౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

౩౯౦. ఇదాని తదనన్తరే సమ్మప్పధానవిభఙ్గే చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. తేన న తతో హేట్ఠా న ఉద్ధన్తి సమ్మప్పధానపరిచ్ఛేదం దీపేతి. సమ్మప్పధానాతి కారణప్పధానా ఉపాయప్పధానా యోనిసోపధానా. ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే పటిపన్నకో భిక్ఖు. అనుప్పన్నానన్తి అనిబ్బత్తానం. పాపకానన్తి లామకానం. అకుసలానం ధమ్మానన్తి అకోసల్లసమ్భూతానం ధమ్మానం. అనుప్పాదాయాతి న ఉప్పాదనత్థాయ. ఛన్దం జనేతీతి కత్తుకమ్యతాసఙ్ఖాతం కుసలచ్ఛన్దం జనేతి ఉప్పాదేతి. వాయమతీతి పయోగం పరక్కమం కరోతి. వీరియం ఆరభతీతి కాయికచేతసికం వీరియం కరోతి. చిత్తం పగ్గణ్హాతీతి తేనేవ సహజాతవీరియేన చిత్తం ఉక్ఖిపతి. పదహతీతి పధానవీరియం కరోతి. పటిపాటియా పనేతాని చత్తారిపి పదాని ఆసేవనాభావనాబహులీకమ్మసాతచ్చకిరియాహి యోజేతబ్బాని.

ఉప్పన్నానం పాపకానన్తి అనుప్పన్నన్తి అవత్తబ్బతం ఆపన్నానం పాపధమ్మానం. పహానాయాతి పజహనత్థాయ. అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానన్తి అనిబ్బత్తానం కోసల్లసమ్భూతానం ధమ్మానం. ఉప్పాదాయాతి ఉప్పాదనత్థాయ. ఉప్పన్నానన్తి నిబ్బత్తానం. ఠితియాతి ఠితత్థాయ. అసమ్మోసాయాతి అనస్సనత్థం. భియ్యోభావాయాతి పునప్పునం భావాయ. వేపుల్లాయాతి విపులభావాయ. భావనాయాతి వడ్ఢియా. పారిపూరియాతి పరిపూరణత్థాయ. అయం తావ చతున్నం సమ్మప్పధానానం ఉద్దేసవారవసేన ఏకపదికో అత్థుద్ధారో.

౩౯౧. ఇదాని పటిపాటియా తాని పదాని భాజేత్వా దస్సేతుం కథఞ్చ భిక్ఖు అనుప్పన్నానన్తిఆదినా నయేన నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ యం హేట్ఠా ధమ్మసఙ్గహే ఆగతసదిసం, తం తస్స వణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. యం పన తస్మిం అనాగతం, తత్థ ఛన్దనిద్దేసే తావ యో ఛన్దోతి యో ఛన్దనియవసేన ఛన్దో. ఛన్దికతాతి ఛన్దికభావో, ఛన్దకరణాకారో వా. కత్తుకమ్యతాతి కత్తుకామతా. కుసలోతి ఛేకో. ధమ్మచ్ఛన్దోతి సభావచ్ఛన్దో. అయఞ్హి ఛన్దో నామ తణ్హాఛన్దో, దిట్ఠిఛన్దో, వీరియఛన్దో, ధమ్మచ్ఛన్దోతి బహువిధో నానప్పకారకో. తేసు ధమ్మచ్ఛన్దోతి ఇమస్మిం ఠానే కత్తుకమ్యతాకుసలధమ్మచ్ఛన్దో అధిప్పేతో.

ఇమం ఛన్దం జనేతీతి ఛన్దం కురుమానోవ ఛన్దం జనేతి నామ. సఞ్జనేతీతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. ఉట్ఠపేతీతి ఛన్దం కురుమానోవ తం ఉట్ఠపేతి నామ. సముట్ఠపేతీతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. నిబ్బత్తేతీతి ఛన్దం కురుమానోవ తం నిబ్బత్తేతి నామ. అభినిబ్బత్తేతీతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. అపిచ ఛన్దం కరోన్తోవ ఛన్దం జనేతి నామ. తమేవ సతతం కరోన్తో సఞ్జనేతి నామ. కేనచిదేవ అన్తరాయేన పతితం పున ఉక్ఖిపన్తో ఉట్ఠపేతి నామ. పబన్ధట్ఠితిం పాపేన్తో సముట్ఠపేతి నామ. తం పాకటం కరోన్తో నిబ్బత్తేతి నామ. అనోసక్కనతాయ అలీనవుత్తితాయ అనోలీనవుత్తితాయ అభిముఖభావేన నిబ్బత్తేన్తో అభినిబ్బత్తేతి నామ.

౩౯౪. వీరియనిద్దేసే వీరియం కరోన్తోవ వీరియం ఆరభతి నామ. దుతియపదం ఉపసగ్గేన వడ్ఢితం. వీరియం కరోన్తోయేవ చ ఆసేవతి భావేతి నామ. పునప్పునం కరోన్తో వహులీకరోతి. ఆదితోవ కరోన్తో ఆరభతి. పునప్పునం కరోన్తో సమారభతి. భావనావసేన భజన్తో ఆసేవతి. వడ్ఢేన్తో భావేతి. సబ్బకిచ్చేసు తదేవ బహులీకరోన్తో బహులీకరోతీతి వేదితబ్బో.

౩౯౫. చిత్తపగ్గహనిద్దేసే వీరియపగ్గహేన యోజేన్తో చిత్తం పగ్గణ్హాతి, ఉక్ఖిపతీతి అత్థో. పునప్పునం పగ్గణ్హన్తో సమ్పగ్గణ్హాతి. ఏవం సమ్పగ్గహితం యథా న పతతి తథా నం వీరియుపత్థమ్భేన ఉపత్థమ్భేన్తో ఉపత్థమ్భేతి. ఉపత్థమ్భితమ్పి థిరభావత్థాయ పునప్పునం ఉపత్థమ్భేన్తో పచ్చుపత్థమ్భేతి నామ.

౪౦౬. ఠితియాతిపదస్స నిద్దేసే సబ్బేసమ్పి అసమ్మోసాదీనం ఠితివేవచనభావం దస్సేతుం యా ఠితి సో అసమ్మోసోతిఆది వుత్తం. ఏత్థ హి హేట్ఠిమం హేట్ఠిమం పదం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదస్స అత్థో, ఉపరిమం ఉపరిమం పదం హేట్ఠిమస్స హేట్ఠిమస్స అత్థోతిపి వత్తుం వట్టతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి. అయం తావ పాళివణ్ణనా.

అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయకథా. అయఞ్హి సమ్మప్పధానకథా నామ దువిధా – లోకియా లోకుత్తరా చ. తత్థ లోకియా సబ్బపుబ్బభాగే హోతి. సా కస్సపసంయుత్తపరియాయేన లోకియమగ్గక్ఖణే వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హి తత్థ –

‘‘చత్తారో మే, ఆవుసో, సమ్మప్పధానా. కతమే చత్తారో?

ఇధావుసో, భిక్ఖు ‘అనుప్పన్నా మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యు’న్తి ఆతప్పం కరోతి; ‘ఉప్పన్నా మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అప్పహీయమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యు’న్తి ఆతప్పం కరోతి; ‘అనుప్పన్నా మే కుసలా ధమ్మా అనుప్పజ్జమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యు’న్తి ఆతప్పం కరోతి. ‘ఉప్పన్నా మే కుసలా ధమ్మా నిరుజ్ఝమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యు’న్తి ఆతప్పం కరోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౪౫).

ఏత్థ చ ‘అనుప్పన్నా మే కుసలా ధమ్మా’తి సమథవిపస్సనా చేవ మగ్గో చ. ఉప్పన్నా కుసలా నామ సమథవిపస్సనావ. మగ్గో పన సకిం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝమానో అనత్థాయ సంవత్తనకో నామ నత్థి. సో హి ఫలస్స పచ్చయం దత్వావ నిరుజ్ఝతి. పురిమస్మిం వా సమథవిపస్సనావ గహేతబ్బాతి వుత్తం, తం పన న యుత్తం.

తత్థ ‘‘ఉప్పన్నా సమథవిపస్సనా నిరుజ్ఝమానా అనత్థాయ సంవత్తన్తీ’’తి అత్థస్స ఆవిభావత్థం ఇదం వత్థు – ఏకో కిర ఖీణాసవత్థేరో ‘మహాచేతియఞ్చ మహాబోధిఞ్చ వన్దిస్సామీ’తి సమాపత్తిలాభినా భణ్డగాహకసామణేరేన సద్ధిం జనపదతో మహావిహారం ఆగన్త్వా విహారపరివేణం పావిసి; సాయన్హసమయే మహాభిక్ఖుసఙ్ఘే చేతియం వన్దమానే చేతియం వన్దనత్థాయ న నిక్ఖమి. కస్మా? ఖీణాసవానఞ్హి తీసు రతనేసు మహన్తం గారవం హోతి. తస్మా భిక్ఖుసఙ్ఘే వన్దిత్వా పటిక్కన్తే మనుస్సానం సాయమాసభుత్తవేలాయ సామణేరమ్పి అజానాపేత్వా ‘చేతియం వన్దిస్సామీ’తి ఏకకోవ నిక్ఖమి. సామణేరో ‘కిం ను ఖో థేరో అవేలాయ ఏకకోవ గచ్ఛతి, జానిస్సామీ’తి ఉపజ్ఝాయస్స పదానుపదికోవ నిక్ఖమి. థేరో అనావజ్జనేన తస్స ఆగమనం అజానన్తో దక్ఖిణద్వారేన మహాచేతియఙ్గణం ఆరుళ్హో. సామణేరోపి అనుపదంయేవ ఆరుళ్హో.

మహాథేరో మహాచేతియం ఉల్లోకేత్వా బుద్ధారమ్మణం పీతిం గహేత్వా సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా హట్ఠపహట్ఠో మహాచేతియం వన్దతి. సామణేరో థేరస్స వన్దనాకారం దిస్వా ‘ఉపజ్ఝాయో మే అతివియ పసన్నచిత్తో వన్దతి; కిం ను ఖో పుప్ఫాని లభిత్వా పూజం కరేయ్యా’తి చిన్తేసి. థేరే వన్దిత్వా ఉట్ఠాయ సిరసి అఞ్జలిం ఠపేత్వా మహాచేతియం ఉల్లోకేత్వా ఠితే సామణేరో ఉక్కాసిత్వా అత్తనో ఆగతభావం జానాపేసి. థేరో పరివత్తేత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘కదా ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘తుమ్హాకం చేతియం వన్దనకాలే, భన్తే; అతివియ పసన్నా చేతియం వన్దిత్థ; కిన్ను ఖో పుప్ఫాని లభిత్వా పూజేయ్యాథా’’తి? ‘‘ఆమ, సామణేర, ఇమస్మిం చేతియే వియ అఞ్ఞత్ర ఏత్తకం ధాతునిధానం నామ నత్థి. ఏవరూపం అసదిసం మహాథూపం పుప్ఫాని లభిత్వా కో న పూజేయ్యా’’తి? ‘‘తేన హి, భన్తే, అధివాసేథ, ఆహరిస్సామీ’’తి తావదేవ ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఇద్ధియా హిమవన్తం గన్త్వా వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని పుప్ఫాని గహేత్వా పరిస్సావనం పూరేత్వా మహాథేరే దక్ఖిణముఖతో పచ్ఛిమముఖే అసమ్పత్తేయేవ ఆగన్త్వా పుప్ఫపరిస్సావనం హత్థే ఠపేత్వా ‘‘పూజేథ భన్తే’’తి ఆహ. థేరో ‘‘అతిమన్దాని నో, సామణేర, పుప్ఫానీ’’తి ఆహ. ‘‘గచ్ఛథ, భన్తే, భగవతో గుణే ఆవజ్జేత్వా పూజేథా’’తి.

థేరో పచ్ఛిమముఖనిస్సితేన సోపానేన ఆరుయ్హ కుచ్ఛివేదికాభూమియం పుప్ఫపూజం కాతుం ఆరద్ధో. వేదికాభూమి పరిపుణ్ణా; పుప్ఫాని పతిత్వా దుతియభూమియం జణ్ణుప్పమాణేన ఓధినా పూరయింసు. తతో ఓతరిత్వా పాదపిట్ఠికపన్తిం పూజేసి; సాపి పరిపూరి; పరిపుణ్ణభావం ఞత్వా హేట్ఠిమతలే వికిరన్తో అగమాసి; సబ్బం చేతియఙ్గణం పరిపూరి; తస్మిం పరిపుణ్ణే ‘‘సామణేర, పుప్ఫాని న ఖీయన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘పరిస్సావనం, భన్తే, అధోముఖం కరోథా’’తి. అధోముఖం కత్వా చాలేసి. తదా పుప్ఫాని ఖీణాని. థేరో పరిస్సావనం సామణేరస్స దత్వా సద్ధిం హత్థిపాకారేన చేతియం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా చతూసు ఠానేసు వన్దిత్వా పరివేణం గచ్ఛన్తో చిన్తేసి – ‘యావ మహిద్ధికో వతాయం సామణేరో; సక్ఖిస్సతి ను ఖో ఇమం ఇద్ధానుభావం రక్ఖితున్తి? తతో ‘న సక్ఖిస్సతీ’తి దిస్వా సామణేరం ఆహ – ‘‘సామణేర, త్వం ఇదాని మహిద్ధికో; ఏవరూపం పన ఇద్ధిం నాసేత్వా పచ్ఛిమకాలే కాణపేసకారియా హత్థేన మద్దితంకఞ్జియం పివిస్ససీ’’తి. దహరకభావస్స నామేస దోసో యం సో ఉపజ్ఝాయస్స కథాయ సంవేజేత్వా ‘కమ్మట్ఠానం మే, భన్తే, ఆచిక్ఖథా’తి న యాచి; ‘అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో కిం వదతీ’తి తం పన అసుణన్తో వియ అగమాసి.

థేరో మహాచేతియఞ్చ మహాబోధిఞ్చ వన్దిత్వా సామణేరం పత్తచీవరం గాహాపేత్వా అనుపుబ్బేన కుటేళితిస్సమహావిహారం అగమాసి. సామణేరో ఉపజ్ఝాయస్స పదానుపదికో హుత్వా భిక్ఖాచారం న గచ్ఛతి. ‘‘కతరం గామం పవిసథ, భన్తే’’తి పుచ్ఛిత్వా పన ‘ఇదాని మే ఉపజ్ఝాయో గామద్వారం సమ్పత్తో భవిస్సతీ’తి ఞత్వా అత్తనో చ ఉపజ్ఝాయస్స చ పత్తచీవరం గహేత్వా ఆకాసేనాగన్త్వా థేరస్స పత్తచీవరం దత్వా పిణ్డాయ పవిసతి. థేరో సబ్బకాలం ఓవదతి – ‘‘సామణేర, మా ఏవమకాసి; పుథుజ్జనిద్ధి నామ చలా అనిబద్ధా; అసప్పాయం రూపాదిఆరమ్మణం లభిత్వా అప్పమత్తకేనేవ భిజ్జతి; సన్తాయ సమాపత్తియా పరిహీనా బ్రహ్మచరియవాసే సన్థమ్భితుం న సక్కోన్తీ’’తి. సామణేరో ‘కిం కథేతి మయ్హం ఉపజ్ఝాయో’తి సోతుం న ఇచ్ఛతి, తథేవ కరోతి. థేరో అనుపుబ్బేన చేతియవన్దనం కరోన్తో కమ్ముపేన్దవిహారం నామ గతో. తత్థ వసన్తేపి థేరే సామణేరో తథేవ కరోతి.

అథేకదివసం ఏకా పేసకారధీతా అభిరూపా పఠమవయే ఠితా కమ్ముపేన్దగామతో నిక్ఖమిత్వా పదుమస్సరం ఓరుయ్హ గాయమానా పుప్ఫాని భఞ్జతి. తస్మిం సమయే సామణేరో పదుమస్సరమత్థకేన గచ్ఛతి గచ్ఛన్తో పన, సక్కరలసికాయ కాణమక్ఖికా వియ, తస్సా గీతసద్దే బజ్ఝి; తావదేవ ఇద్ధి అన్తరహితా, ఛిన్నపక్ఖో కాకో వియ అహోసి. సన్తసమాపత్తిబలేన పన తత్థేవ ఉదకపిట్ఠే అపతిత్వా సిమ్బలితూలం వియ పతమానం అనుపుబ్బేన పదుమస్సరతీరే అట్ఠాసి. సో వేగేన గన్త్వా ఉపజ్ఝాయస్స పత్తచీవరం దత్వా నివత్తి. మహాథేరో ‘పగేవేతం మయా దిట్ఠం, నివారియమానోపి న నివత్తిస్సతీ’తి కిఞ్చి అవత్వా పిణ్డాయ పావిసి.

సామణేరో గన్త్వా పదుమస్సరతీరే అట్ఠాసి తస్సా పచ్చుత్తరణం ఆగమయమానో. సాపి సామణేరం ఆకాసేన గచ్ఛన్తఞ్చ పునాగన్త్వా ఠితఞ్చ దిస్వా ‘అద్ధా ఏస మం నిస్సాయ ఉక్కణ్ఠితో’తి ఞత్వా ‘పటిక్కమ సామణేరా’తి ఆహ. సోపి పటిపక్కమి. ఇతరా పచ్చుత్తరిత్వా సాటకం నివాసేత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘కిం, భన్తే’తి పుచ్ఛి. సో తమత్థం ఆరోచేసి. సా బహూహి కారణేహి ఘరావాసే ఆదీనవం బ్రహ్మచరియవాసే ఆనిసంసఞ్చ దస్సేత్వా ఓవదమానాపి తస్స ఉక్కణ్ఠం వినోదేతుం అసక్కోన్తీ ‘అయం మమ కారణా ఏవరూపాయ ఇద్ధియా పరిహీనో; న దాని యుత్తం పరిచ్చజితు’న్తి. ‘ఇధేవ తిట్ఠా’తి వత్వా ఘరం గన్త్వా మాతాపితూనం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. తేపి ఆగన్త్వా నానప్పకారం ఓవదమానా వచనం అగ్గణ్హన్తం ఆహంసు – ‘‘త్వం అమ్హే ఉచ్చాకులాతి మా సల్లక్ఖేసి. మయం పేసకారా. సక్ఖిస్ససి పేసకారకమ్మం కాతు’’న్తి? సామణేరో ఆహ – ‘‘ఉపాసక, గిహీభూతో నామ పేసకారకమ్మం వా కరేయ్య నళకారకమ్మం వా, కిం ఇమినా, మా సాటకమత్తే లోభం కరోథా’’తి. పేసకారకో ఉదరే బద్ధసాటకం దత్వా ఘరం నేత్వా ధీతరం అదాసి.

సో పేసకారకమ్మం ఉగ్గణ్హిత్వా పేసకారేహి సద్ధిం సాలాయ కమ్మం కరోతి. అఞ్ఞేసం ఇత్థియో పాతోవ భత్తం సమ్పాదేత్వా ఆహరింసు. తస్స భరియా న తావ ఆగచ్ఛతి. సో ఇతరేసు కమ్మం విస్సజ్జేత్వా భుఞ్జమానేసు తసరం వట్టేన్తో నిసీది. సా పచ్ఛా ఆగమాసి. అథ నం సో ‘అతిచిరేన ఆగతాసీ’తి తజ్జేసి. మాతుగామో చ నామ అపి చక్కవత్తిరాజానం అత్తని పటిబద్ధచిత్తం ఞత్వా దాసం వియ సల్లక్ఖేతి. తస్మా సా ఏవమాహ – ‘‘అఞ్ఞేసం ఘరే దారుపణ్ణలోణాదీని సన్నిహితాని; బాహిరతో ఆహరిత్వా దాయకా పేసకారకాపి అత్థి. అహం పన ఏకికా; త్వమ్పి ‘మయ్హం ఘరే ఇదం అత్థి, ఇదం నత్థీ’తి న జానాసి. సచే ఇచ్ఛసి భుఞ్జ, నో చే ఇచ్ఛసి మా భుఞ్జా’’తి. సో ‘న కేవలం ఉస్సూరే భత్తం ఆహరసి, వాచాయపి మం ఘట్టేసీ’తి కుజ్ఝిత్వా అఞ్ఞం పహరణం అపస్సన్తో తమేవ తసరదణ్డకం తసరతో లుఞ్చిత్వా ఖిపి. సా తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ఈసకం పరివత్తి. తసరదణ్డకస్స చ కోటి నామ తిఖిణా హోతి. సా తస్సా పరివత్తమానాయ అక్ఖికోటియం పవిసిత్వా అట్ఠాసి. సా ఉభోహి హత్థేహి వేగేన అక్ఖిం అగ్గహేసి. భిన్నట్ఠానతో లోహితం పగ్ఘరతి.

సో తస్మిం కాలే ఉపజ్ఝాయస్స వచనం అనుస్సరి ‘ఇదం సన్ధాయ మం ఉపజ్ఝాయో ‘‘అనాగతే కాలే కాణపేసకారియా హత్థేన మద్దితం కఞ్జియం పివిస్ససీ’’తి ఆహ. ఇదం థేరేన దిట్ఠం భవిస్సతి. అహో దీఘదస్సీ అయ్యో’తి మహాసద్దేన రోదితుం ఆరభి. తమేనం అఞ్ఞే ‘‘అలం, ఆవుసో, మా రోది; అక్ఖి నామ భిన్నం న సక్కా రోదనేన పటిపాకతికం కాతు’’న్తి ఆహంసు. సో ‘‘నాహం ఏతమత్థం రోదామి; అపిచ ఖో ఇదం సన్ధాయ రోదామీ’’తి సబ్బం పవత్తిం పటిపాటియా కథేసి. ఏవం ఉప్పన్నా సమథవిపస్సనా నిరుజ్ఝమానా అనత్థాయ సంవత్తన్తి.

అపరమ్పి వత్థు – తింసమత్తా భిక్ఖూ కల్యాణియం మహాచేతియం వన్దిత్వా అటవిమగ్గేన మహామగ్గం ఓతరమానా అన్తరామగ్గే ఝామక్ఖేత్తే కమ్మం కత్వా ఆగచ్ఛన్తం ఏకం మనుస్సం అద్దసంసు. తస్స సరీరం మసిమక్ఖితం హోతి, మసిమక్ఖితమేవ చ ఏకం కాసావం కచ్ఛం పీళేత్వా నివత్థం. ఓలోకియమానో ఝామఖాణుకో వియ ఖాయతి. సో దివసభాగే కమ్మం కత్వా ఉపడ్ఢఝాయమానానం దారూనం కలాపం ఉక్ఖిపిత్వా పిట్ఠియం విప్పకిణ్ణేహి కేసేహి కుమ్మగ్గేన ఆగన్త్వా భిక్ఖూనం సమ్ముఖే అట్ఠాసి. సామణేరా దిస్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓలోకయమానా ‘‘ఆవుసో, తుయ్హం పితా, తుయ్హం మహాపితా, తుయ్హం మాతులో’’తి హసమానా గన్త్వా ‘‘కో నామోసి త్వం, ఉపాసకా’’తి నామం పుచ్ఛింసు. సో నామం పుచ్ఛితో విప్పటిసారీ హుత్వా దారుకలాపం ఛడ్డేత్వా వత్థం సంవిధాయ నివాసేత్వా మహాథేరే వన్దిత్వా ‘‘తిట్ఠథ తావ, భన్తే’’తి ఆహ. మహాథేరా అట్ఠంసు.

దహరసామణేరా ఆగన్త్వా మహాథేరానం సమ్ముఖాపి పరిహాసం కరోన్తి. ఉపాసకో ఆహ – ‘‘భన్తే, తుమ్హే మం పస్సిత్వా పరిహసథ; ఏత్తకేనేవ మత్థకం పత్తమ్హాతి సల్లక్ఖేథ. అహమ్పి పుబ్బే తుమ్హాదిసోవ సమణో అహోసిం. తుమ్హాకం పన చిత్తేకగ్గతామత్తమ్పి నత్థి. అహం ఇమస్మిం సాసనే మహిద్ధికో మహానుభావో అహోసిం; ఆకాసం గహేత్వా పథవిం కరోమి, పథవిం ఆకాసం; దూరం గణ్హిత్వా సన్తికం కరోమి, సన్తికం దూరం; చక్కవాళసహస్సం ఖణేన వినివిజ్ఝామి. హత్థే మే పస్సథ; ఇదాని పన మక్కటహత్థసదిసా. అహం ఇమేహేవ హత్థేహి ఇధ నిసిన్నోవ చన్దిమసూరియే పరామసిం. ఇమేసంయేవ పాదానం చన్దిమసూరియే పాదకథలికం కత్వా నిసీదిం. ఏవరూపా మే ఇద్ధి పమాదేన అన్తరహితా. తుమ్హే మా పమజ్జిత్థ. పమాదేన హి ఏవరూపం బ్యసనం పాపుణన్తి. అప్పమత్తా విహరన్తా జాతిజరామరణస్స అన్తం కరోన్తి. తస్మా తుమ్హే మఞ్ఞేవ ఆరమ్మణం కరిత్వా అప్పమత్తా హోథ, భన్తే’’తి తజ్జేత్వా ఓవాదమదాసి. తే తస్స కథేన్తస్సేవ సంవేగం ఆపజ్జిత్వా విపస్సమానా తింస జనా తత్థేవ అరహత్తం పాపుణింసూతి. ఏవమ్పి ఉప్పన్నా సమథవిపస్సనా నిరుజ్ఝమానా అనత్థాయ సంవత్తన్తీతి వేదితబ్బా. అయం తావ లోకియసమ్మప్పధానకథాయ వినిచ్ఛయో.

లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పనేతం ఏకమేవ వీరియం చతుకిచ్చసాధనవసేన చత్తారి నామాని లభతి. తత్థ అనుప్పన్నానన్తి అసముదాచారవసేన వా అననుభూతారమ్మణవసేన వా అనుప్పన్నానం; అఞ్ఞథా హి అనమతగ్గే సంసారే అనుప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా నామ నత్థి. అనుప్పన్నా పన ఉప్పజ్జమానాపి ఏతేయేవ ఉప్పజ్జన్తి, పహీయమానాపి ఏతేయేవ పహీయన్తి.

తత్థ ఏకచ్చస్స వత్తవసేన కిలేసా న సముదాచరన్తి. ఏకచ్చస్స గన్థధుతఙ్గసమాధివిపస్సనా నవకమ్మికానం అఞ్ఞతరవసేన. కథం? ఏకచ్చో హి వత్తసమ్పన్నో హోతి. తస్స ద్వాసీతిఖుద్దకవత్తాని (చూళవ. ౨౪౩ ఆదయో), చుద్దస మహావత్తాని (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో), చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణపానీయమాళఉపోసథాగారఆగన్తుకగమికవత్తాని చ కరోన్తస్సేవ కిలేసా ఓకాసం న లభన్తి; అపరభాగే పనస్స వత్తం విస్సజ్జేత్వా భిన్నవత్తస్స విచరతో అయోనిసోమనసికారఞ్చేవ సతివోస్సగ్గఞ్చ ఆగమ్మ ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి నామ.

ఏకచ్చో గన్థయుత్తో హోతి; ఏకమ్పి నికాయం గణ్హాతి, ద్వేపి, తయోపి, చత్తారోపి, పఞ్చపి. తస్సేవ తేపిటకం బుద్ధవచనం అత్థవసేన పాళివసేన అనుసన్ధివసేన పుబ్బాపరవసేన గణ్హన్తస్స సజ్ఝాయన్తస్స చిన్తేన్తస్స వాచేన్తస్స దేసేన్తస్స పకాసేన్తస్స కిలేసా ఓకాసం న లభన్తి; అపరభాగే పనస్స గన్థకమ్మం పహాయ కుసీతస్స విచరతో అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జన్తి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి నామ.

ఏకచ్చో పన ధుతఙ్గధరో హోతి, తేరస ధుతఙ్గగుణే సమాదాయ వత్తతి. తస్స ధుతఙ్గగుణే పరిహరన్తస్స కిలేసా ఓకాసం న లభన్తి; అపరభాగే పనస్స ధుతఙ్గాని విస్సజ్జేత్వా బాహుల్లాయ ఆవట్టస్స విచరతో అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జన్తి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి నామ.

ఏకచ్చో పన అట్ఠసు సమాపత్తీసు చిణ్ణవసీ హోతి. తస్స పఠమజ్ఝానాదీసు ఆవజ్జనవసీఆదీనం వసేన విహరన్తస్స కిలేసా ఓకాసం న లభన్తి; అపరభాగే పనస్స పరిహీనజ్ఝానస్స వా విస్సట్ఠజ్ఝానస్స వా భస్సాదీసు అనుయుత్తస్స విహరతో అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జన్తి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నా కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి నామ.

ఏకచ్చో పన విపస్సకో హోతి; సత్తసు వా విపస్సనాసు అట్ఠారససు వా మహావిపస్సనాసు కమ్మం కరోన్తో విహరతి. తస్సేవం విహరతో కిలేసా ఓకాసం న లభన్తి; అపరభాగే పనస్స విపస్సనాకమ్మం పహాయ కాయదళ్హీబహులస్స విహరతో అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జన్తి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నా కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి నామ.

ఏకచ్చో పన నవకమ్మికో హోతి, ఉపోసథాగారభోజనసాలాదీని కరోతి. తస్స తేసం ఉపకరణాని చిన్తేన్తస్స కిలేసా ఓకాసం న లభన్తి; అపరభాగే పనస్స నవకమ్మే నిట్ఠితే వా విస్సట్ఠే వా అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జన్తి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నా కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి నామ.

ఏకచ్చో పన బ్రహ్మలోకా ఆగతో సుద్ధసత్తో హోతి. తస్స అనాసేవనాయ కిలేసా ఓకాసం న లభన్తి; అపరభాగే పనస్స లద్ధాసేవనస్స అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జన్తి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నా కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి నామ. ఏవం తావ అసముచారవసేన అనుప్పన్నతా వేదితబ్బా.

కథం అననుభూతారమ్మణవసేన? ఇధేకచ్చో అననుభూతపుబ్బం మనాపియాదిభేదం ఆరమ్మణం లభతి. తస్స తత్థ అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ రాగాదయో కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం అననుభూతారమ్మణవసేన అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి నామ. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పన ఏకమేవ వీరియం.

యే చ ఏవం అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తే యథా నేవ ఉప్పజ్జన్తి, ఏవం నేసం అనుప్పాదకిచ్చం ఉప్పన్నానఞ్చ పహానకిచ్చం సాధేతి. తస్మా ఉప్పన్నానం పాపకానన్తి ఏత్థ పన చతుబ్బిధం ఉప్పన్నం – వత్తమానుప్పన్నం, భుత్వా విగతుప్పన్నం, ఓకాసకతుప్పన్నం, భూమిలద్ధుప్పన్నన్తి. తత్థ యే కిలేసా విజ్జమానా ఉప్పాదాదిసమఙ్గినో – ఇదం వత్తమానుప్పన్నం నామ. కమ్మే పన జవితే ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా నిరుద్ధవిపాకో భుత్వా విగతం నామ. కమ్మం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధం భుత్వా విగతం నామ. తదుభయమ్పి భుత్వా విగతుప్పన్నన్తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. కుసలాకుసలకమ్మం అఞ్ఞస్స కమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి. ఏవం కతే ఓకాసే విపాకో ఉప్పజ్జమానో ఓకాసకరణతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నోతి వుచ్చతి. ఇదం ఓకాసకతుప్పన్నం నామ.

పఞ్చక్ఖన్ధా పన విపస్సనాయ భూమి నామ. తే అతీతాదిభేదా హోన్తి. తేసు అనుసయితకిలేసా పన అతీతా వా అనాగతా వా పచ్చుప్పన్నా వాతి న వత్తబ్బా. అతీతక్ఖన్ధేసు అనుసయితాపి హి అప్పహీనావ హోన్తి. అనాగతక్ఖన్ధేసు, పచ్చుప్పన్నక్ఖన్ధేసు అనుసయితాపి అప్పహీనావ హోన్తి. ఇదం భూమిలద్ధుప్పన్నం నామ. తేనాహు పోరాణా – ‘‘తాసు తాసు భూమీసు అసముగ్ఘాతితా కిలేసా భూమిలద్ధుప్పన్నాతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తీ’’తి.

అపరమ్పి చతుబ్బిధం ఉప్పన్నం – సముదాచారుప్పన్నం, ఆరమ్మణాధిగహితుప్పన్నం, అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నం, అసముగ్ధాతితుప్పన్నన్తి. తత్థ సమ్పతి వత్తమానంయేవ ‘సముదాచారుప్పన్నం’ నామ. సకిం చక్ఖూని ఉమ్మీలేత్వా ఆరమ్మణే నిమిత్తే గహితే అనుస్సరితానుస్సరితక్ఖణే కిలేసా నుప్పజ్జిస్సన్తీతి న వత్తబ్బా. కస్మా? ఆరమ్మణస్స అధిగహితత్తా. యథా కిం? యథా ఖీరరుక్ఖస్స కుఠారియా ఆహతాహతట్ఠానే ఖీరం న నిక్ఖమిస్సతీతి న వత్తబ్బం, ఏవం. ఇదం ‘ఆరమ్మణాధిగహితుప్పన్నం’ నామ. సమాపత్తియా అవిక్ఖమ్భితకిలేసా పన ఇమస్మిం నామ ఠానే నుప్పజ్జిస్సన్తీతి న వత్తబ్బా. కస్మా? అవిక్ఖమ్భితత్తా. యథా కిం? యథా సచే ఖీరరుక్ఖం కుఠారియా ఆహనేయ్యుం, ‘ఇమస్మిం నామ ఠానే ఖీరం న నిక్ఖమేయ్యా’తి న వత్తబ్బం, ఏవం. ఇదం ‘అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నం’ నామ. మగ్గేన అసముగ్ఘాతితకిలేసా పన భవగ్గే నిబ్బత్తస్సాపి నుప్పజ్జిస్సన్తీతి పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. ఇదం ‘అసముగ్ఘాతితుప్పన్నం’ నామ.

ఇమేసు ఉప్పన్నేసు వత్తమానుప్పన్నం, భుత్వావిగతుప్పన్నం, ఓకాసకతుప్పన్నం, సముదాచారుప్పన్నన్తి చతుబ్బిధం ఉప్పన్నం న మగ్గవజ్ఝం; భూమిలద్ధుప్పన్నం, ఆరమ్మణాధిగ్గహితుప్పన్నం, అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నం, అసముగ్ఘాతితుప్పన్నన్తి చతుబ్బిధం మగ్గవజ్ఝం. మగ్గో హి ఉప్పజ్జమానో ఏతే కిలేసే పజహతి. సో యే కిలేసే పజహతి, తే అతీతా వా అనాగతా వా పచ్చుప్పన్నా వాతి న వత్తబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘హఞ్చి అతీతే కిలేసే పజహతి, తేన హి ఖీణం ఖేపేతి, నిరుద్ధం నిరోధేతి, విగతం విగమేతి, అత్థఙ్గతం అత్థం గమేతి, అతీతం యం నత్థి తం పజహతి. హఞ్చి అనాగతే కిలేసే పజహతి, తేన హి అజాతం పజహతి, అనిబ్బత్తం అనుప్పన్నం అపాతుభూతం పజహతి, అనాగతం యం నత్థి తం పజహతి. హఞ్చి పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతి, తేన హి రత్తో రాగం పజహతి, దుట్ఠో దోసం, మూళ్హో మోహం, వినిబద్ధో మానం, పరామట్ఠో దిట్ఠిం, విక్ఖేపగతో ఉద్ధచ్చం, అనిట్ఠఙ్గతో విచికిచ్ఛం, థామగతో అనుసయం పజహతి; కణ్హసుక్కధమ్మా యుగనద్ధా సమమేవ వత్తన్తి; సంకిలేసికా మగ్గభావనా హోతి…పే… తేన హి నత్థి మగ్గభావనా, నత్థి ఫలసచ్ఛికిరియా, నత్థి కిలేసప్పహానం, నత్థి ధమ్మాభిసమయో’తి. ‘అత్థి మగ్గభావనా…పే… అత్థి ధమ్మాభిసమయో’తి. యథా కథం వియ? సేయ్యథాపి తరుణో రుక్ఖో…పే… అపాతుభూతానేవ న పాతుభవన్తి’’తి (పటి. మ. ౩.౨౧).

ఇతి పాళియం అజాతఫలరుక్ఖో ఆగతో; జాతఫలరుక్ఖేన పన దీపేతబ్బం. యథా హి సఫలో తరుణఅమ్బరుక్ఖో. తస్స ఫలాని మనుస్సా పరిభుఞ్జేయ్యుం, సేసాని పాతేత్వా పచ్ఛియో పూరేయ్యుం. అథఞ్ఞో పురిసో తం ఫరసునా ఛిన్దేయ్య. తేనస్స నేవ అతీతాని ఫలాని నాసితాని హోన్తి, న అనాగతపచ్చుప్పన్నాని చ నాసితాని; అతీతాని హి మనుస్సేహి పరిభుత్తాని, అనాగతాని అనిబ్బత్తాని న సక్కా నాసేతుం. యస్మిం పన సమయే సో ఛిన్నో తదా ఫలానియేవ నత్థీతి పచ్చుప్పన్నానిపి అనాసితాని. సచే పన రుక్ఖో అచ్ఛిన్నో అస్స, అథస్స పథవీరసఞ్చ ఆపోరసఞ్చ ఆగమ్మ యాని ఫలాని నిబ్బత్తేయ్యుం, తాని నాసితాని హోన్తి. తాని హి అజాతానేవ న జాయన్తి, అనిబ్బత్తానేవ న నిబ్బత్తన్తి, అపాతుభూతానేవ న పాతుభవన్తి. ఏవమేవ మగ్గో నాపి అతీతాదిభేదే కిలేసే పజహతి, నాపి న పజహతి. యేసఞ్హి కిలేసానం మగ్గేన ఖన్ధేసు అపరిఞ్ఞాతేసు ఉప్పత్తి సియా, మగ్గేన ఉప్పజ్జిత్వా ఖన్ధానం పరిఞ్ఞాతత్తా తే కిలేసా అజాతావ న జాయన్తి, అనిబ్బత్తావ న నిబ్బత్తన్తి, అపాతుభూతావ న పాతుభవన్తి. తరుణపుత్తాయ ఇత్థియా పున అవిజాయనత్థం బ్యాధితానం రోగవూపసమత్థం పీతభేసజ్జేహి చాపి అయమత్థో విభావేతబ్బో. ఏవం మగ్గో యే కిలేసే పజహతి, తే అతీతా వా అనాగతా వా పచ్చుప్పన్నా వాతి న వత్తబ్బా. న చ మగ్గో కిలేసే న పజహతి. యే పన మగ్గో కిలేసే పజహతి, తే సన్ధాయ ‘ఉప్పన్నానం పాపకాన’న్తిఆది వుత్తం.

న కేవలఞ్చ మగ్గో కిలేసేయేవ పజహతి, కిలేసానం పన అప్పహీనత్తా యే ఉప్పజ్జేయ్యుం ఉపాదిన్నక్ఖన్ధా, తేపి పజహతియేవ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సత్త భవే ఠపేత్వా అనమతగ్గే సంసారే యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తీ’’తి (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౬) విత్థారో. ఇతి మగ్గో ఉపాదిన్నతో అనుపాదిన్నతో చ వుట్ఠాతి. భవవసేన పన సోతాపత్తిమగ్గో అపాయభవతో వుట్ఠాతి. సకదాగామిమగ్గో సుగతిభవేకదేసతో; అనాగామిమగ్గో సుగతికామభవతో; వుట్ఠాతి అరహత్తమగ్గో రూపారూపభవతో వుట్ఠాతి, సబ్బభవేహి వుట్ఠాతియేవాతిపి వదన్తి.

అథ మగ్గక్ఖణే కథం అనుప్పన్నానం ఉప్పాదాయ భావనా హోతి? కథం వా ఉప్పన్నానం ఠితియాతి? మగ్గప్పవత్తియా ఏవ. మగ్గో హి పవత్తమానో పుబ్బే అనుప్పన్నపుబ్బత్తా అనుప్పన్నో నామ వుచ్చతి. అనాగతపుబ్బఞ్హి ఠానం గన్త్వా అననుభూతపుబ్బం వా ఆరమ్మణం అనుభవిత్వా వత్తారో భవన్తి – ‘అనాగతట్ఠానం ఆగతమ్హ, అననుభూతం ఆరమ్మణం అనుభవామా’తి. యా చస్స పవత్తి, అయమేవ ఠితి నామాతి ఠితియా భావేతీతి వత్తుం వట్టతి. ఏవమేతస్స భిక్ఖునో ఇదం లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే వీరియం ‘‘అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయా’’తిఆదీని చత్తారి నామాని లభతి. అయం లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే సమ్మప్పధానకథా. ఏవమేత్థ లోకియలోకుత్తరమిస్సకా సమ్మప్పధానా నిద్దిట్ఠాతి.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా.