౩-౪. అనురుద్ధత్థేరఅపదానవణ్ణనా

సుమేధం భగవన్తాహన్తిఆదికం ఆయస్మతో అనురుద్ధత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే విభవసమ్పన్నే కుటుమ్బికకులే నిబ్బత్తి. వయప్పత్తో ఏకదివసం విహారం గన్త్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారా ఏకం భిక్ఖుం దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం దానం పత్థేత్వా సతసహస్సభిక్ఖుపరివారస్స భగవతో సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా సత్తమే దివసే భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఉత్తమాని వత్థాని దత్వా పణిధానం అకాసి. సత్థాపిస్స అనన్తరాయేన సమిజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘అనాగతే గోతమస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. సోపి తత్థ పుఞ్ఞాని కరోన్తో సత్థరి పరినిబ్బుతే సత్తయోజనికే కనకథూపే బహుకంసపాతియో దీపరుక్ఖేహి దీపకపల్లికాహి చ ‘‘దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స ఉపనిస్సయో హోతూ’’తి ఉళారం దీపపూజం అకాసి. ఏవం యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపస్స భగవతో కాలే బారాణసియం కుటుమ్బికగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థరి పరినిబ్బుతే నిట్ఠితే యోజనికే కనకథూపే బహుకంసపాతియో సప్పిమణ్డస్స పూరేత్వా మజ్ఝే చ ఏకేకం గుళపిణ్డం ఠపేత్వా ముఖవట్టియా ముఖవట్టిం ఫుసాపేన్తో చేతియం పరిక్ఖిపాపేసి. అత్తనా గహితకంసపాతిం సప్పిమణ్డస్స పూరేత్వా సహస్సవట్టియో జాలాపేత్వా సీసే ఠపేత్వా సబ్బరత్తిం చేతియం అనుపరియాయి.

ఏవం తస్మిమ్పి అత్తభావే యావజీవం కుసలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో అనుప్పన్నే బుద్ధే బారాణసియంయేవ దుగ్గతకులే నిబ్బత్తి, ‘‘అన్నభారో’’తిస్స నామం అహోసి. సో సుమనసేట్ఠిస్స నామ గేహే కమ్మం కరోన్తో జీవతి. ఏకదివసం సో ఉపరిట్ఠం నామ పచ్చేకబుద్ధం నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠాయ గన్ధమాదనపబ్బతతో ఆకాసేనాగన్త్వా బారాణసీనగరద్వారే ఓతరిత్వా చీవరం పారుపిత్వా నగరే పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసో పత్తం గహేత్వా అత్తనో అత్థాయ ఠపితం భాగభత్తం పత్తే పక్ఖిపిత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స దాతుకామో ఆరభి. భరియాపిస్స అత్తనో భాగభత్తఞ్చ తత్థేవ పక్ఖిపి. సో తం నేత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థే ఠపేసి. పచ్చేకబుద్ధో తం గహేత్వా అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. తం దివసం సుమనసేట్ఠిస్స ఛత్తే అధివత్థా దేవతా – ‘‘అహో దానం, పరమదానం, ఉపరిట్ఠే సుప్పతిట్ఠిత’’న్తి మహాసద్దేన అనుమోది. తం సుత్వా సుమనసేట్ఠి – ‘‘ఏవం దేవతాయ అనుమోదితం ఇదమేవ ఉత్తమదాన’’న్తి చిన్తేత్వా తత్థ పత్తిం యాచి. అన్నభారో పన తస్స పత్తిం అదాసి. తేన పసన్నచిత్తో సుమనసేట్ఠి తస్స సహస్సం దత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ తుయ్హం సహత్థేన కమ్మకరణకిచ్చం నత్థి, పతిరూపం గేహం కత్వా నిచ్చం వసాహీ’’తి ఆహ.

యస్మా నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠితస్స పచ్చేకబుద్ధస్స దిన్నపిణ్డపాతో తం దివసమేవ ఉళారవిపాకో హోతి, తస్మా సుమనసేట్ఠి రఞ్ఞో సన్తికం గచ్ఛన్తో తం గహేత్వా అగమాసి. రాజా పన తం ఆదరవసేన ఓలోకేసి. సేట్ఠి – ‘‘మహారాజ, అయం ఓలోకేతబ్బయుత్తోయేవా’’తి వత్వా తదా తేన కతకమ్మం అత్తనాపిస్స సహస్సదిన్నభావఞ్చ కథేసి. తం సుత్వా రాజా తస్స తుస్సిత్వా సహస్సం దత్వా ‘‘అసుకస్మిం ఠానే గేహం కత్వా వసాహీ’’తి గేహట్ఠానమస్స ఆణాపేసి. తస్స తం ఠానం సోధాపేన్తస్స మహన్తా మహన్తా నిధికుమ్భియో ఉట్ఠహింసు. సో తా దిస్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా సబ్బం ధనం ఉద్ధరాపేత్వా రాసికతం దిస్వా – ‘‘ఏత్తకం ధనం ఇమస్మిం నగరే కస్స గేహే అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘న కస్సచి, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి అయం అన్నభారో ఇమస్మిం నగరే మహాధనసేట్ఠి నామ హోతూ’’తి తం దివసమేవ తస్స సేట్ఠిఛత్తం ఉస్సాపేసి.

సో సేట్ఠి హుత్వా యావజీవం కల్యాణకమ్మం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తో, దీఘరత్తం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా అమ్హాకం భగవతో ఉప్పజ్జనకకాలే కపిలవత్థునగరే సుక్కోదనసక్కస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స జాతస్స అనురుద్ధోతి నామం అకంసు. సో మహానామసక్కస్స కనిట్ఠభాతా భగవతో చూళపితు పుత్తో పరమసుఖుమాలో మహాపుఞ్ఞో అహోసి. సువణ్ణపాతియంయేవ చస్స భత్తం ఉప్పజ్జి. అథస్స మాతా ఏకదివసం ‘‘మమ పుత్తో నత్థీతి పదం న జానాతి, తం జానాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకం సువణ్ణపాతిం తుచ్ఛకంయేవ అఞ్ఞాయ సువణ్ణపాతియా పిదహిత్వా తస్స పేసేసి, అన్తరామగ్గే దేవతా తం, దిబ్బపూవేహి పూరేసుం. ఏవం మహాపుఞ్ఞో తిణ్ణం ఉతూనం అనుచ్ఛవికేసు తీసు పాసాదేసు అలఙ్కతనాటకిత్థీహి పరివుతో దేవో వియ మహాసమ్పత్తిం అనుభవి.

అమ్హాకమ్పి బోధిసత్తో తస్మిం సమయే తుసితపురా చవిత్వా సుద్ధోదనమహారాజస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా అనుక్కమేన వుద్ధిప్పత్తో ఏకూనతింస వస్సాని అగారమజ్ఝే వసిత్వా మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా అనుక్కమేన పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో బోధిమణ్డే సత్తసత్తాహం వీతినామేత్వా ఇసిపతనే మిగదాయే ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా లోకానుగ్గహం కరోన్తో రాజగహం గన్త్వా వేళువనే విహాసి. తదా సుద్ధోదనమహారాజా – ‘‘పుత్తో కిర మే రాజగహం అనుప్పత్తో; గచ్ఛథ, భణే, మమ పుత్తం ఆనేథా’’తి సహస్ససహస్సపరివారే దస అమచ్చే పేసేసి. తే సబ్బే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజింసు. తేసు ఉదాయిత్థేరేన చారికాగమనం ఆయాచితో భగవా వీసతిసహస్సఖీణాసవపరివుతో రాజగహతో నిక్ఖమిత్వా కపిలవత్థుపురం గన్త్వా ఞాతిసమాగమే అనేకాని పాటిహారియాని దస్సేత్వా పాటిహారియవిచిత్తం ధమ్మదేసనం కథేత్వా మహాజనం అమతపానం పాయేత్వా దుతియదివసే పత్తచీవరమాదాయ నగరద్వారే ఠత్వా ‘‘కిం ను ఖో కులనగరం ఆగతానం సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణ’’న్తి ఆవజ్జమానో ‘‘సపదానం పిణ్డాయ చరణం ఆచిణ్ణ’’న్తి ఞత్వా సపదానం పిణ్డాయ చరతి. రాజా ‘‘పుత్తో తే పిణ్డాయ చరతీ’’తి సుత్వా తురితతురితో ఆగన్త్వా అన్తరవీథియం ధమ్మం సుత్వా అత్తనో నివేసనం పవేసేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం అకాసి. భగవా తత్థ కత్తబ్బం ఞాతిసఙ్గహం కత్వా రాహులకుమారం పబ్బాజేత్వా నచిరస్సేవ కపిలవత్థునగరతో మల్లరట్ఠే చారికం చరమానో అనుపియమ్బవనం పాపుణి.

తస్మిం సమయే సుద్ధోదనమహారాజా సాకియగణం సన్నిపాతేత్వా ఆహ – ‘‘సచే మమ పుత్తో అగారం అజ్ఝావసిస్స, రాజా అభవిస్స చక్కవత్తీ సత్తరతనసమ్పన్నో ఖత్తియగణపరివారో, నత్తాపి మే రాహులకుమారో ఖత్తియగణేన సద్ధిం తం పరివారేత్వా అచరిస్స, తుమ్హేపి ఏతమత్థం జానాథ. ఇదాని పన మమ పుత్తో బుద్ధో జాతో, ఖత్తియావాస్స పరివారా హోన్తు, తుమ్హే ఏకేకకులతో ఏకేకం దారకం దేథా’’తి. ఏవం వుత్తే ఏకప్పహారేనేవ ద్వేఅసీతిసహస్సఖత్తియకుమారా పబ్బజింసు.

తస్మిం సమయే మహానామో సక్కో కుటుమ్బసామికో, సో అత్తనో కనిట్ఠం అనురుద్ధం సక్కం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచ – ‘‘ఏతరహి, తాత అనురుద్ధ, అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతా సక్యకుమారా భగవన్తం పబ్బజితం అనుపబ్బజన్తి, అమ్హాకఞ్చ కులా నత్థి కోచి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, తేన హి త్వం వా పబ్బజాహి, అహం వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. తం సుత్వా అనురుద్ధో ఘరావాసే రుచిం అకత్వా అత్తసత్తమో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. తస్స పబ్బజ్జానుక్కమో సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౩౦ ఆదయో) ఆగతోయేవ. ఏవం అనుపియం గన్త్వా పబ్బజితేసు పన తేసు తస్మింయేవ అన్తోవస్సే భద్దియత్థేరో అరహత్తం పాపుణి, అనురుద్ధత్థేరో దిబ్బచక్ఖుం నిబ్బత్తేసి, దేవదత్తో అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేసి, ఆనన్దత్థేరో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, భగుత్థేరో చ కిమిలత్థేరో చ పచ్ఛా అరహత్తం పాపుణింసు. తేసం సబ్బేసమ్పి థేరానం అత్తనో అత్తనో ఆగతట్ఠానేసు పుబ్బపత్థనాభినీహారో ఆవి భవిస్సతి. అయం అనురుద్ధత్థేరో ధమ్మసేనాపతిస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా చేతియరట్ఠే పాచీనవంసదాయం గన్త్వా సమణధమ్మం కరోన్తో సత్త మహాపురిసవితక్కే వితక్కేసి, అట్ఠమే కిలమతి. సత్థా ‘‘అనురుద్ధో అట్ఠమే మహాపురిసవితక్కే కిలమతీ’’తి ఞత్వా ‘‘తస్స సఙ్కప్పం పూరేస్సామీ’’తి తత్థ గన్త్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో అట్ఠమం మహాపురిసవితక్కం పూరేత్వా చతుపచ్చయసన్తోసభావనారామపటిమణ్డితం మహాఅరియవంసపటిపదం కథేత్వా ఆకాసే ఉప్పతిత్వా భేసకలావనమేవ గతో.

థేరో తథాగతే గతమత్తేయేవ తేవిజ్జో మహాఖీణాసవో హుత్వా ‘‘సత్థా మయ్హం మనం జానిత్వా ఆగన్త్వా అట్ఠమం మహాపురిసవితక్కం పూరేత్వా అదాసి, సో చ మే మనోరథో మత్థకం పత్తో’’తి బుద్ధానం ధమ్మదేసనం అత్తనో చ పటివేధధమ్మం ఆరబ్భ ఇమా ఉదానగాథా అభాసి –

‘‘మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, సత్థా లోకే అనుత్తరో;

మనోమయేన కాయేన, ఇద్ధియా ఉపసఙ్కమి.

‘‘యదా మే అహు సఙ్కప్పో, తతో ఉత్తరి దేసయి;

నిప్పపఞ్చరతో బుద్ధో, నిప్పపఞ్చమదేసయి.

‘‘తస్సాహం ధమ్మమఞ్ఞాయ, విహాసిం సాసనే రతో;

తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తా, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. (థేరగా. ౯౦౧-౯౦౩);

అథ నం అపరభాగే సత్థా జేతవనే మహావిహారే విహరన్తో ‘‘దిబ్బచక్ఖుకానం భిక్ఖూనం అనురుద్ధో అగ్గో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౨) అగ్గట్ఠానే ఠపేసి.

౪౨౧. ఏవం సో భగవతో సన్తికా దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గట్ఠానం లభిత్వా అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సవసేన పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో సుమేధం భగవన్తాహన్తిఆదిమాహ. తత్థ సున్దరా ఉపట్ఠాపనపఞ్ఞా మగ్గఫలపఞ్ఞా విపస్సనాపఞ్ఞా చతుపటిసమ్భిదాదిసఙ్ఖాతా మేధా యస్స భగవతో సో సుమేధో, తం సుమేధం భాగ్యసమ్పన్నత్తా భగవన్తం లోకస్స జేట్ఠం సేట్ఠం పధానభూతం సంసారతో పఠమం నిగ్గతం నరానం ఆసభం పురేచారికం వూపకట్ఠం వివేకభూతం గణసఙ్గణికారామతో అపగతం విహరన్తం అహం అద్దసన్తి సమ్బన్ధో.

౪౨౨. సబ్బధమ్మానం సయమేవ బుద్ధత్తా సమ్బుద్ధం, ఉపగన్త్వాన సమీపం గన్త్వాతి అత్థో. అఞ్జలిం పగ్గహేత్వానాతి దసఙ్గులిపుటం ముద్ధని కత్వాతి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

౪౩౦. దివా రత్తిఞ్చ పస్సామీతి తదా దేవలోకే చ మనుస్సలోకే చ ఉప్పన్నకాలే మంసచక్ఖునా సమన్తతో యోజనం పస్సామీతి అత్థో.

౪౩౧. సహస్సలోకం ఞాణేనాతి పఞ్ఞాచక్ఖునా సహస్సచక్కవాళం పస్సామీతి అత్థో. సత్థు సాసనేతి ఇదాని గోతమస్స భగవతో సాసనే. దీపదానస్స దీపపూజాయ ఇదం ఫలం, ఇమినా ఫలేన దిబ్బచక్ఖుం అనుప్పత్తో పటిలద్ధో ఉప్పాదేసిన్తి అత్థో.

అనురుద్ధత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.