా దక్ఖిణుత్తరద్వారానం. తం ఖో పన నగరం ద్వారసహస్సయుత్తం అహోసి ఆరామపోక్ఖరణిపటిమణ్డితం. తస్స మజ్ఝే సాలాయ నిస్సన్దేన తియోజనసతుబ్బేధేహి ధజేహి పటిమణ్డితో సత్తరతనమయో సత్తయోజనసతుబ్బేధో వేజయన్తో నామ పాసాదో ఉగ్గఞ్ఛి. సువణ్ణయట్ఠీసు మణిధజా అహేసుం, మణియట్ఠీసు సువణ్ణధజా; పవాళయట్ఠీసు ముత్తధజా, ముత్తయట్ఠీసు పవాళధజా; సత్తరతనమయాసు యట్ఠీసు సత్తరతనధజా, మజ్ఝే ఠితో ధజో తియోజనసతుబ్బేధో అహోసి. ఇతి సాలాయ నిస్సన్దేన యోజనసహస్సుబ్బేధో పాసాదో సత్తరతనమయోవ హుత్వా నిబ్బత్తి, కోవిళారరుక్ఖస్స నిస్సన్దేన సమన్తా తియోజనసతపరిమణ్డలో పారిచ్ఛత్తకో నిబ్బత్తి, పాసాణఫలకస్స నిస్సన్దేన పారిచ్ఛత్తకమూలే దీఘతో సట్ఠియోజనా పుథులతో పణ్ణాసయోజనా బహలతో పఞ్చదసయోజనా జయసుమనరత్తకమ్బలవణ్ణా పణ్డుకమ్బలసిలా నిబ్బత్తి. తత్థ నిసిన్నకాలే ఉపడ్ఢకాయో పవిసతి, ఉట్ఠితకాలే ఊనం పరిపూరతి.

హత్థీ పన ఏరావణో నామ దేవపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. దేవలోకస్మిఞ్హి తిరచ్ఛానగతా న హోన్తి. తస్మా సో ఉయ్యానకీళాయ నిక్ఖమనకాలే అత్తభావం విజహిత్వా దియడ్ఢయోజనసతికో ఏరావణో నామ హత్థీ అహోసి. సో తేత్తింసజనానం అత్థాయ తేత్తింస కుమ్భే మాపేసి ఆవట్టేన తిగావుతఅడ్ఢయోజనప్పమాణే, సబ్బేసం మజ్ఝే సక్కస్స అత్థాయ సుదస్సనం నామ తింసయోజనికం కుమ్భం మాపేసి. తస్స ఉపరి ద్వాదసయోజనికో రతనమణ్డపో హోతి. తత్థ అన్తరన్తరా సత్తరతనమయా యోజనుబ్బేధా ధజా ఉట్ఠహన్తి. పరియన్తే కిఙ్కిణికజాలం ఓలమ్బతి. యస్స మన్దవాతేరితస్స పఞ్చఙ్గికతూరియసద్దసంమిస్సో దిబ్బగీతసద్దో వియ రవో నిచ్ఛరతి. మణ్డపమజ్ఝే సక్కస్సత్థాయ యోజనికో మణిపల్లఙ్కో పఞ్ఞత్తో హోతి, తత్థ సక్కో నిసీది. తేత్తింస దేవపుత్తా అత్తనో కుమ్భే రతనపల్లఙ్కే నిసీదింసు. తేత్తింసాయ కుమ్భానం ఏకేకస్మిం కుమ్భే సత్త సత్త దన్తే మాపేసి. తేసు ఏకేకో పణ్ణాసయోజనాయామో, ఏకేకస్మిఞ్చేత్థ దన్తే సత్త సత్త పోక్ఖరణియో హోన్తి, ఏకేకాయ పోక్ఖరణియా సత్త సత్త పదుమినీగచ్ఛాని, ఏకేకస్మిం గచ్ఛే సత్త సత్త పుప్ఫాని హోన్తి, ఏకేకస్మిం పుప్ఫే సత్త సత్త పత్తాని, ఏకేకస్మిం పత్తే సత్త సత్త దేవధీతరో నచ్చన్తి. ఏవం సమన్తా పణ్ణాసయోజనఠానేసు హత్థిదన్తేసుయేవ నటసమజ్జా హోన్తి. ఏవం మహన్తం యసం అనుభవన్తో సక్కో దేవరాజా విచరతి.

సుధమ్మాపి కాలం కత్వా గన్త్వా తత్థేవ నిబ్బత్తి. తస్సా సుధమ్మా నామ నవ యోజనసతికా దేవసభా నిబ్బత్తి. తతో రమణీయతరం కిర అఞ్ఞం ఠానం నామ నత్థి, మాసస్స అట్ఠ దివసే ధమ్మస్సవనం తత్థేవ హోతి. యావజ్జతనా అఞ్ఞతరం రమణీయం ఠానం దిస్వా, ‘‘సుధమ్మా దేవసభా వియా’’తి వదన్తి. నన్దాపి కాలం కత్వా గన్త్వా తత్థేవ నిబ్బత్తి, తస్సా పఞ్చయోజనసతికా నన్దా నామ పోక్ఖరణీ నిబ్బత్తి. చిత్తాపి కాలం కత్వా గన్త్వా తత్థేవ నిబ్బత్తి, తస్సాపి పఞ్చయోజనసతికం చిత్తలతావనం నామ నిబ్బత్తి, తత్థ ఉప్పన్నపుబ్బనిమిత్తే దేవపుత్తే నేత్వా మోహయమానా విచరన్తి. సుజా పన కాలం కత్వా ఏకిస్సా గిరికన్దరాయ ఏకా బకసకుణికా హుత్వా నిబ్బత్తి. సక్కో అత్తనో పరిచారికా ఓలోకేన్తో ‘‘సుధమ్మా ఇధేవ నిబ్బత్తా, తథా నన్దా చ చిత్తా చ, సుజా ను ఖో కుహిం నిబ్బత్తా’’తి చిన్తేన్తో తం తత్థ నిబ్బత్తం దిస్వా, ‘‘బాలా కిఞ్చి పుఞ్ఞం అకత్వా ఇదాని తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తా, ఇదాని పన తం పుఞ్ఞం కారేత్వా ఇధానేతుం వట్టతీ’’తి అత్తభావం విజహిత్వా అఞ్ఞాతకవేసేన తస్సా సన్తికం గన్త్వా, ‘‘కిం కరోన్తీ ఇధ విచరసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కో పన త్వం, సామీ’’తి? ‘‘అహం తే సామికో మఘో’’తి. ‘‘కుహిం నిబ్బత్తోసి, సామీ’’తి? ‘‘అహం తావతింసదేవలోకే నిబ్బత్తో’’. ‘‘తవ సహాయికానం పన నిబ్బత్తట్ఠానం జానాసీ’’తి? ‘‘న జానామి, సామీ’’తి. ‘‘తాపి మమేవ సన్తికే నిబ్బత్తా, పస్సిస్ససి తా సహాయికా’’తి. ‘‘కథాహం తత్థ గమిస్సామీ’’తి? సక్కో ‘‘అహం తం తత్థ నేస్సామీ’’తి వత్వా హత్థతలే ఠపేత్వా దేవలోకం నేత్వా నన్దాయ పోక్ఖరణియా తీరే విస్సజ్జేత్వా ఇతరాసం తిస్సన్నం ఆరోచేసి – ‘‘తుమ్హాకం సహాయికం సుజం పస్సిస్సథా’’తి. ‘‘కుహిం సా, దేవా’’తి? ‘‘నన్దాయ పోక్ఖరణియా తీరే ఠితా’’తి ఆహ. తా తిస్సోపి గన్త్వా, ‘‘అహో అయ్యాయ ఏవరూపం అత్తభావమణ్డనస్స ఫలం, ఇదానిస్సా తుణ్డం పస్సథ, పాదే పస్సథ, జఙ్ఘా పస్సథ, సోభతి వతస్సా అత్తభావో’’తి కేళిం కత్వా పక్కమింసు.

పున సక్కో తస్సా సన్తికం గన్త్వా, ‘‘దిట్ఠా తే సహాయికా’’తి వత్వా ‘‘దిట్ఠా మం ఉప్పణ్డేత్వా గతా, తత్థేవ మం నేహీ’’తి వుత్తే తం తత్థేవ నేత్వా ఉదకే విస్సజ్జేత్వా, ‘‘దిట్ఠా తే తాసం సమ్పత్తీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దిట్ఠా, దేవా’’తి? ‘‘తయాపి తత్థ నిబ్బత్తనూపాయం కాతుం వట్టతీ’’తి. ‘‘కిం కరోమి, దేవా’’తి? ‘‘మయా దిన్నం ఓవాదం రక్ఖిస్ససీ’’తి. ‘‘రక్ఖిస్సామి, దేవా’’తి. అథస్సా పఞ్చ సీలాని దత్వా, ‘‘అప్పమత్తా రక్ఖాహీ’’తి వత్వా పక్కామి. సా తతో పట్ఠాయ సయంమతమచ్ఛకేయేవ పరియేసిత్వా ఖాదతి. సక్కో కతిపాహచ్చయేన తస్సా వీమంసనత్థాయ గన్త్వా, వాలుకాపిట్ఠే మతమచ్ఛకో వియ హుత్వా ఉత్తానో నిపజ్జి. సా తం దిస్వా ‘‘మతమచ్ఛకో’’తి సఞ్ఞాయ అగ్గహేసి. మచ్ఛో గిలనకాలే నఙ్గుట్ఠం చాలేసి. సా ‘‘సజీవమచ్ఛకో’’తి ఉదకే విస్సజ్జేసి. సో థోకం వీతినామేత్వా పున తస్సా పురతో ఉత్తానో హుత్వా నిపజ్జి. పున సా ‘‘మతమచ్ఛకో’’తి సఞ్ఞాయ గహేత్వా గిలనకాలే అగ్గనఙ్గుట్ఠం చాలేసి. తం దిస్వా ‘‘సజీవమచ్ఛో’’తి విస్సజ్జేసి. ఏవం తిక్ఖత్తుం వీమంసిత్వా ‘‘సాధుకం సీలం రక్ఖతీ’’తి అత్తానం జానాపేత్వా ‘‘అహం తవ వీమంసనత్థాయ ఆగతో, సాధుకం సీలం రక్ఖసి, ఏవం రక్ఖమానా న చిరస్సేవ మమ సన్తికే నిబ్బత్తిస్ససి, అప్పమత్తా హోహీ’’తి వత్వా పక్కామి.

సా తతో పట్ఠాయ పన సయంమతమచ్ఛం లభతి వా, న వా. అలభమానా కతిపాహచ్చయేనేవ సుస్సిత్వా కాలం కత్వా తస్స సీలస్స ఫలేన బారాణసియం కుమ్భకారస్స ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి. అథస్సా పన్నరససోళసవస్సుద్దేసికకాలే సక్కో ‘‘కుహిం ను ఖో సా నిబ్బత్తా’’తి ఆవజ్జేన్తో దిస్వా, ‘‘ఇదాని మయా తత్థ గన్తుం వట్టతీ’’తి ఏళాలుకవణ్ణేన పఞ్ఞాయమానేహి సత్తహి రతనేహి యానకం పూరేత్వా తం పాజేన్తో బారాణసిం పవిసిత్వా, ‘‘అమ్మతాతా, ఏళాలుకాని గణ్హథ గణ్హథా’’తి ఉగ్ఘోసేన్తో వీథిం పటిపజ్జి. ముగ్గమాసాదీని గహేత్వా ఆగతే పన ‘‘మూలేన న దేమీ’’తి వత్వా, ‘‘కథం దేసీ’’తి వుత్తే, ‘‘సీలరక్ఖికాయ ఇత్థియా దమ్మీ’’తి ఆహ. ‘‘సీలం నామ, సామి, కీదిసం, కిం కాళం, ఉదాహు నీలాదివణ్ణ’’న్తి? ‘‘తుమ్హే ‘సీలం కీదిస’న్తిపి న జానాథ, కిమేవ నం రక్ఖిస్సథ, సీలరక్ఖికాయ పన దస్సామీ’’తి. ‘‘సామి, ఏసా కుమ్భకారస్స ధీతా ‘సీలం రక్ఖామీ’తి విచరతి, ఏతిస్సా దేహీ’’తి. సాపి నం ‘‘తేన హి మయ్హం దేహి, సామీ’’తి ఆహ. ‘‘కాసి త్వ’’న్తి? ‘‘అహం అవిజహితపఞ్చసీలా’’తి. ‘‘తుయ్హమేవేతాని మయా ఆనీతానీ’’తి యానకం పాజేన్తో తస్సా ఘరం గన్త్వా అఞ్ఞేహి అనాహరియం కత్వా ఏళాలుకవణ్ణేన దేవదత్తియం ధనం దత్వా అత్తానం జానాపేత్వా, ‘‘ఇదం తే జీవితవుత్తియా ధనం, పఞ్చసీలాని అఖణ్డాదీని కత్వా రక్ఖాహీ’’తి వత్వా పక్కామి.

సాపి తతో చవిత్వా అసురభవనే అసురజేట్ఠకస్స ధీతా హుత్వా సక్కస్స వేరిఘరే నిబ్బత్తి. ద్వీసు పన అత్తభావేసు సీలస్స సురక్ఖితత్తా అభిరూపా అహోసి సువణ్ణవణ్ణా అసాధారణాయ రూపసిరియా సమన్నాగతా. వేపచిత్తిఅసురిన్దో ఆగతాగతానం అసురానం ‘‘తుమ్హే మమ ధీతు అనుచ్ఛవికా న హోథా’’తి తం కస్సచి అదత్వా, ‘‘మమ ధీతా అత్తనావ అత్తనో అనుచ్ఛవికం సామికం గహేస్సతీ’’తి అసురబలం సన్నిపాతాపేత్వా, ‘‘తుయ్హం అనుచ్ఛవికం సామికం గణ్హా’’తి తస్సా, హత్థే పుప్ఫదామం అదాసి. తస్మిం ఖణే సక్కో తస్సా నిబ్బత్తట్ఠానం ఓలోకేన్తో తం పవత్తిం ఞత్వా, ‘‘ఇదాని మయా గన్త్వా తం ఆనేతుం వట్టతీ’’తి మహల్లకఅసురవణ్ణం నిమ్మినిత్వా గన్త్వా పరిసపరియన్తే అట్ఠాసి. సాపి ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తీ తం దిట్ఠమత్తావ పుబ్బసన్నివాసవసేన ఉప్పన్నేన పేమేన మహోఘేనేవ అజ్ఝోత్థటహదయా హుత్వా, ‘‘ఏసో మే సామికో’’తి తస్స ఉపరి పుప్ఫదామం ఖిపి. అసురా ‘‘అమ్హాకం రాజా ఏత్తకం కాలం ధీతు అనుచ్ఛవికం అలభిత్వా ఇదాని లభి, అయమేవస్స ధీతు పితామహతో మహల్లకో అనుచ్ఛవికో’’తి లజ్జమానా అపక్కమింసు. సక్కోపి తం హత్థే గహేత్వా ‘‘సక్కోహమస్మీ’’తి నదిత్వా ఆకాసే పక్ఖన్ది. అసురా ‘‘వఞ్చితమ్హా జరసక్కేనా’’తి తం అనుబన్ధింసు. మాతలి, సఙ్గాహకో వేజయన్తరథం ఆహరిత్వా అన్తరామగ్గే అట్ఠాసి. సక్కో తం తత్థ ఆరోపేత్వా దేవనగరాభిముఖో పాయాసి. అథస్స సిప్పలివనం సమ్పత్తకాలే రథసద్దం సుత్వా భీతా గరుళపోతకా విరవింసు. తేసం సద్దం సుత్వా సక్కో మాతలిం పుచ్ఛి – ‘‘కే ఏతే విరవన్తీ’’తి? ‘‘గరుళపోతకా, దేవా’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘రథసద్దం సుత్వా మరణభయేనా’’తి. ‘‘మం ఏకం నిస్సాయ ఏత్తకో దిజో రథవేగేన విచుణ్ణితో మా నస్సి, నివత్తేహి రథ’’న్తి. సోపి సిన్ధవసహస్సస్స దణ్డకసఞ్ఞం దత్వా రథం నివత్తేసి. తం దిస్వా అసురా ‘‘జరసక్కో అసురపురతో పట్ఠాయ పలాయన్తో ఇదాని రథం నివత్తేసి, అద్ధా తేన ఉపత్థమ్భో లద్ధో భవిస్సతీ’’తి నివత్తేత్వా ఆగమనమగ్గేనేవ అసురపురం పవిసిత్వా పున సీసం న ఉక్ఖిపింసు.

సక్కోపి సుజం అసురకఞ్ఞం దేవనగరం నేత్వా అడ్ఢతేయ్యానం అచ్ఛరాకోటీనం జేట్ఠికట్ఠానే ఠపేసి. సా సక్కం వరం యాచి – ‘‘మహారాజ, మమ ఇమస్మిం దేవలోకే మాతాపితరో వా భాతికభగినియో వా నత్థి, యత్థ యత్థ గచ్ఛసి, తత్థ తత్థ మం గహేత్వావ గచ్ఛేయ్యాసీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి తస్సా పటిఞ్ఞం అదాసి. తతో పట్ఠాయ చిత్తపాటలియా పుప్ఫితాయ అసురా ‘‘అమ్హాకం నిబ్బత్తట్ఠానే దిబ్బపారిచ్ఛత్తకస్స పుప్ఫనకాలో’’తి యుద్ధత్థాయ సగ్గం అభిరుహన్తి. సక్కో హేట్ఠాసముద్దే నాగానం ఆరక్ఖం అదాసి, తతో సుపణ్ణానం, తతో కుమ్భణ్డానం, తతో యక్ఖానం. తతో చతున్నం మహారాజానం. సబ్బూపరి పన ఉపద్దవనివత్తనత్థాయ దేవనగరద్వారేసు వజిరహత్థా ఇన్దపటిమా ఠపేసి. అసురా నాగాదయో జినిత్వా ఆగతాపి ఇన్దపటిమా దూరతో దిస్వా ‘‘సక్కో నిక్ఖన్తో’’తి పలాయన్తి. ఏవం, మహాలి, మఘో మాణవో అప్పమాదపటిపదం పటిపజ్జి. ఏవం అప్పమత్తో పనేస ఏవరూపం ఇస్సరియం పత్వా ద్వీసు దేవలోకేసు రజ్జం కారేసి. అప్పమాదో నామేస బుద్ధాదీహి పసత్థో. అప్పమాదఞ్హి నిస్సాయ సబ్బేసమ్పి లోకియలోకుత్తరానం విసేసానం అధిగమో హోతీతి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౦. ‘‘అప్పమాదేన మఘవా, దేవానం సేట్ఠతం గతో;

అప్పమాదం పసంసన్తి, పమాదో గరహితో సదా’’తి.

తత్థ అప్పమాదేనాతి మచలగామే భూమిప్పదేససోధనం ఆదిం కత్వా కతేన అప్పమాదేన. మఘవాతి ఇదాని ‘‘మఘవా’’తిపఞ్ఞాతో మఘో మాణవో ద్విన్నం దేవలోకానం రాజభావేన దేవానం సేట్ఠతం గతో. పసంసన్తీతి బుద్ధాదయో పణ్డితా అప్పమాదమేవ థోమేన్తి వణ్ణయన్తి. కిం కారణా? సబ్బేసం లోకియలోకుత్తరానం విసేసానం పటిలాభకారణత్తా. పమాదో గరహితో సదాతి పమాదో పన తేహి అరియేహి నిచ్చం గరహితో నిన్దితో. కిం కారణా? సబ్బవిపత్తీనం మూలభావతో. మనుస్సదోభగ్గం వా హి అపాయుప్పత్తి వా సబ్బా పమాదమూలికాయేవాతి.

గాథాపరియోసానే మహాలి లిచ్ఛవీ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తపరిసాయపి బహూ సోతాపన్నాదయో జాతాతి.

మఘవత్థు సత్తమం.