౧. సుత్తన్తభాజనీయం ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౩౫౫. ఇదాని తదనన్తరే సతిపట్ఠానవిభఙ్గే చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. తేన న తతో హేట్ఠా న ఉద్ధన్తి సతిపట్ఠానపరిచ్ఛేదం దీపేతి. సతిపట్ఠానాతి తయో సతిపట్ఠానా – సతిగోచరోపి, తిధా పటిపన్నేసు సావకేసు సత్థునో పటిధానునయవీతివత్తతాపి, సతిపి. ‘‘చతున్నం, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ దేసేస్సామి. తం సుణాథ…పే… కో చ, భిక్ఖవే, కాయస్స సముదయో? ఆహారసముదయా కాయస్స సముదయో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౪౦౮) హి సతిగోచరో సతిపట్ఠానన్తి వుచ్చతి. తథా ‘‘కాయో ఉపట్ఠానం, నో సతి. సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చా’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౩.౩౫). తస్సత్థో – పతిట్ఠాతి అస్మిన్తి పట్ఠానం. కా పతిట్ఠాతి? సతి. సతియా పట్ఠానం సతిపట్ఠానం, పధానం ఠానన్తి వా పట్ఠానం; సతియా పట్ఠానం సతిపట్ఠానం హత్థిట్ఠానఅస్సట్ఠానాదీని వియ.

‘‘తయో సతిపట్ఠానా యదరియో సేవతి, యదరియో సేవమానో సత్థా గణం అనుసాసితుమరహతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౦౪, ౩౧౧) ఏత్థ తిధా పటిపన్నేసు సావకేసు సత్థునో పటిఘానునయవీతివత్తతా సతిపట్ఠానన్తి వుత్తా. తస్సత్థో – పట్ఠపేతబ్బతో పట్ఠానం, పవత్తయితబ్బతోతి అత్థో. కేన పట్ఠపేతబ్బతోతి? సతియా; సతియా పట్ఠానం సతిపట్ఠానం. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౪౭) పన సతియేవ సతిపట్ఠానన్తి వుచ్చతి. తస్సత్థో – పతిట్ఠాతీతి పట్ఠానం, ఉపట్ఠాతి ఓక్కన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా పవత్తతీతి అత్థో; సతియేవ పట్ఠానట్ఠేన సతిపట్ఠానం; అథవా సరణట్ఠేన సతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన పట్ఠానం. ఇతి సతి చ సా పట్ఠానఞ్చాతిపి సతిపట్ఠానం. ఇదమిధ అధిప్పేతం. యది ఏవం, కస్మా సతిపట్ఠానాతి బహువచనం కతన్తి? సతియా బహుత్తా; ఆరమ్మణభేదేన హి బహుకా తా సతియోతి.

కస్మా పన భగవతా చత్తారోవ సతిపట్ఠానా వుత్తా, అనూనా అనధికాతి? వేనేయ్యహితత్తా. తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితసమథయానికవిపస్సనాయానికేసు హి మన్దతిక్ఖవసేన ద్విధా పవత్తేసు మన్దస్స తణ్హాచరితస్స ఓళారికం కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం విసుద్ధిమగ్గో, తిక్ఖస్స సుఖుమం వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. దిట్ఠిచరితస్సపి మన్దస్స నాతిప్పభేదగతం చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానం విసుద్ధిమగ్గో, తిక్ఖస్స అతిప్పభేదగతం ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. సమథయానికస్స చ మన్దస్స అకిచ్ఛేన అధిగన్తబ్బనిమిత్తం పఠమం సతిపట్ఠానం విసుద్ధిమగ్గో, తిక్ఖస్స ఓళారికారమ్మణే అసణ్ఠహనతో దుతియం. విపస్సనాయానికస్సాపి మన్దస్స నాతిప్పభేదగతారమ్మణం తతియం, తిక్ఖస్స అతిప్పభేదగతారమ్మణం చతుత్థం. ఇతి చత్తారోవ వుత్తా, అనూనా అనధికాతి.

సుభసుఖనిచ్చఅత్తభావవిపల్లాసప్పహానత్థం వా. కాయో హి అసుభో. తత్థ సుభవిపల్లాసవిపల్లత్థా సత్తా. తేసం తత్థ అసుభభావదస్సనేన తస్స విపల్లాసస్స పహానత్థం పఠమం సతిపట్ఠానం వుత్తం. సుఖం, నిచ్చం, అత్తాతి గహితేసుపి చ వేదనాదీసు వేదనా దుక్ఖా, చిత్తం అనిచ్చం, ధమ్మా అనత్తా. ఏతేసు చ సుఖనిచ్చఅత్తభావవిపల్లాసవిపల్లత్థా సత్తా. తేసం తత్థ దుక్ఖాదిభావదస్సనేన తేసం విపల్లాసానం పహానత్థం సేసాని తీణి వుత్తానీతి. ఏవం సుభసుఖనిచ్చఅత్తభావవిపల్లాసప్పహానత్థం వా చత్తారోవ వుత్తా అనూనా అనధికాతి వేదితబ్బా. న కేవలఞ్చ విపల్లాసపహానత్థమేవ, అథ ఖో చతురోఘయోగాసవగన్థఉపాదానఅగతిప్పహానత్థమ్పి చతుబ్బిధాహారపరిఞ్ఞత్థఞ్చ చత్తారోవ వుత్తాతి వేదితబ్బా. అయం తావ పకరణనయో.

అట్ఠకథాయం పన ‘‘సరణవసేన చేవ ఏకత్తసమోసరణవసేన చ ఏకమేవ సతిపట్ఠానం ఆరమ్మణవసేన చత్తారోతి ఏతదేవ వుత్తం. యథా హి చతుద్వారే నగరే పాచీనతో ఆగచ్ఛన్తా పాచీనదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా పాచీనద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, దక్ఖిణతో, పచ్ఛిమతో, ఉత్తరతో ఆగచ్ఛన్తా ఉత్తరదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా ఉత్తరద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవం సమ్పదమిదం వేదితబ్బం. నగరం వియ హి నిబ్బానమహానగరం, ద్వారం వియ అట్ఠఙ్గికో లోకుత్తరమగ్గో. పాచీనదిసాదయో వియ కాయాదయో.

యథా పాచీనతో ఆగచ్ఛన్తా పాచీనదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా పాచీనద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవం కాయానుపస్సనాముఖేన ఆగచ్ఛన్తా చుద్దసవిధేన కాయానుపస్సనం భావేత్వా కాయానుపస్సనాభావనానుభావనిబ్బత్తేన అరియమగ్గేన ఏకం నిబ్బానమేవ ఓసరన్తి. యథా దక్ఖిణతో ఆగచ్ఛన్తా దక్ఖిణదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా దక్ఖిణద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవం వేదనానుపస్సనాముఖేన ఆగచ్ఛన్తా నవవిధేన వేదనానుపస్సనం భావేత్వా వేదనానుపస్సనాభావనానుభావనిబ్బత్తేన అరియమగ్గేన ఏకం నిబ్బానమేవ ఓసరన్తి. యథా పచ్ఛిమతో ఆగచ్ఛన్తా పచ్ఛిమదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా పచ్ఛిమద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవం చిత్తానుపస్సనాముఖేన ఆగచ్ఛన్తా సోళసవిధేన చిత్తానుపస్సనం భావేత్వా చిత్తానుపస్సనాభావనానుభావనిబ్బత్తేన అరియమగ్గేన ఏకం నిబ్బానమేవ ఓసరన్తి. యథా ఉత్తరతో ఆగచ్ఛన్తా ఉత్తరదిసాయ ఉట్ఠానకం భణ్డం గహేత్వా ఉత్తరద్వారేన నగరమేవ పవిసన్తి, ఏవం ధమ్మానుపస్సనాముఖేన ఆగచ్ఛన్తా పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనం భావేత్వా ధమ్మానుపస్సనాభావనానుభావనిబ్బత్తేన అరియమగ్గేన ఏకం నిబ్బానమేవ ఓసరన్తీతి. ఏవం సరణవసేన చేవ ఏకత్తసమోసరణవసేన చ ఏకమేవ సతిపట్ఠానం ఆరమ్మణవసేన చత్తారోతి వుత్తాతి వేదితబ్బా.

ఇధ భిక్ఖూతి ఏత్థ కిఞ్చాపి భగవతా దేవలోకే నిసీదిత్వా అయం సతిపట్ఠానవిభఙ్గో కథితో, ఏకభిక్ఖుపి తత్థ భగవతో సన్తికే నిసిన్నకో నామ నత్థి. ఏవం సన్తేపి యస్మా ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే భిక్ఖూ భావేన్తి, భిక్ఖుగోచరా హి ఏతే, తస్మా ఇధ భిక్ఖూతి ఆలపతి. కిం పనేతే సతిపట్ఠానే భిక్ఖూయేవ భావేన్తి, న భిక్ఖునీఆదయోతి? భిక్ఖునీఆదయోపి భావేన్తి. భిక్ఖూ పన అగ్గపరిసా. ఇతి అగ్గపరిసత్తా ఇధ భిక్ఖూతి ఆలపతి. పటిపత్తియా వా భిక్ఖుభావదస్సనతో ఏవమాహ. యో హి ఇమం పటిపత్తిం పటిపజ్జతి, సో భిక్ఖు నామ హోతి. పటిపన్నకో హి దేవో వా హోతు మనుస్సో వా, భిక్ఖూతి సఙ్ఖం గచ్ఛతియేవ. యథాహ –

‘‘అలఙ్కతో చేపి సమఞ్చరేయ్య,

సన్తో దన్తో నియతో బ్రహ్మచారీ;

సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం,

సో బ్రాహ్మణో సో సమణో స భిక్ఖూ’’తి. (ధ. ప. ౧౪౨);

కాయానుపస్సనాఉద్దేసవణ్ణనా

అజ్ఝత్తన్తి నియకజ్ఝత్తం అధిప్పేతం. తస్మా అజ్ఝత్తం కాయేతి అత్తనో కాయేతి అత్థో. తత్థ కాయేతి రూపకాయే. రూపకాయో హి ఇధ అఙ్గపచ్చఙ్గానం కేసాదీనఞ్చ ధమ్మానం సమూహట్ఠేన, హత్థికాయఅస్సకాయరథకాయాదయో వియ, కాయోతి అధిప్పేతో. యథా చ సమూహట్ఠేన ఏవం కుచ్ఛితానం ఆయట్ఠేన. కుచ్ఛితానఞ్హి పరమజేగుచ్ఛానం సో ఆయోతిపి కాయో. ఆయోతి ఉప్పత్తిదేసో. తత్రాయం వచనత్థో – ఆయన్తి తతోతి ఆయో. కే ఆయన్తి? కుచ్ఛితా కేసాదయో. ఇతి కుచ్ఛితానం కేసాదీనం ఆయోతి కాయో.

కాయానుపస్సీతి కాయం అనుపస్సనసీలో, కాయం వా అనుపస్సమానో కాయేతి చ వత్వాపి పున కాయానుపస్సీతి దుతియం కాయగ్గహణం అసమ్మిస్సతో వవత్థానఘనవినిబ్భోగాదిదస్సనత్థం కతన్తి వేదితబ్బం. తేన న కాయే వేదనానుపస్సీ చిత్తధమ్మానుపస్సీ వా; అథ ఖో కాయే కాయానుపస్సీ యేవాతి కాయసఙ్ఖాతే వత్థుస్మిం కాయానుపస్సనాకారస్సేవ దస్సనేన అసమ్మిస్సతో వవత్థానం దస్సితం హోతి. తథా న కాయే అఙ్గపచ్చఙ్గవినిముత్తఏకధమ్మానుపస్సీ, నాపి కేసలోమాదివినిముత్తఇత్థిపురిసానుపస్సీ. యోపి చేత్థ కేసలోమాదికో భూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతో కాయో, తత్థాపి న భూతుపాదాయవినిముత్తఏకధమ్మానుపస్సీ; అథ ఖో రథసమ్భారానుపస్సకో వియ అఙ్గపచ్చఙ్గసమూహానుపస్సీ, నగరావయవానుపస్సకో వియ కేసలోమాదిసమూహానుపస్సీ, కదలిక్ఖన్ధపత్తవట్టివినిభుఞ్జకో వియ రిత్తముట్ఠివినివేఠకో వియ చ భూతుపాదాయసమూహానుపస్సీయేవాతి నానప్పకారతో సమూహవసేన కాయసఙ్ఖాతస్స వత్థునో దస్సనేన ఘనవినిబ్భోగో దస్సితో హోతి. న హేత్థ యథావుత్తసమూహవినిముత్తో కాయో వా ఇత్థీ వా పురిసో వా అఞ్ఞో వా కోచి ధమ్మో దిస్సతి. యథావుత్తధమ్మసమూహమత్తేయేవ పన తథా తథా సత్తా మిచ్ఛాభినివేసం కరోన్తి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యం పస్సతి న తం దిట్ఠం, యం దిట్ఠం తం న పస్సతి;

అపస్సం బజ్ఝతే మూళ్హో, బజ్ఝమానో న ముచ్చతీ’’తి.

ఘనవినిబ్భోగాదిదస్సనత్థన్తి వుత్తం. ఆదిసద్దేన చేత్థ అయమ్పి అత్థో వేదితబ్బో – అయఞ్హి ఏతస్మిం కాయే కాయానుపస్సీయేవ, న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీ. కిం వుత్తం హోతి? యథా అనుదకభూతాయపి మరీచియా ఉదకానుపస్సినో హోన్తి, న ఏవం అనిచ్చదుక్ఖానత్తఅసుభభూతేయేవ ఇమస్మిం కాయే నిచ్చసుఖఅత్తసుభభావానుపస్సీ; అథ ఖో కాయానుపస్సీ అనిచ్చదుక్ఖానత్తఅసుభాకారసమూహానుపస్సీయేవాతి వుత్తం హోతి. అథ వా య్వాయం మహాసతిపట్ఠానే ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా…పే… సో సతోవ అస్ససతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౭౪; మ. ని. ౧.౧౦౭) నయేన అస్సాసపస్సాసాదిచుణ్ణకజాతఅట్ఠికపరియోసానో కాయో వుత్తో, యో చ ‘‘ఇధేకచ్చో పథవీకాయం అనిచ్చతో అనుపస్సతి, తథా ఆపోకాయం, తేజోకాయం, వాయోకాయం, కేసకాయం, లోమకాయం, ఛవికాయం, చమ్మకాయం, మంసకాయం, రుధిరకాయం, న్హారుకాయం, అట్ఠికాయం, అట్ఠిమిఞ్జకాయ’’న్తి పటిసమ్భిదాయం కాయో వుత్తో, తస్స సబ్బస్స ఇమస్మింయేవ కాయే అనుపస్సనతో కాయే కాయానుపస్సీతి ఏవమ్పి అత్థో దట్ఠబ్బో.

అథ వా కాయే అహన్తి వా మమన్తి వా ఏవం గహేతబ్బస్స కస్సచి అననుపస్సనతో, తస్స తస్సేవ పన కేసలోమాదికస్స నానాధమ్మసమూహస్స అనుపస్సనతో కాయే కేసాదిధమ్మసమూహసఙ్ఖాతే కాయానుపస్సీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. అపిచ ‘‘ఇమస్మిం కాయే అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతో’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౩౫) అనుక్కమేన పటిసమ్భిదాయం ఆగతనయస్స సబ్బస్సేవ అనిచ్చలక్ఖణాదినో ఆకారసమూహసఙ్ఖాతస్స కాయస్స అనుపస్సనతోపి కాయే కాయానుపస్సీతి ఏవమ్పి అత్థో దట్ఠబ్బో.

తథా హి అయం కాయే కాయానుపస్సనాపటిపదం పటిపన్నో భిక్ఖు ఇమం కాయం అనిచ్చానుపస్సనాదీనం సత్తన్నం అనుపస్సనానం వసేన అనిచ్చతో అనుపస్సతి నో నిచ్చతో, దుక్ఖతో అనుపస్సతి నో సుఖతో, అనత్తతో అనుపస్సతి నో అత్తతో, నిబ్బిన్దతి నో నన్దతి, విరజ్జతి నో రజ్జతి, నిరోధేతి నో సముదేతి, పటినిస్సజ్జతి నో ఆదియతి. సో తం అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి, దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం పజహతి, అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం పజహతి, నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం పజహతి, విరజ్జన్తో రాగం పజహతి, నిరోధేన్తో సముదయం పజహతి, పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతీతి (పటి. మ. ౩.౩౫) వేదితబ్బో.

విహరతీతి చతూసు ఇరియాపథవిహారేసు అఞ్ఞతరవిహారసమాయోగపరిదీపనమేతం, ఏకం ఇరియాపథబాధనం అపరేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపతమానం అత్తభావం హరతి పవత్తేతీతి అత్థో.

బహిద్ధా కాయేతి పరస్స కాయే. అజ్ఝత్తబహిద్ధా కాయేతి కాలేన అత్తనో కాయే, కాలేన పరస్స కాయే. పఠమనయేన హి అత్తనో కాయే కాయపరిగ్గహో వుత్తో, దుతియనయేన పరస్స కాయే, తతియనయేన కాలేన అత్తనో కాలేన పరస్స కాయే. అజ్ఝత్తబహిద్ధా పన ఘటితారమ్మణం నామ నత్థి. పగుణకమ్మట్ఠానస్స పన అపరాపరం సఞ్చరణకాలో ఏత్థ కథితో. ఆతాపీతి కాయపరిగ్గాహకవీరియసమాయోగపరిదీపనమేతం. సో హి యస్మా తస్మిం సమయే యం తం వీరియం తీసు భవేసు కిలేసానం ఆతాపనతో ఆతాపోతి వుచ్చతి, తేన సమన్నాగతో హోతి, తస్మా ఆతాపీతి వుచ్చతి.

సమ్పజానోతి కాయపరిగ్గాహకేన సమ్పజఞ్ఞసఙ్ఖాతేన ఞాణేన సమన్నాగతో. సతిమాతి కాయపరిగ్గాహికాయ సతియా సమన్నాగతో. అయం పన యస్మా సతియా ఆరమ్మణం పరిగ్గహేత్వా పఞ్ఞాయ అనుపస్సతి, న హి సతివిరహితస్స అనుపస్సనా నామ అత్థి, తేనేవాహ – ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪), తస్మా ఏత్థ ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తి ఏత్తావతా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానకమ్మట్ఠానం వుత్తం హోతి. అథ వా యస్మా అనాతాపినో అన్తోసఙ్ఖేపో అన్తరాయకరో హోతి, అసమ్పజానో ఉపాయపరిగ్గహే అనుపాయపరివజ్జనే చ సమ్ముయ్హతి, ముట్ఠస్సతీ ఉపాయాపరిచ్చాగే అనుపాయాపరిగ్గహే చ అసమత్థోవ హోతి, తేనస్స తం కమ్మట్ఠానం న సమ్పజ్జతి; తస్మా యేసం ధమ్మానం ఆనుభావేన తం సమ్పజ్జతి తేసం దస్సనత్థం ‘‘ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా’’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఇతి కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం సమ్పయోగఙ్గఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని పహానఙ్గం దస్సేతుం వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సన్తి వుత్తం. తత్థ వినేయ్యాతి తదఙ్గవినయేన వా విక్ఖమ్భనవినయేన వా వినయిత్వా. లోకేతి ఏత్థ య్వాయం అజ్ఝత్తాదిభేదో కాయో పరిగ్గహితో స్వేవ ఇధ లోకో నామ. తస్మిం లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం వినయిత్వాతి అత్థో. యస్మా పనేత్థ అభిజ్ఝాగహణేన కామచ్ఛన్దో, దోమనస్సగ్గహణేన బ్యాపాదో సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్మా నీవరణపరియాపన్నబలవధమ్మద్వయదస్సనేన నీవరణప్పహానం వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం.

విసేసేన చేత్థ అభిజ్ఝావినయేన కాయసమ్పత్తిమూలకస్స అనురోధస్స, దోమనస్సవినయేన కాయవిపత్తిమూలకస్స విరోధస్స, అభిజ్ఝావినయేన చ కాయే అభిరతియా, దోమనస్సవినయేన కాయభావనాయ అనభిరతియా, అభిజ్ఝావినయేన కాయే అభూతానం సుభసుఖభావాదీనం పక్ఖేపస్స, దోమనస్సవినయేన కాయే భూతానం అసుభాసుఖభావాదీనం అపనయనస్స చ పహానం వుత్తం. తేన యోగావచరస్స యోగానుభావో యోగసమత్థతా చ దీపితా హోతి. యోగానుభావో హి ఏస యదిదం అనురోధవిరోధవిప్పముత్తో, అరతిరతిసహో, అభూతపక్ఖేపభూతాపనయనవిరహితో చ హోతి. అనురోధవిరోధవిప్పముత్తో చేస అరతిరతిసహో అభూతం అపక్ఖిపన్తో భూతఞ్చ అనపనేన్తో యోగసమత్థో హోతీతి.

అపరో నయో – ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ’’తి ఏత్థ అనుపస్సనాయ కమ్మట్ఠానం వుత్తం. విహరతీతి ఏత్థ వుత్తవిహారేన కమ్మట్ఠానికస్స కాయపరిహరణం. ఆతాపీతిఆదీసు ఆతాపేన సమ్మప్పధానం, సతిసమ్పజఞ్ఞేన సబ్బత్థికకమ్మట్ఠానం, కమ్మట్ఠానపరిహరణూపాయో వా; సతియా వా కాయానుపస్సనావసేన పటిలద్ధసమథో, సమ్పజఞ్ఞేన విపస్సనా, అభిజ్ఝాదోమనస్సవినయేన భావనాఫలం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అయం తావ కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానుద్దేసస్స అత్థవణ్ణనా.

వేదనానుపస్సనాదిఉద్దేసవణ్ణనా

వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానుద్దేసాదీసుపి అజ్ఝత్తాదీని వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏతేసుపి హి అత్తనో వేదనాదీసు, పరస్స వేదనాదీసు, కాలేన అత్తనో కాలేన పరస్స వేదనాదీసూతి తివిధో పరిగ్గహో వుత్తో. వేదనాసు వేదనానుపస్సీతిఆదీసు చ వేదనాదీనం పునవచనే పయోజనం కాయానుపస్సనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. వేదనాసు వేదనానుపస్సీ, చిత్తే చిత్తానుపస్సీ, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీతి ఏత్థ పన వేదనాతి తిస్సో వేదనా. తా చ లోకియా ఏవ; చిత్తమ్పి లోకియం, తథా ధమ్మా. తేసం విభాగో నిద్దేసవారే పాకటో భవిస్సతి. కేవలం పనిధ యథా వేదనా అనుపస్సితబ్బా తథా అనుపస్సన్తో ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సీ’’తి వేదితబ్బో. ఏస నయో చిత్తధమ్మేసు. కథఞ్చ వేదనా అనుపస్సితబ్బాతి? సుఖా తావ వేదనా దుక్ఖతో, దుక్ఖా సల్లతో, అదుక్ఖమసుఖా అనిచ్చతో. యథాహ –

‘‘యో సుఖం దుక్ఖతో అద్ద, దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతో;

అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, అద్దక్ఖి నం అనిచ్చతో;

స వే సమ్మదసో భిక్ఖు, ఉపసన్తో చరిస్సతీ’’తి. (సం. ని. ౪.౨౫౩);

సబ్బా ఏవ చేతా దుక్ఖాతిపి అనుపస్సితబ్బా. వుత్తఞ్చేతం – ‘‘యం కిఞ్చి వేదయితం తం దుక్ఖస్మిన్తి వదామీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౯). సుఖదుక్ఖతోపి చ అనుపస్సితబ్బా, యథాహ – ‘‘సుఖా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వేదనా ఠితిసుఖా, విపరిణామదుక్ఖా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) సబ్బం విత్థారేతబ్బం. అపిచ అనిచ్చాదిసత్తానుపస్సనావసేనపి (పటి. మ. ౩.౩౫) అనుపస్సితబ్బా. సేసం నిద్దేసవారేయేవ పాకటం భవిస్సతి.

చిత్తధమ్మేసుపి చిత్తం తావ ఆరమ్మణాధిపతిసహజాతభూమికమ్మవిపాకకిరియాదినానత్తభేదానం అనిచ్చాదినుపస్సనానం నిద్దేసవారే ఆగతసరాగాదిభేదానఞ్చ వసేన అనుపస్సితబ్బం. ధమ్మా సలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణానం సుఞ్ఞతాధమ్మస్స అనిచ్చాదిసత్తానుపస్సనానం నిద్దేసవారే ఆగతసన్తాసన్తాదిభేదానఞ్చ వసేన అనుపస్సితబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ. కామఞ్చేత్థ యస్స కాయసఙ్ఖాతే లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం పహీనం, తస్స వేదనాదిలోకేసుపి తం పహీనమేవ. నానాపుగ్గలవసేన పన నానాచిత్తక్ఖణికసతిపట్ఠానభావనావసేన చ సబ్బత్థ వుత్తం. యతో వా ఏకత్థ పహీనం, సేసేసుపి పహీనం హోతి. తేనేవస్స తత్థ పహానదస్సనత్థమ్పి ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బన్తి.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కాయానుపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా

౩౫౬. ఇదాని సేయ్యథాపి నామ ఛేకో విలీవకారకో థూలకిలఞ్జసణ్హకిలఞ్జచఙ్కోటకపేళాపుటాదీని ఉపకరణాని కత్తుకామో ఏకం మహావేళుం లభిత్వా చతుధా ఛిన్దిత్వా తతో ఏకేకం వేళుఖణ్డం గహేత్వా ఫాలేత్వా తం తం ఉపకరణం కరేయ్య, యథా వా పన ఛేకో సువణ్ణకారో నానావిహితం పిళన్ధనవికతిం కత్తుకామో సుపరిసుద్ధం సువణ్ణఘటికం లభిత్వా చతుధా భిన్దిత్వా తతో ఏకేకం కోట్ఠాసం గహేత్వా తం తం పిళన్ధనం కరేయ్య, ఏవమేవ భగవా సతిపట్ఠానదేసనాయ సత్తానం అనేకప్పకారం విసేసాధిగమం కత్తుకామో ఏకమేవ సమ్మాసతిం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా – ఇధ భిక్ఖు అజ్ఝత్తం కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదినా నయేన ఆరమ్మణవసేన చతుధా భిన్దిత్వా తతో ఏకేకం సతిపట్ఠానం గహేత్వా విభజన్తో కథఞ్చ భిక్ఖు అజ్ఝత్తం కాయేతిఆదినా నయేన నిద్దేసవారం వత్తుమారద్ధో.

తత్థ కథఞ్చాతిఆది విత్థారేతుం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – కేన చ ఆకారేన కేన పకారేన భిక్ఖు అజ్ఝత్తం కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీతి? సేసపుచ్ఛావారేసుపి ఏసేవ నయో. ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు. అయఞ్హేత్థ ఇధ-సద్దో అజ్ఝత్తాదివసేన సబ్బప్పకారకాయానుపస్సనానిబ్బత్తకస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనో అఞ్ఞసాసనస్స తథాభావపటిసేధనో చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧). తేన వుత్తం ‘‘ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖూ’’తి.

అజ్ఝత్తం కాయన్తి అత్తనో కాయం. ఉద్ధం పాదతలాతి పాదతలతో ఉపరి. అధో కేసమత్థకాతి కేసగ్గతో హేట్ఠా. తచపరియన్తన్తి తిరియం తచపరిచ్ఛిన్నం. పూరం నానప్పకారస్స అసుచినో పచ్చవేక్ఖతీతి నానప్పకారకేసాదిఅసుచిభరితో అయం కాయోతి పస్సతి. కథం? అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా…పే… ముత్తన్తి. తత్థ అత్థీతి సంవిజ్జన్తి. ఇమస్మిన్తి య్వాయం ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా తిరియం తచపరియన్తో పూరో నానప్పకారస్స అసుచినోతి వుచ్చతి తస్మిం. కాయేతి సరీరే. సరీరఞ్హి అసుచిసఞ్చయతో కుచ్ఛితానం కేసాదీనఞ్చేవ చక్ఖురోగాదీనఞ్చ రోగసతానం ఆయభూతతో కాయోతి వుచ్చతి.

కేసా లోమాతి ఏతే కేసాదయో ద్వత్తింసాకారా. తత్థ అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా, అత్థి ఇమస్మిం కాయే లోమాతి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఇమస్మిఞ్హి పాదతలతో పట్ఠాయ ఉపరి, కేసమత్థకా పట్ఠాయ హేట్ఠా, తచతో పట్ఠాయ తిరియన్తతోతి ఏత్తకే బ్యామమత్తే కళేవరే సబ్బాకారేనపి విచినన్తో న కోచి కిఞ్చి ముత్తం వా మణిం వా వేళురియం వా అగరుం వా కుఙ్కుమం వా కప్పూరం వా వాసచుణ్ణాదిం వా అణుమత్తమ్పి సుచిభావం పస్సతి, అథ ఖో పరమదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛం అస్సిరీకదస్సనం నానప్పకారం కేసలోమాదిభేదం అసుచింయేవ పస్సతి. తేన వుత్తం – అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా లోమా…పే… ముత్తన్తి. అయమేత్థ పదసమ్బన్ధతో వణ్ణనా.

ఇమం పన కమ్మట్ఠానం భావేత్వా అరహత్తం పాపుణితుకామేన కులపుత్తేన ఆదితోవ చతుబ్బిధం సీలం సోధేత్వా సుపరిసుద్ధసీలే పతిట్ఠితేన, య్వాయం దససు పలిబోధేసు పలిబోధో అత్థి తం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా, పటిక్కూలమనసికారకమ్మట్ఠానభావనాయ పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా, ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా, అరహత్తం అనాగామిఫలాదీసు వా అఞ్ఞతరం పత్తస్స సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన సాట్ఠకథాయ పాళియా కతపరిచయస్స తన్తిఆచరియస్సాపి కల్యాణమిత్తస్స సన్తికే ఉగ్గహేతబ్బం. విసుద్ధం తథారూపం కల్యాణమిత్తం ఏకవిహారే అలభన్తేన తస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా ఉగ్గహేతబ్బం. తత్థ చతుబ్బిధసీలవిసోధనఞ్చేవ (విసుద్ధి. ౧.౧౯) పలిబోధో (విసుద్ధి. ౧.౪౧) చ పలిబోధుపచ్ఛేదో చ ఆచరియస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమనవిధానఞ్చ సబ్బమ్పి విసుద్ధిమగ్గే విత్థారతో కథితం. తస్మా తం తత్థ కథితనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఆచరియేన పన కమ్మట్ఠానం కథేన్తేన తివిధేన కథేతబ్బం. ఏకో భిక్ఖు పకతియా ఉగ్గహితకమ్మట్ఠానో హోతి. తస్స ఏకం ద్వే నిసజ్జవారే సజ్ఝాయం కారేత్వా కథేతబ్బం. ఏకో సన్తికే వసిత్వా ఉగ్గణ్హితుకామో హోతి. తస్స ఆగతాగతవేలాయ కథేతబ్బం. ఏకో ఉగ్గణ్హిత్వా అఞ్ఞత్థ గన్తుకామో హోతి. తస్స నాతిపపఞ్చం నాతిసఙ్ఖేపం కత్వా నిజ్జటం నిగ్గణ్ఠికం కమ్మట్ఠానం కథేతబ్బం. కథేన్తేన కిం ఆచిక్ఖితబ్బన్తి? సత్తధా ఉగ్గహకోసల్లం దసధా చ మనసికారకోసల్లం ఆచిక్ఖితబ్బం.

తత్థ వచసా మనసా వణ్ణతో సణ్ఠానతో దిసతో ఓకాసతో పరిచ్ఛేదతోతి ఏవం సత్తధా ఉగ్గహకోసల్లం ఆచిక్ఖితబ్బం. ఇమస్మిఞ్హి పటిక్కూలమనసికారకమ్మట్ఠానే యోపి తిపిటకో హోతి, తేనపి మనసికారకాలే పఠమం వాచాయ సజ్ఝాయో కాతబ్బో. ఏకచ్చస్స హి సజ్ఝాయం కరోన్తస్సేవ కమ్మట్ఠానం పాకటం హోతి, మలయవాసీమహాదేవత్థేరస్స సన్తికే ఉగ్గహితకమ్మట్ఠానానం ద్విన్నం థేరానం వియ. థేరో కిర తేహి కమ్మట్ఠానం యాచితో ‘చత్తారో మాసే ఇమం ఏవం సజ్ఝాయం కరోథా’తి ద్వత్తిసాకారపాళిం అదాసి. తే, కిఞ్చాపి తేసం ద్వే తయో నికాయా పగుణా, పదక్ఖిణగ్గాహితాయ పన చత్తారో మాసే ద్వత్తింసాకారం సజ్ఝాయన్తావ సోతాపన్నా అహేసుం.

తస్మా కమ్మట్ఠానం కథేన్తేన ఆచరియేన అన్తేవాసికో వత్తబ్బో – ‘పఠమం తావ వాచాయ సజ్ఝాయం కరోహీ’తి. కరోన్తేన చ తచపఞ్చకాదీని పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనులోమపటిలోమవసేన సజ్ఝాయో కాతబ్బో. ‘‘కేసా లోమా నఖా దన్తా తచో’’తి హి వత్వా పున పటిలోమతో ‘‘తచో దన్తా నఖా లోమా కేసా’’తి వత్తబ్బం. తదనన్తరం వక్కపఞ్చకే ‘‘మంసం న్హారు అట్ఠి అట్ఠిమిఞ్జం వక్క’’న్తి వత్వా పున పటిలోమతో ‘‘వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం తచో దన్తా నఖా లోమా కేసా’’తి వత్తబ్బం. తతో పప్ఫాసపఞ్చకే ‘‘హదయం యకనం కిలోమకం పిహకం పప్ఫాస’’న్తి వత్వా పున పటిలోమతో ‘‘పప్ఫాసం పిహకం కిలోమకం యకనం హదయం వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం తచో దన్తా నఖా లోమా కేసా’’తి వత్తబ్బం.

తతో ఇమం తన్తిం అనారుళ్హమ్పి పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౪) ఆగతం మత్థలుఙ్గం కరీసావసానే తన్తిం ఆరోపేత్వా ఇమస్మిం మత్థలుఙ్గపఞ్చకే ‘‘అన్తం అన్తగుణం ఉదరియం కరీసం మత్థలుఙ్గ’’న్తి వత్వా పున పటిలోమతో ‘‘మత్థలుఙ్గం కరీసం ఉదరియం అన్తగుణం అన్తం పప్ఫాసం పిహకం కిలోమకం యకనం హదయం వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం తచో దన్తా నఖా లోమా కేసా’’తి వత్తబ్బం.

తతో మేదఛక్కే ‘‘పిత్తం సేమ్హం పుబ్బో లోహితం సేదో మేదో’’తి వత్వా పున పటిలోమతో ‘‘మేదో సేదో లోహితం పుబ్బో సేమ్హం పిత్తం మత్థలుఙ్గం కరీసం ఉదరియం అన్తగుణం అన్తం పప్ఫాసం పిహకం కిలోమకం యకనం హదయం వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం తచో దన్తా నఖా లోమా కేసా’’తి వత్తబ్బం.

తతో ముత్తఛక్కే ‘‘అస్సు వసా ఖేళో సిఙ్ఘాణికా లసికా ముత్త’’న్తి వత్వా పున పటిలోమతో ‘‘ముత్తం లసికా సిఙ్ఘాణికా ఖేళో వసా అస్సు మేదో సేదో లోహితం పుబ్బో సేమ్హం పిత్తం మత్థలుఙ్గం కరీసం ఉదరియం అన్తగుణం అన్తం పప్ఫాసం పిహకం కిలోమకం యకనం హదయం వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం తచో దన్తా నఖా లోమా కేసా’’తి ఏవం కాలసతమ్పి కాలసహస్సమ్పి కాలసతసహస్సమ్పి వాచాయ సజ్ఝాయో కాతబ్బో. వచసా సజ్ఝాయేన హి కమ్మట్ఠానతన్తి పగుణా హోతి; న ఇతో చితో చ చిత్తం విధావతి; కోట్ఠాసా పాకటా హోన్తి, హత్థసఙ్ఖలికా వియ ఖాయన్తి, వతిపాదపన్తి వియ చ ఖాయన్తి. యథా చ పన వచసా, తథేవ మనసాపి సజ్ఝాయో కాతబ్బో. వచసా సజ్ఝాయో హి మనసా సజ్ఝాయస్స పచ్చయో హోతి. మనసా సజ్ఝాయో లక్ఖణపటివేధస్స పచ్చయో హోతి. లక్ఖణపటివేధో మగ్గఫలపటివేధస్స పచ్చయో హోతి.

‘వణ్ణతో’తి కేసాదీనం వణ్ణో వవత్థపేతబ్బో. ‘సణ్ఠానతో’తి తేసంయేవ సణ్ఠానం వవత్థపేతబ్బం. ‘దిసతో’తి ఇమస్మిం సరీరే నాభితో ఉద్ధం ఉపరిమా దిసా, అధో హేట్ఠిమా దిసా. తస్మా ‘‘అయం కోట్ఠాసో ఇమిస్సా నామ దిసాయా’’తి దిసా వవత్థపేతబ్బా. ‘ఓకాసతో’తి ‘‘అయం కోట్ఠాసో ఇమస్మిం నామ ఓకాసే పతిట్ఠితో’’తి ఏవం తస్స తస్స ఓకాసో వవత్థపేతబ్బో. ‘పరిచ్ఛేదతో’తి సభాగపరిచ్ఛేదో విసభాగపరిచ్ఛేదోతి ద్వే పరిచ్ఛేదా. తత్థ ‘‘అయం కోట్ఠాసో హేట్ఠా చ ఉపరి చ తిరియఞ్చ ఇమినా నామ పరిచ్ఛిన్నో’’తి ఏవం సభాగపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. ‘‘కేసా న లోమా, లోమాపి న కేసా’’తి ఏవం అమిస్సీకతవసేన విసభాగపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.

ఏవం సత్తధా ఉగ్గహకోసల్లం ఆచిక్ఖన్తేన పన ‘‘ఇదం కమ్మట్ఠానం అసుకస్మిం సుత్తే పటిక్కూలవసేన కథితం, అసుకస్మిం ధాతువసేనా’’తి ఞత్వా ఆచిక్ఖితబ్బం. ఇదఞ్హి మహాసతిపట్ఠానే (దీ. ని. ౨.౩౭౨; మ. ని. ౧.౧౦౫ ఆదయో) పటిక్కూలవసేనేవ కథితం, మహాహత్థిపదోపమ (మ. ని. ౧.౩౦౦ ఆదయో) -మహారాహులోవాద (మ. ని. ౨.౧౧౩ ఆదయో) -ధాతువిభఙ్గేసు (మ. ని. ౩.౩౪౨ ఆదయో) ధాతువసేన కథితం. కాయగతాసతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౫౩ ఆదయో) పన యస్స వణ్ణతో ఉపట్ఠాతి, తం సన్ధాయ చత్తారి ఝానాని విభత్తాని. తత్థ ధాతువసేన కథితం విపస్సనాకమ్మట్ఠానం హోతి, పటిక్కూలవసేన కథితం సమథకమ్మట్ఠానం. తదేతం ఇధ సమథకమ్మట్ఠానం అవిసేసతో సబ్బసాధారణవసేన కథితన్తి వదన్తియేవాతి.

ఏవం సత్తధా ఉగ్గహకోసల్లం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘అనుపుబ్బతో, నాతిసీఘతో, నాతిసణికతో, విక్ఖేపపటిబాహనతో, పణ్ణత్తిసమతిక్కమనతో, అనుపుబ్బముఞ్చనతో, అప్పనాతో, తయో చ సుత్తన్తా’’తి ఏవం దసధా మనసికారకోసల్లం ఆచిక్ఖితబ్బం. తత్థ ‘అనుపుబ్బతో’తి ఇదఞ్హి సజ్ఝాయకరణతో పట్ఠాయ అనుపటిపాటియా మనసికాతబ్బం, న ఏకన్తరికాయ. ఏకన్తరికాయ హి మనసికరోన్తో యథా నామ అకుసలో పురిసో ద్వత్తింసపదం నిస్సేణిం ఏకన్తరికాయ ఆరోహన్తో కిలన్తకాయో పతతి, న ఆరోహనం సమ్పాదేతి; ఏవమేవ భావనాసమ్పత్తివసేన అధిగన్తబ్బస్స అస్సాదస్స అనధిగమా కిలన్తచిత్తో పతతి, న భావనం సమ్పాదేతి.

అనుపుబ్బతో మనసికరోన్తేనాపి చ ‘నాతిసీఘతో’ మనసికాతబ్బం. అతిసీఘతో మనసికరోతో హి యథా నామ తియోజనం మగ్గం పటిపజ్జిత్వా ఓక్కమనవిస్సజ్జనం అసల్లక్ఖేత్వా సీఘేన జవేన సత్తక్ఖత్తుమ్పి గమనాగమనం కరోతో పురిసస్స కిఞ్చాపి అద్ధానం పరిక్ఖయం గచ్ఛతి, అథ ఖో పుచ్ఛిత్వావ గన్తబ్బం హోతి; ఏవమేవ కేవలం కమ్మట్ఠానం పరియోసానం పాపుణాతి, అవిభూతం పన హోతి, న విసేసం ఆవహతి. తస్మా నాతిసీఘతో మనసికాతబ్బం.

యథా చ నాతిసీఘతో ఏవం ‘నాతిసణికతో’పి. అతిసణికతో మనసికరోతో హి యథా నామ తదహేవ తియోజనం మగ్గం గన్తుకామస్స పురిసస్స అన్తరామగ్గే రుక్ఖపబ్బతగహనాదీసు విలమ్బమానస్స మగ్గో పరిక్ఖయం న గచ్ఛతి, ద్వీహతీహేన పరియోసాపేతబ్బో హోతి; ఏవమేవ కమ్మట్ఠానం పరియోసానం న గచ్ఛతి, విసేసాధిగమస్స పచ్చయో న హోతి.

‘విక్ఖేపపటిబాహనతో’తి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చేతసో విక్ఖేపో పటిబాహితబ్బో. అప్పటిబాహతో హి యథా నామ ఏకపదికం పపాతమగ్గం పటిపన్నస్స పురిసస్స అక్కమనపదం అసల్లక్ఖేత్వా ఇతో చితో చ విలోకయతో పదవారో విరజ్ఝతి, తతో సతపోరిసే పపాతే పతితబ్బం హోతి; ఏవమేవ బహిద్ధా విక్ఖేపే సతి కమ్మట్ఠానం పరిహాయతి, పరిధంసతి. తస్మా విక్ఖేపపటిబాహనతో మనసికాతబ్బం.

‘పణ్ణత్తిసమతిక్కమనతో’తి యా అయం ‘‘కేసా లోమా’’తి ఆదికా పణ్ణత్తి తం అతిక్కమిత్వా పటిక్కూలన్తి చిత్తం ఠపేతబ్బం. యథా హి ఉదకదుల్లభకాలే మనుస్సా అరఞ్ఞే ఉదపానం దిస్వా తత్థ తాలపణ్ణాదికం కిఞ్చిదేవ సఞ్ఞాణం బన్ధిత్వా తేన సఞ్ఞాణేన ఆగన్త్వా న్హాయన్తి చేవ పివన్తి చ, యదా పన తేసం అభిణ్హసఞ్చారేన ఆగతాగతపదం పాకటం హోతి, తదా సఞ్ఞాణేన కిచ్చం న హోతి, ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే గన్త్వా న్హాయన్తి చేవ పివన్తి చ; ఏవమేవ పుబ్బభాగే ‘కేసా లోమా’తి పణ్ణత్తివసేన మనసికరోతో పటిక్కూలభావో పాకటో హోతి. అథ ‘కేసా లోమా’తి పణ్ణత్తిం సమతిక్కమిత్వా పటిక్కూలభావేయేవ చిత్తం ఠపేతబ్బం.

‘అనుపుబ్బముఞ్చనతో’తి యో యో కోట్ఠాసో న ఉపట్ఠాతి, తం తం ముఞ్చన్తేన అనుపుబ్బముఞ్చనతో మనసికాతబ్బం. ఆదికమ్మికస్స హి ‘కేసా’తి మనసికరోతో మనసికారో గన్త్వా ‘ముత్త’న్తి ఇమం పరియోసానకోట్ఠాసమేవ ఆహచ్చ తిట్ఠతి. ‘ముత్త’న్తి చ మనసికరోతో మనసికారో గన్త్వా ‘కేసా’తి ఇమం ఆదికోట్ఠాసమేవ ఆహచ్చ తిట్ఠతి. అథస్స మనసికరోతో కేచి కోట్ఠాసా ఉపట్ఠహన్తి, కేచి న ఉపట్ఠహన్తి. తేన యే యే ఉపట్ఠహన్తి తేసు తేసు తావ కమ్మం కాతబ్బం, యావ ద్వీసు ఉపట్ఠితేసు తేసమ్పి ఏకో సుట్ఠుతరం ఉపట్ఠహతి. ఏవం ఉపట్ఠితం పన తమేవ పునప్పునం మనసికరోన్తేన అప్పనా ఉప్పాదేతబ్బా.

తత్రాయం ఉపమా – యథా హి ద్వత్తింసతాలకే తాలవనే వసన్తం మక్కటం గహేతుకామో లుద్దో ఆదిమ్హి ఠితతాలస్స పణ్ణం సరేన విజ్ఝిత్వా ఉక్కుట్ఠిం కరేయ్య; అథ సో మక్కటో పటిపాటియా తస్మిం తస్మిం తాలే పతిత్వా పరియన్తతాలమేవ గచ్ఛేయ్య; తత్థపి గన్త్వా లుద్దేన తథేవ కతే పున తేనేవ నయేన ఆదితాలం ఆగచ్ఛేయ్య; సో ఏవం పునప్పునం పటిపాటియా గచ్ఛన్తో ఉక్కుట్ఠుక్కుట్ఠిట్ఠానేయేవ ఉట్ఠహిత్వా పున అనుక్కమేన ఏకస్మిం తాలే నిపతిత్వా తస్స వేమజ్ఝే మకుళతాలపణ్ణసూచిం దళ్హం గహేత్వా విజ్ఝియమానోపి న ఉట్ఠహేయ్య, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – యథా హి తాలవనే ద్వత్తింసతాలా, ఏవం ఇమస్మిం కాయే ద్వత్తింస కోట్ఠాసా; మక్కటో వియ చిత్తం; లుద్దో వియ యోగావచరో; మక్కటస్స ద్వత్తింసతాలకే తాలవనే నివాసో వియ యోగినో చిత్తస్స ద్వత్తింసకోట్ఠాసకే కాయే ఆరమ్మణవసేన అనుసంచరణం; లుద్దేన ఆదిమ్హి ఠితతాలస్స పణ్ణం సరేన విజ్ఝిత్వా ఉక్కుట్ఠియా కతాయ మక్కటస్స తస్మిం తస్మిం తాలే పతిత్వా పరియన్తతాలగమనం వియ యోగినో ‘కేసా’తి మనసికారే ఆరద్ధే పటిపాటియా గన్త్వా పరియోసానకోట్ఠాసే ఏవ చిత్తస్స సణ్ఠానం; పున పచ్చాగమనేపి ఏసేవ నయో; పునప్పునం పటిపాటియా గచ్ఛమానస్స మక్కటస్స ఉక్కుట్ఠుక్కుట్ఠిట్ఠానే ఉట్ఠానం వియ పునప్పునం మనసికరోతో కేసుచి కేసుచి ఉపట్ఠితేసు అనుపట్ఠహన్తే విస్సజ్జేత్వా ఉపట్ఠితేసు పరికమ్మకరణం; అనుక్కమేన ఏకస్మిం తాలే నిపతిత్వా తస్స వేమజ్ఝే మకుళతాలపణ్ణసూచిం దళ్హం గహేత్వా విజ్ఝియమానస్సాపి అనుట్ఠానం వియ అవసానే ద్వీసు ఉపట్ఠితేసు యో సుట్ఠుతరం ఉపట్ఠాతి తమేవ పునప్పునం మనసికరిత్వా అప్పనాయ ఉప్పాదనం.

అపరాపి ఉపమా – యథా నామ పిణ్డపాతికో భిక్ఖు ద్వత్తింసకులం గామం ఉపనిస్సాయ వసన్తో పఠమగేహే ఏవ ద్వే భిక్ఖా లభిత్వా పరతో ఏకం విస్సజ్జేయ్య; పునదివసే తిస్సో లభిత్వా పరతో ద్వే విస్సజ్జేయ్య; తతియదివసే ఆదిమ్హియేవ పత్తపూరం లభిత్వా ఆసనసాలం గన్త్వా పరిభుఞ్జేయ్య, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ద్వత్తింసకులగామో వియ హి ద్వత్తింసాకారో; పిణ్డపాతికో వియ యోగావచరో; తస్స తం గామం ఉపనిస్సాయ వాసో వియ యోగినో ద్వత్తింసాకారే పరికమ్మకరణం; పఠమగేహే ద్వే భిక్ఖా లభిత్వా పరతో ఏకిస్సా విస్సజ్జనం వియ దుతియదివసే తిస్సో లభిత్వా పరతో ద్విన్నం విస్సజ్జనం వియ చ మనసికరోతో మనసికరోతో అనుపట్ఠహన్తే అనుపట్ఠహన్తే విస్సజ్జేత్వా ఉపట్ఠితేసు ఉపట్ఠితేసు యావ కోట్ఠాసద్వయే పరికమ్మకరణం; తతియదివసే ఆదిమ్హియేవ పత్తపూరం లభిత్వా ఆసనసాలాయం నిసీదిత్వా పరిభోగో వియ ద్వీసు యో సుట్ఠుతరం ఉపట్ఠహతి తమేవ పునప్పునం మనసికరిత్వా అప్పనాయ ఉప్పాదనం.

‘అప్పనాతో’తి అప్పనాకోట్ఠాసతో. కేసాదీసు ఏకేకస్మిం కోట్ఠాసే అప్పనా హోతీతి వేదితబ్బాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

‘తయో చ సుత్తన్తా’తి అధిచిత్తం, సీతిభావో, బోజ్ఝఙ్గకోసల్లన్తి ఇమే తయో సుత్తన్తా వీరియసమాధియోజనత్థం వేదితబ్బాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. తత్థ –

‘‘అధిచిత్తమనుయుత్తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తీణి నిమిత్తాని కాలేన కాలం మనసికాతబ్బాని…కాలేన కాలం సమాధినిమిత్తం మనసికాతబ్బం, కాలేన కాలం పగ్గహనిమిత్తం మనసికాతబ్బం, కాలేన కాలం ఉపేక్ఖానిమిత్తం మనసికాతబ్బం. సచే, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు ఏకన్తం సమాధినిమిత్తంయేవ మనసికరేయ్య, ఠానం తం చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు ఏకన్తం పగ్గహనిమిత్తంయేవ మనసికరేయ్య, ఠానం తం చిత్తం ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు ఏకన్తం ఉపేక్ఖానిమిత్తంయేవ మనసికరేయ్య, ఠానం తం చిత్తం న సమ్మాసమాధియేయ్య ఆసవానం ఖయాయ. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు కాలేన కాలం సమాధినిమిత్తం, పగ్గహనిమిత్తం, ఉపేక్ఖానిమిత్తం మనసికరోతి, తం హోతి చిత్తం ముదు చ కమ్మనియఞ్చ పభస్సరఞ్చ, న చ పభఙ్గు, సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా ఉక్కం బన్ధతి, ఉక్కం బన్ధిత్వా ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేతి, ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేత్వా సణ్డాసేన జాతరూపం గహేత్వా ఉక్కాముఖే పక్ఖిపేయ్య, ఉక్కాముఖే పక్ఖిపిత్వా కాలేన కాలం అభిధమతి, కాలేన కాలం ఉదకేన పరిప్ఫోసేతి, కాలేన కాలం అజ్ఝుపేక్ఖతి. సచే, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం ఏకన్తం అభిధమేయ్య, ఠానం తం జాతరూపం డహేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం ఏకన్తం ఉదకేన పరిప్ఫోసేయ్య, ఠానం తం జాతరూపం నిబ్బాయేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం ఏకన్తం అజ్ఝుపేక్ఖేయ్య, ఠానం తం జాతరూపం న సమ్మా పరిపాకం గచ్ఛేయ్య.

‘‘యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం కాలేన కాలం అభిధమతి, కాలేన కాలం ఉదకేన పరిప్ఫోసేతి, కాలేన కాలం అజ్ఝుపేక్ఖతి, తం హోతి జాతరూపం ముదు చ కమ్మనియఞ్చ పభస్సరఞ్చ, న చ పభఙ్గు, సమ్మా ఉపేతి కమ్మాయ; యస్సా యస్సా చ పిళన్ధనవికతియా ఆకఙ్ఖతి – యది పట్టికాయ యది కుణ్డలాయ యది గీవేయ్యకాయ యది సువణ్ణమాలాయ, తఞ్చస్స అత్థం అనుభోతి.

‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తేన…పే… సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ; యస్స యస్స చ అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయస్స ధమ్మస్స చిత్తం అభినిన్నామేతి అభిఞ్ఞా సచ్ఛికిరియాయ, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తి (అ. ని. ౩.౧౦౩) ఇదం సుత్తం అధిచిత్తన్తి వేదితబ్బం.

‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అనుత్తరం సీతిభావం సచ్ఛికాతుం. కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గహేతబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గణ్హాతి, యస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గహేతబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గణ్హాతి, యస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసితబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసేతి, యస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, పణీతాధిముత్తికో చ హోతి నిబ్బానాభిరతో చ. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అనుత్తరం సీతిభావం సచ్ఛికాతు’’న్తి (అ. ని. ౬.౮౫) ఇదం సుత్తం సీతిభావోతి వేదితబ్బం.

బోజ్ఝఙ్గకోసల్లం పన ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యస్మిం సమయే లీనం చిత్తం హోతి, అకాలో తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪) సంయుత్తమహావగ్గే బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తే ఆగతమేవ.

ఇతి ఇదం సత్తవిధం ఉగ్గహకోసల్లం సుగ్గహితం కత్వా ఇమఞ్చ దసవిధం మనసికారకోసల్లం సుట్ఠు వవత్థపేత్వా తేన యోగినా ఉభయకోసల్లవసేన కమ్మట్ఠానం సాధుకం ఉగ్గహేతబ్బం. సచే పనస్స ఆచరియేన సద్ధిం ఏకవిహారేయేవ ఫాసు హోతి, ఏవం విత్థారేన అకథాపేత్వా కమ్మట్ఠానమనుయుఞ్జన్తేన విసేసం లభిత్వా ఉపరూపరి కథాపేతబ్బం. అఞ్ఞత్థ వసితుకామేన యథావుత్తేన విధినా విత్థారతో కథాపేత్వా పునప్పునం పరివత్తేత్వా సబ్బం గణ్ఠిట్ఠానం ఛిన్దిత్వా కమ్మట్ఠానభావనాయ అననురూపం సేనాసనం పహాయ మహావాసతాదిఅట్ఠారసదోసవజ్జితే అనురూపే విహారే విహరన్తేన ఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదం కత్వా యో తావ రాగచరితో హోతి, తేన యస్మా రాగో పహాతబ్బో, తస్మా పటిక్కూలమనసికారే పరికమ్మం కాతబ్బం.

కరోన్తేన పన కేసేసు తావ నిమిత్తం గహేతబ్బం. కథం? ఏకం వా ద్వే వా కేసే లుఞ్చిత్వా హత్థతలే ఠపేత్వా వణ్ణో తావ వవత్థపేతబ్బో. ఛిన్నట్ఠానేపి కేసే ఓలోకేతుం వట్టతి; ఉదకపత్తే వా యాగుపత్తే వా ఓలోకేతుమ్పి వట్టతియేవ. కాళకకాలే దిస్వా కాళకాతి మనసికాతబ్బా; సేతకాలే సేతాతి. మిస్సకకాలే పన ఉస్సదవసేన మనసికాతబ్బా హోన్తి. యథా చ కేసేసు, ఏవం సకలేపి తచపఞ్చకే దిస్వావ నిమిత్తం గహేతబ్బం. ఏవం నిమిత్తం గహేత్వా సబ్బకోట్ఠాసేసు వణ్ణసణ్ఠానదిసోకాసపరిచ్ఛేదవసేన వవత్థపేత్వా వణ్ణసణ్ఠానగన్ధఆసయోకాసవసేన పఞ్చధా పటిక్కూలతో వవత్థపేతబ్బా.

తత్రాయం సబ్బకోట్ఠాసేసు అనుపుబ్బకథా – కేసా తావ పకతివణ్ణేన కాళకా అద్దారిట్ఠకవణ్ణా, సణ్ఠానతో దీఘవట్టలికా తులాదణ్డసణ్ఠానా, దిసతో ఉపరిమదిసాయ జాతా, ఓకాసతో ఉభోసు పస్సేసు కణ్ణచూళికాహి, పురతో నలాటన్తేన, పచ్ఛతో గలవాటకేన పరిచ్ఛిన్నా. సీసకటాహవేఠనం అల్లచమ్మం కేసానం ఓకాసో. పరిచ్ఛేదతో కేసా సీసవేఠనచమ్మే వీహగ్గమత్తం పవిసిత్వా పతిట్ఠితేన హేట్ఠా అత్తనో మూలతలేన, ఉపరి ఆకాసేన, తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా. ద్వే కేసా ఏకతో నత్థీతి అయం సభాగపరిచ్ఛేదో.

‘కేసా న లోమా, లోమా న కేసా’తి ఏవం అవసేసేహి ఏకతింసకోట్ఠాసేహి అమిస్సీకతా కేసా నామ పాటియేక్కో కోట్ఠాసోతి అయం విసభాగపరిచ్ఛేదో. ఇదం కేసానం వణ్ణాదితో వవత్థాపనం.

ఇదం పన తేసం వణ్ణాదివసేన పఞ్చధా పటిక్కూలతో వవత్థాపనం – కేసా చ నామేతే వణ్ణతోపి పటిక్కూలా, సణ్ఠానతోపి గన్ధతోపి ఆసయతోపి ఓకాసతోపి పటిక్కూలా. మనుఞ్ఞేపి హి యాగుపత్తే వా భత్తపత్తే వా కేసవణ్ణం కిఞ్చి దిస్వా ‘కేసమిస్సకమిదం, హరథ న’న్తి జిగుచ్ఛన్తి. ఏవం కేసా వణ్ణతో పటిక్కూలా. రత్తిం భుఞ్జన్తాపి కేససణ్ఠానం అక్కవాకం వా మకచివాకం వా ఛుపిత్వాపి తథేవ జిగుచ్ఛన్తి. ఏవం సణ్ఠానతో పటిక్కూలా.

తేలమక్ఖనపుప్ఫధూమాదిసఙ్ఖారవిరహితానఞ్చ కేసానం గన్ధో పరమజేగుచ్ఛో హోతి, తతో జేగుచ్ఛతరో అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తానం. కేసా హి వణ్ణసణ్ఠానతో అప్పటిక్కూలాపి సియుం, గన్ధేన పన పటిక్కూలాయేవ. యథా హి దహరస్స కుమారస్స వచ్చం వణ్ణతో హళిద్దివణ్ణం, సణ్ఠానతోపి హలిద్దిపిణ్డసణ్ఠానం; సఙ్ఖారట్ఠానే ఛడ్డితఞ్చ ఉద్ధుమాతకకాళసునఖసరీరం వణ్ణతో తాలపక్కవణ్ణం, సణ్ఠానతో వట్టేత్వా విస్సట్ఠముదిఙ్గసణ్ఠానం, దాఠాపిస్స సుమనమకుళసదిసాతి ఉభయమ్పి వణ్ణసణ్ఠానతో సియా అప్పటిక్కూలం, గన్ధేన పన పటిక్కూలమేవ; ఏవం కేసాపి సియుం వణ్ణసణ్ఠానతో అప్పటిక్కూలా, గన్ధేన పన పటిక్కూలా ఏవాతి.

యథా పన అసుచిట్ఠానే గామనిస్సన్దేన జాతాని సూపేయ్యపణ్ణాని నాగరికమనుస్సానం జేగుచ్ఛాని హోన్తి అపరిభోగాని, ఏవం కేసాపి పుబ్బలోహితముత్తకరీసపిత్తసేమ్హాదినిస్సన్దేన జాతత్తా అతిజేగుచ్ఛాతి ఇదం నేసం ‘ఆసయతో’ పాటికుల్యం. ఇమే చ కేసా నామ గూథరాసిమ్హి ఉట్ఠితకణ్ణికం వియ ఏకత్తింసకోట్ఠాసరాసిమ్హి జాతా. తే సుసానసఙ్కారట్ఠానాదీసు జాతసాకం వియ, పరిఖాదీసు జాతకమలకువలయాదిపుప్ఫం వియ చ అసుచిట్ఠానే జాతత్తా పరమజేగుచ్ఛాతి ఇదం తేసం ‘ఓకాసతో’ పాటిక్కూల్యం.

యథా చ కేసానం, ఏవం సబ్బకోట్ఠాసానం వణ్ణసణ్ఠానగన్ధాసయోకాసవసేన పఞ్చధా పటిక్కూలతా వవత్థపేతబ్బా. వణ్ణసణ్ఠానదిసోకాసపరిచ్ఛేదవసేన పన సబ్బేపి విసుం విసుం వవత్థపేతబ్బా.

తత్థ లోమా తావ పకతివణ్ణతో న కేసా వియ అసమ్భిన్నకాళకా, కాళపిఙ్గలా పన హోన్తి; సణ్ఠానతో ఓనతగ్గతాలమూలసణ్ఠానా; దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతా; ఓకాసతో ఠపేత్వా కేసానం పతిట్ఠితోకాసఞ్చ హత్థపాదతలాని చ యేభుయ్యేన అవసేససరీరవేఠనచమ్మే జాతా; పరిచ్ఛేదతో సరీరవేఠనచమ్మే లిక్ఖామత్తం పవిసిత్వా పతిట్ఠితేన హేట్ఠా అత్తనో మూలతలేన, ఉపరి ఆకాసేన, తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా. ద్వే లోమా ఏకతో నత్థి. అయం తేసం సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోయేవ.

నఖాతి వీసతియా నఖపట్టానం నామం. తే సబ్బేపి వణ్ణతో సేతా; సణ్ఠానతో మచ్ఛసకలికసణ్ఠానా; దిసతో పాదనఖా హేట్ఠిమదిసాయ జాతా, హత్థనఖా ఉపరిమదిసాయాతి ద్వీసు దిసాసు జాతా; ఓకాసతో అఙ్గులీనం అగ్గపిట్ఠేసు పతిట్ఠితా; పరిచ్ఛేదతో ద్వీసు దిసాసు అఙ్గులికోటిమంసేహి, అన్తో అఙ్గులిపిట్ఠిమంసేన, బహి చేవ అగ్గే చ ఆకాసేన, తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా. ద్వే నఖా ఏకతో నత్థి. అయం నేసం సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోయేవ.

దన్తాతి పరిపుణ్ణదన్తస్స ద్వత్తింస దన్తట్ఠికాని. తేపి వణ్ణతో సేతా; సణ్ఠానతో అనేకసణ్ఠానా. తేసఞ్హి హేట్ఠిమాయ తావ దన్తపాళియా మజ్ఝే చత్తారో దన్తా మత్తికాపిణ్డే పటిపాటియా ఠపితఅలాబుబీజసణ్ఠానా. తేసం ఉభోసు పస్సేసు ఏకేకో ఏకమూలకో ఏకకోటికో మల్లికమకుళసణ్ఠానో. తతో ఏకేకో ద్విమూలకో ద్వికోటికో యానకఉపత్థమ్భనికసణ్ఠానో. తతో ద్వే ద్వే తిమూలా తికోటికా. తతో ద్వే ద్వే చతుమూలా చతుకోటికాతి. ఉపరిమపాళియాపి ఏసేవ నయో. దిసతో ఉపరిమదిసాయ జాతా. ఓకాసతో ద్వీసు హనుకట్ఠికేసు పతిట్ఠితా. పరిచ్ఛేదతో హేట్ఠా హనుకట్ఠికే పతిట్ఠితేన అత్తనో మూలతలేన, ఉపరి ఆకాసేన, తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా. ద్వే దన్తా ఏకతో నత్థి. అయం నేసం సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోయేవ.

తచోతి సకలసరీరం వేఠేత్వా ఠితచమ్మం. తస్స ఉపరి కాళసామపీతాదివణ్ణా ఛవి నామ, యా సకలసరీరతోపి సఙ్కడ్ఢియమానా బదరట్ఠిమత్తా హోతి. తచో పన వణ్ణతో సేతోయేవ. సో చస్స సేతభావో అగ్గిజాలాభిఘాతపహరణపహారాదీహి విద్ధంసితాయ ఛవియా పాకటో హోతి. సణ్ఠానతో సరీరసణ్ఠానోవ హోతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో.

విత్థారతో పన పాదఙ్గులిత్తచో కోసకారకకోససణ్ఠానో. పిట్ఠిపాదత్తచో పుటబన్ధఉపాహనసణ్ఠానో. జఙ్ఘత్తచో భత్తపుటకతాలపణ్ణసణ్ఠానో. ఊరుత్తచో తణ్డులభరితదీఘత్థవికసణ్ఠానో. ఆనిసదత్తచో ఉదకపూరితపటపరిస్సావనసణ్ఠానో. పిట్ఠిత్తచో ఫలకోనద్ధచమ్మసణ్ఠానో. కుచ్ఛిత్తచో వీణాదోణికోనద్ధచమ్మసణ్ఠానో. ఉరత్తచో యేభుయ్యేన చతురస్ససణ్ఠానో. ఉభయబాహుత్తచో తూణీరోనద్ధచమ్మసణ్ఠానో. పిట్ఠిహత్థత్తచో ఖురకోసకసణ్ఠానో, ఫణకత్థవికసణ్ఠానో వా. హత్థఙ్గులిత్తచో కుఞ్చికాకోసకసణ్ఠానో. గీవత్తచో గలకఞ్చుకసణ్ఠానో. ముఖత్తచో ఛిద్దావచ్ఛిద్దో కీటకులావకసణ్ఠానో. సీసత్తచో పత్తత్థవికసణ్ఠానోతి.

తచపరిగ్గణ్హకేన చ యోగావచరేన ఉత్తరోట్ఠతో పట్ఠాయ ఉపరి ముఖం ఞాణం పేసేత్వా పఠమం తావ ముఖం పరియోనన్ధిత్వా ఠితచమ్మం వవత్థపేతబ్బం. తతో నలాటట్ఠిచమ్మం. తతో థవికాయ పక్ఖిత్తపత్తస్స చ థవికాయ చ అన్తరేన హత్థమివ సీసట్ఠికస్స చ సీసచమ్మస్స చ అన్తరేన ఞాణం పేసేత్వా అట్ఠికేన సద్ధిం చమ్మస్స ఏకాబద్ధభావం వియోజేన్తేన సీసచమ్మం వవత్థపేతబ్బం. తతో ఖన్ధచమ్మం. తతో అనులోమేన పటిలోమేన చ దక్ఖిణహత్థచమ్మం. అథ తేనేవ నయేన వామహత్థచమ్మం. తతో పిట్ఠిచమ్మం. తం తం వవత్థపేత్వా అనులోమేన చ పటిలోమేన చ దక్ఖిణపాదచమ్మం. అథ తేనేవ నయేన వామపాదచమ్మం. తతో అనుక్కమేనేవ వత్థిఉదరహదయగీవచమ్మాని వవత్థపేతబ్బాని. అథ గీవాచమ్మానన్తరం హేట్ఠిమహనుచమ్మం వవత్థపేత్వా అధరోట్ఠపరియోసానం పాపేత్వా నిట్ఠపేతబ్బం. ఏవం ఓళారికోళారికం పరిగ్గణ్హన్తస్స సుఖుమమ్పి పాకటం హోతి.

దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతో. ఓకాసతో సకలసరీరం పరియోనన్ధిత్వా ఠితో. పరిచ్ఛేదతో హేట్ఠా పతిట్ఠితతలేన, ఉపరి ఆకాసేన పరిచ్ఛిన్నో. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోయేవ.

మంసన్తి నవ మంసపేసిసతాని. తం సబ్బమ్పి వణ్ణతో రత్తం కింసుకపుప్ఫసదిసం; సణ్ఠానతో జఙ్ఘపిణ్డికమంసం తాలపణ్ణపుటభత్తసణ్ఠానం, ఊరుమంసం నిసదపోతకసణ్ఠానం, ఆనిసదమంసం ఉద్ధనకోటిసణ్ఠానం, పిట్ఠిమంసం తాలగుళపటలసణ్ఠానం, ఫాసుకద్వయమంసం పోత్థలికాయ కుచ్ఛియం తనుమత్తికాలేపనసణ్ఠానం, థనమంసం వట్టేత్వా అవక్ఖిత్తమత్తికాపిణ్డసణ్ఠానం, బాహుద్వయమంసం దిగుణం కత్వా ఠపితనిచ్చమ్మమహామూసికసణ్ఠానం. ఏవం ఓళారికోళారికం మంసం పరిగ్గణ్హన్తస్స సుఖుమమ్పి పాకటం హోతి. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతం. ఓకాసతో సాధికాని తీణి అట్ఠిసతాని అనులిమ్పేత్వా ఠితం. పరిచ్ఛేదతో హేట్ఠా అట్ఠిసఙ్ఘాతే పతిట్ఠితతలేన, ఉపరి తచేన, తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

‘న్హారూ’తి నవ న్హారుసతాని. వణ్ణతో సబ్బేపి న్హారూ సేతా; సణ్ఠానతో నానాసణ్ఠానా. ఏతేసు హి గీవాయ ఉపరిభాగతో పట్ఠాయ పఞ్చ మహాన్హారూ సరీరం వినద్ధమానా హదయస్స పురిమపస్సేన ఓతిణ్ణా, పఞ్చ పచ్ఛిమపస్సేన, పఞ్చ దక్ఖిణపస్సేన, పఞ్చ వామపస్సేన, దక్ఖిణహత్థం వినద్ధమానాపి హత్థస్స పురిమపస్సేన పఞ్చ, పచ్ఛిమపస్సేన పఞ్చ, తథా వామహత్థం వినద్ధమానాపి. దక్ఖిణపాదం వినద్ధమానాపి పాదస్స పురిమపస్సేన పఞ్చ, పచ్ఛిమపస్సేన పఞ్చ, తథా వామపాదం వినద్ధమానాపీతి. ఏవం సరీరధారకా నామ సట్ఠి మహాన్హారూ కాయం వినద్ధమానా ఓతిణ్ణా, యే కణ్డరాతిపి వుచ్చన్తి. తే సబ్బేపి కన్దలమకుళసణ్ఠానా.

అఞ్ఞే పన తం తం పదేసం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితా తతో సుఖుమతరా సుత్తరజ్జుకసణ్ఠానా. అఞ్ఞే తతో సుఖుమతరా పూతిలతాసణ్ఠానా. అఞ్ఞే తతో సుఖుమతరా మహావీణాతన్తిసణ్ఠానా. అఞ్ఞే థూలసుత్తకసణ్ఠానా. హత్థపాదపిట్ఠియం న్హారూ సకుణపాదసణ్ఠానా. సీసన్హారూ దారకానం సీసజాలకసణ్ఠానా. పిట్ఠిన్హారూ ఆతపే పసారితఅల్లజాలసణ్ఠానా. అవసేసా తంతంఅఙ్గపచ్చఙ్గానుగతా న్హారూ సరీరే పటిముక్కజాలకఞ్చుకసణ్ఠానా. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతా. ఓకాసతో సకలసరీరే అట్ఠీని ఆబన్ధిత్వా ఠితా. పరిచ్ఛేదతో హేట్ఠా తిణ్ణం అట్ఠిసతానం ఉపరి పతిట్ఠితతలేహి, ఉపరి మంసచమ్మాని ఆహచ్చ ఠితపదేసేహి, తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా. అయం నేసం సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోయేవ.

అట్ఠీతి ఠపేత్వా ద్వత్తింస దన్తట్ఠీని అవసేసాని చతుసట్ఠి హత్థట్ఠీని, చతుసట్ఠి పాదట్ఠీని, చతుసట్ఠి మంసనిస్సితాని ముదుఅట్ఠీని, ద్వే పణ్హికట్ఠీని, ఏకేకస్మిం పాదే ద్వే గోప్ఫకట్ఠీని, ద్వే జఙ్ఘట్ఠీని, ద్వే జణ్ణుకట్ఠీని, ద్వే ఊరుట్ఠీని, ద్వే కటిట్ఠీని, అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకట్ఠీని, చతువీసతి ఫాసుకట్ఠీని, చుద్దస ఉరట్ఠీని, ఏకం హదయట్ఠి, ద్వే అక్ఖకట్ఠీని, ద్వే కోట్ఠట్ఠీని, ద్వే బాహట్ఠీని, ద్వే ద్వే అగ్గబాహట్ఠీని, సత్త గీవట్ఠీని, ద్వే హనుకట్ఠీని, ఏకం నాసికట్ఠి, ద్వే అక్ఖిట్ఠీని, ద్వే కణ్ణట్ఠీని, ఏకం నలాటట్ఠి, ఏకం ముద్ధట్ఠి, నవ సీసకపాలట్ఠీనీతి ఏవం తిమత్తాని అట్ఠిసతాని.

తాని సబ్బానిపి వణ్ణతో సేతాని, సణ్ఠానతో నానాసణ్ఠానాని. తత్థ హి అగ్గపాదఙ్గులిట్ఠీని కతకబీజసణ్ఠానాని. తదనన్తరాని మజ్ఝపబ్బట్ఠీని పనసట్ఠిసణ్ఠానాని. మూలపబ్బట్ఠీని పణవసణ్ఠానాని. పిట్ఠిపాదట్ఠీని కోట్ఠితకన్దలకన్దరాసిసణ్ఠానాని. పణ్హికట్ఠి ఏకట్ఠితాలఫలబీజసణ్ఠానం. గోప్ఫకట్ఠీని బన్ధకీళాగోళకసణ్ఠానాని. జఙ్ఘట్ఠీనం గోప్ఫకట్ఠీసు పతిట్ఠితట్ఠానం అనపనీతతచసిన్దికళీరసణ్ఠానం. ఖుద్దకజఙ్ఘట్ఠికం ధనుకదణ్డసణ్ఠానం, మహన్తం మిలాతసప్పపిట్ఠిసణ్ఠానం. జణ్ణుకట్ఠి ఏకతో పరిక్ఖీణఫేణకసణ్ఠానం.

తత్థ జఙ్ఘట్ఠికస్స పతిట్ఠితట్ఠానం అతిఖిణగ్గగోసిఙ్గసణ్ఠానం. ఊరుట్ఠి దుత్తచ్ఛితవాసిఫరసుదణ్డకసణ్ఠానం. తస్స కటిట్ఠిమ్హి పతిట్ఠితట్ఠానం కీళాగోళకసణ్ఠానం. తేన కటిట్ఠినో పతిట్ఠితట్ఠానం అగ్గచ్ఛిన్నమహాపున్నాగఫలసణ్ఠానం. కటిట్ఠీని ద్వేపి ఏకాబద్ధాని హుత్వా కుమ్భకారకఉద్ధనసణ్ఠానాని, పాటియేక్కం కమ్మారకూటయోత్తకసణ్ఠానాని. కోటియం ఠితఆనిసదట్ఠి అధోముఖం కత్వా గహితసప్పఫణసణ్ఠానం సత్తసు ఠానేసు ఛిద్దావఛిద్దం. పిట్ఠికణ్టకట్ఠీని అబ్భన్తరతో ఉపరూపరి ఠపితసీసకపట్టవేఠకసణ్ఠానాని, బాహిరతో వట్టనావళిసణ్ఠానాని. తేసం అన్తరన్తరా కకచదన్తసదిసా ద్వే తయో కణ్టకా హోన్తి. చతువీసతియా ఫాసుకట్ఠీసు అపరిపుణ్ణాని అపరిపుణ్ణాసితసణ్ఠానాని, పరిపుణ్ణాని పరిపుణ్ణాసితసణ్ఠానాని. సబ్బానిపి ఓదాతకుక్కుటస్స పసారితపక్ఖసణ్ఠానాని.

చుద్దస ఉరట్ఠీని జిణ్ణసన్దమానికపఞ్జరసణ్ఠానాని. హదయట్ఠి దబ్బిఫణసణ్ఠానం. అక్ఖకట్ఠీని ఖుద్దకలోహవాసిదణ్డసణ్ఠానాని. కోట్ఠట్ఠీని ఏకతో పరిక్ఖీణసీహళకుదాలసణ్ఠానాని. బాహుట్ఠీని ఆదాసదణ్డకసణ్ఠానాని. అగ్గబాహుట్ఠీని యమకతాలకన్దసణ్ఠానాని. మణిబన్ధట్ఠీని ఏకతో అల్లీయాపేత్వా ఠపితసీసకపట్టవేఠకసణ్ఠానాని. పిట్ఠిహత్థట్ఠీని కోట్టితకన్దలకన్దరాసిసణ్ఠానాని. హత్థఙ్గులీసు మూలపబ్బట్ఠీని పణవసణ్ఠానాని; మజ్ఝపబ్బట్ఠీని అపరిపుణ్ణపనసట్ఠిసణ్ఠానాని; అగ్గపబ్బట్ఠీని కతకబీజసణ్ఠానాని. సత్త గీవట్ఠీని దణ్డేన విజ్ఝిత్వా పటిపాటియా ఠపితవంసకళీరచక్కలికసణ్ఠానాని. హేట్ఠిమహనుకట్ఠి కమ్మారానం అయోకూటయోత్తకసణ్ఠానం, ఉపరిమం అవలేఖనసత్థకసణ్ఠానం.

అక్ఖికూపనాసాకూపట్ఠీని అపనీతమిఞ్జతరుణతాలట్ఠిసణ్ఠానాని. నలాటట్ఠి అధోముఖఠపితసఙ్ఖథాలకకపాలసణ్ఠానం. కణ్ణచూళికట్ఠీని న్హాపితఖురకోసకసణ్ఠానాని. నలాటకణ్ణచూళికానం ఉపరి పట్టబన్ధనోకాసే అట్ఠి సఙ్కుటితఘటపుణ్ణపటలఖణ్డసణ్ఠానం. ముద్ధట్ఠి ముఖచ్ఛిన్నవఙ్కనాళికేరసణ్ఠానం. సీసట్ఠీని సిబ్బేత్వా ఠపితజజ్జరలాబుకటాహసణ్ఠానాని.

దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతాని. ఓకాసతో అవిసేసేన సకలసరీరే ఠితాని. విసేసేన పనేత్థ సీసట్ఠీని గీవట్ఠీసు పతిట్ఠితాని, గీవట్ఠీని పిట్ఠికణ్టకట్ఠీసు, పిట్ఠికణ్టకట్ఠీని కటిట్ఠీసు, కటిట్ఠీని ఊరుట్ఠీసు, ఊరుట్ఠీని జణ్ణుకట్ఠీసు, జణ్ణుకట్ఠీని జఙ్ఘట్ఠీసు, జఙ్ఘట్ఠీని గోప్ఫకట్ఠీసు, గోప్ఫకట్ఠీని పిట్ఠిపాదట్ఠీసు పతిట్ఠితాని. పరిచ్ఛేదతో అన్తో అట్ఠిమిఞ్జేన, ఉపరి మంసేన, అగ్గే మూలే చ అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నాని. అయం నేసం సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

అట్ఠిమిఞ్జన్తి తేసం తేసం అట్ఠీనం అబ్భన్తరగతం మిఞ్జం. తం వణ్ణతో సేతం. సణ్ఠానతో మహన్తమహన్తానం అట్ఠీనం అబ్భన్తరగతం వేళునాళియం పక్ఖిత్తసేదితమహావేత్తగ్గసణ్ఠానం, ఖుద్దానుఖుద్దకానం అబ్భన్తరగతం వేళుయట్ఠిపబ్బేసు పక్ఖిత్తసేదితతనువేత్తగ్గసణ్ఠానం. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతం. ఓకాసతో అట్ఠీనం అబ్భన్తరే పతిట్ఠితం. పరిచ్ఛేదతో అట్ఠీనం అబ్భన్తరతలేహి పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

వక్కన్తి ఏకబన్ధనా ద్వే మంసపిణ్డా. తం వణ్ణతో మన్దరత్తం పాళిభద్దకట్ఠివణ్ణం. సణ్ఠానతో దారకానం యమకకీళాగోళకసణ్ఠానం, ఏకవణ్టపటిబద్ధఅమ్బఫలద్వయసణ్ఠానం వా. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో గలవాటకా నిక్ఖన్తేన ఏకమూలేన థోకం గన్త్వా ద్విధా భిన్నేన థూలన్హారునా వినిబద్ధం హుత్వా హదయమంసం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితం. పరిచ్ఛేదతో వక్కం వక్కభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

హదయన్తి హదయమంసం. తం వణ్ణతో రత్తం పదుమపత్తపిట్ఠివణ్ణం. సణ్ఠానతో బాహిరపత్తాని అపనేత్వా అధోముఖఠపితపదుమమకుళసణ్ఠానం. బహి మట్ఠం; అన్తో కోసాతకీఫలస్స అబ్భన్తరసదిసం. పఞ్ఞవన్తానం థోకం వికసితం, మన్దపఞ్ఞానం మకుళితమేవ. అన్తో చస్స పున్నాగట్ఠిపతిట్ఠానమత్తో ఆవాటకో హోతి, యత్థ అడ్ఢపసతమత్తం లోహితం సణ్ఠాతి; యం నిస్సాయ మనోధాతు మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తి. తం పనేతం రాగచరితస్స రత్తం హోతి, దోసచరితస్స కాళకం, మోహచరితస్స మంసధోవనుదకసదిసం, వితక్కచరితస్స కులత్థయూసవణ్ణం, సద్ధాచరితస్స కణికారపుప్ఫవణ్ణం, పఞ్ఞాచరితస్స అచ్ఛం విప్పసన్నం అనావిలం పణ్డరం పరిసుద్ధం నిద్ధోతజాతిమణి వియ జుతిమన్తం ఖాయతి. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో సరీరబ్భన్తరే ద్విన్నం థనానం మజ్ఝే పతిట్ఠితం. పరిచ్ఛేదతో హదయం హదయభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

యకనన్తి యమకమంసపటలం. తం వణ్ణతో రత్తపణ్డుకధాతుకం, నాతిరత్తకుముదస్స పత్తపిట్ఠివణ్ణం. సణ్ఠానతో మూలే ఏకం, అగ్గే యమకం కోవిళారపత్తసణ్ఠానం. తఞ్చ దన్ధానం ఏకమేవ హోతి మహన్తం, పఞ్ఞవన్తానం ద్వే వా తీణి వా ఖుద్దకాని. దిసతో ఉపరిమదిసాయ జాతం. ఓకాసతో ద్విన్నం థనానం అబ్భన్తరే దక్ఖిణపస్సం నిస్సాయ ఠితం. పరిచ్ఛేదతో యకనం యకనభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

కిలోమకన్తి పటిచ్ఛన్నాపటిచ్ఛన్నభేదతో దువిధం పరియోనహనమంసం. తం దువిధమ్పి వణ్ణతో సేతం, దుకూలపిలోతికవణ్ణం. సణ్ఠానతో అత్తనో ఓకాససణ్ఠానం. దిసతో పటిచ్ఛన్నకిలోమకం ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం. ఇతరం ద్వీసు దిసాసు జాతం. ఓకాసతో పటిచ్ఛన్నకిలోమకం హదయఞ్చ వక్కఞ్చ పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితం. అపటిచ్ఛన్నకిలోమకం సకలసరీరే చమ్మస్స హేట్ఠతో మంసం పరియోనద్ధిత్వా ఠితం. పరిచ్ఛేదతో హేట్ఠా మంసేన, ఉపరి చమ్మేన, తిరియం కిలోమకభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

పిహకన్తి ఉదరజివ్హామంసం. తం వణ్ణతో నీలం నిగ్గుణ్డికపుప్ఫవణ్ణం. సణ్ఠానతో సత్తఙ్గులప్పమాణం అబన్ధనం కాళవచ్ఛకజివ్హాసణ్ఠానం. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో హదయస్స వామపస్సే ఉదరపటలస్స మత్థకపస్సం నిస్సాయ ఠితం, యస్మిం పహరణప్పహారేన బహి నిక్ఖన్తే సత్తానం జీవితక్ఖయో హోతి. పరిచ్ఛేదతో పిహకభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

పప్ఫాసన్తి ద్వత్తింసమంసఖణ్డప్పభేదం పప్ఫాసమంసం. తం వణ్ణతో రత్తం నాతిపక్కఉదుమ్బరఫలవణ్ణం. సణ్ఠానతో విసమచ్ఛిన్నబహలపూవఖణ్డసణ్ఠానం. అబ్భన్తరే అసితపీతానం అభావే ఉగ్గతేన కమ్మజతేజుస్మనా అబ్భాహతత్తా సఙ్ఖాదితపలాలపిణ్డమివ నిరసం నిరోజం. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో సరీరబ్భన్తరే ద్విన్నం థనానమన్తరే హదయఞ్చ యకనఞ్చ పటిచ్ఛాదేత్వా ఓలమ్బన్తం ఠితం. పరిచ్ఛేదతో ఫప్ఫాసభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

అన్తన్తి పురిసస్స ద్వత్తింస హత్థా, ఇత్థియా అట్ఠవీసతిహత్థా ఏకవీసతియా ఠానేసు ఓభగ్గా అన్తవట్టి. తదేతం వణ్ణతో సేతం సక్ఖరసుధావణ్ణం. సణ్ఠానతో లోహితదోణియం ఆభుజిత్వా ఠపితసీసచ్ఛిన్నసప్పసణ్ఠానం. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతం. ఓకాసతో ఉపరి గలవాటకే హేట్ఠా చ కరీసమగ్గే వినిబన్ధత్తా గలవాటకకరీసమగ్గపరియన్తే సరీరబ్భన్తరే ఠితం. పరిచ్ఛేదతో అన్తభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

అన్తగుణన్తి అన్తభోగట్ఠానేసు బన్ధనం. తం వణ్ణతో సేతం దకసీతలికమూలవణ్ణం. సణ్ఠానతో దకసీతలికమూలసణ్ఠానమేవ. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతం. ఓకాసతో కుదాళఫరసుకమ్మాదీని కరోన్తానం యన్తాకడ్ఢనకాలే యన్తసుత్తమివ, యన్తఫలకాని అన్తభోగే ఏకతో అగళన్తే ఆబన్ధిత్వా పాదపుఞ్ఛనరజ్జుమణ్డలకస్స అన్తరా తం సిబ్బేత్వా ఠితరజ్జుకా వియ ఏకవీసతియా ఠానేసు అన్తభోగానం అన్తరా ఠితం. పరిచ్ఛేదతో అన్తగుణభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

ఉదరియన్తి ఉదరే భవం అసితపితఖాయితసాయితం. తం వణ్ణతో అజ్ఝోహటాహారవణ్ణం. సణ్ఠానతో పరిస్సావనే సిథిలబన్ధతణ్డులసణ్ఠానం. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో ఉదరే ఠితం. ఉదరం నామ ఉభతో నిప్పీళియమానస్స అల్లసాటకస్స మజ్ఝే సఞ్జాతఫోటకసదిసం అన్తపటలం; బహి మట్ఠం, అన్తో మంసకసమ్బుకపలివేఠనకిలిట్ఠపావారకపుప్ఫకసదిసం, కుథితపనసతచస్స అబ్భన్తరసదిసన్తిపి వత్తుం వట్టతి; యత్థ తక్కోటకా, గణ్డుప్పాదకా, తాలహీరకా, సూచిముఖకా, పటతన్తసుత్తకా ఇచ్చేవమాదిద్వత్తింసకులప్పభేదా కిమయో ఆకులబ్యాకులా సణ్డసణ్డచారినో హుత్వా నివసన్తి; యే పానభోజనాదిమ్హి అవిజ్జమానే ఉల్లఙ్ఘిత్వా విరవన్తా హదయమంసం అభిహనన్తి, పానభోజనాదిఅజ్ఝోహరణవేలాయ చ ఉద్ధంముఖా హుత్వా పఠమజ్ఝోహటే ద్వే తయో ఆలోపే తురితతురితా విలుమ్పన్తి; యం తేసం కిమీనం సూతిఘరం, వచ్చకుటి, గిలానసాలా, సుసానఞ్చ హోతి.

యత్థ సేయ్యథాపి నామ చణ్డాలగామద్వారే చన్దనికాయ నిదాఘసమయే థూలఫుసితకే దేవే వస్సన్తే ఉదకేన వుయ్హమానం ముత్తకరీసచమ్మఅట్ఠిన్హారుఖణ్డఖేళసిఙ్ఘాణికలోహితప్పభుతి నానాకుణపజాతం నిపతిత్వా కద్దమోదకాలుళితం ద్వీహతీహచ్చయేన సఞ్జాతకిమికులం సూరియాతపవేగసన్తాపకుథితం ఉపరి ఫేణపుబ్బులకే ముఞ్చన్తం అభినీలవణ్ణం పరమదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛం నేవ ఉపగన్తుం న దట్ఠుం అరహరూపతం ఆపజ్జిత్వా తిట్ఠతి, పగేవ ఘాయితుం వా సాయితుం వా; ఏవమేవ నానప్పకారపానభోజనాదిదన్తముసలసఞ్చుణ్ణితం జివ్హాహత్థపరివత్తితఖేళలాలాపలిబుద్ధం తఙ్ఖణవిగతవణ్ణగన్ధరసాదిసమ్పదం తన్తవాయఖలిసువానవమథుసదిసం నిపతిత్వా పిత్తసేమ్హవాతపలివేఠితం హుత్వా ఉదరగ్గిసన్తాపవేగకుథితం కిమికులాకులం ఉపరూపరి ఫేణపుబ్బులకాని ముఞ్చన్తం పరమకసమ్బుదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛభావం ఆపజ్జిత్వా తిట్ఠతి; యం సుత్వాపి పానభోజనాదీసు అమనుఞ్ఞతా సణ్ఠాతి, పగేవ పఞ్ఞాచక్ఖునా అవలోకేత్వా, యత్థ చ పతితం పానభోజనాది పఞ్చధా విభాగం గచ్ఛతి – ఏకం భాగం పాణకా ఖాదన్తి, ఏకం భాగం ఉదరగ్గి ఝాపేతి, ఏకో భాగో ముత్తం హోతి, ఏకో కరీసం, ఏకో రసభావం ఆపజ్జిత్వా సోణితమంసాదీని ఉపబ్రూహయతి. పరిచ్ఛేదతో ఉదరపటలేన చేవ ఉదరియభాగేన చ పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

కరీసన్తి వచ్చం. తం వణ్ణతో యేభుయ్యేన అజ్ఝోహటాహారవణ్ణమేవ హోతి. సణ్ఠానతో ఓకాససణ్ఠానం. దిసతో హేట్ఠిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో పక్కాసయే ఠితం. పక్కాసయో నామ హేట్ఠా నాభిపిట్ఠికణ్టకమూలానమన్తరే అన్తావసానే ఉబ్బేధేన అట్ఠఙ్గులమత్తో వేళునాళికసదిసో, యత్థ సేయ్యథాపి నామ ఉపరూపరి భూమిభాగే పతితం వస్సోదకం ఓగళిత్వా హేట్ఠా భూమిభాగం పూరేత్వా తిట్ఠతి; ఏవమేవ యం కిఞ్చి ఆమాసయే పతితం పానభోజనాదికం ఉదరగ్గినా ఫేణుద్దేహకం పక్కం పక్కం నిసదాయ పిసితమివ సణ్హభావం ఆపజ్జిత్వా అన్తబిలేన ఓగళిత్వా ఓగళిత్వా మద్దిత్వా వేళుపబ్బే పక్ఖిపమానపణ్డుమత్తికా వియ సన్నిచితం హుత్వా తిట్ఠతి. పరిచ్ఛేదతో పక్కాసయపటలేన చేవ కరీసభాగేన చ పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

మత్థలుఙ్గన్తి సీసకటాహబ్భన్తరే ఠితమిఞ్జరాసి. తం వణ్ణతో సేతం అహిచ్ఛత్తకపిణ్డికవణ్ణం, దధిభావం అసమ్పత్తదుట్ఠఖీరవణ్ణన్తిపి వత్తుం వట్టతి. సణ్ఠానతో ఓకాససణ్ఠానం. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో సీసకటాహబ్భన్తరే చత్తారో సిబ్బినిమగ్గే నిస్సాయ సమోధానేత్వా ఠపితా చత్తారో పిట్ఠపిణ్డా వియ సమోహితం తిట్ఠతి. పరిచ్ఛేదతో సీసకటాహస్స అబ్భన్తరతలేహి చేవ మత్థలుఙ్గభాగేన చ పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

పిత్తన్తి ద్వే పిత్తాని – బద్ధపిత్తఞ్చ అబద్ధపిత్తఞ్చ. తత్థ బద్ధపిత్తం వణ్ణతో బహలమధుకతేలవణ్ణం, అబద్ధపిత్తం మిలాతఆకులితపుప్ఫవణ్ణం. తం సణ్ఠానతో ఉభయమ్పి ఓకాససణ్ఠానం. దిసతో బద్ధపిత్తం ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం, ఇతరం ద్వీసు దిసాసు జాతం. ఓకాసతో అబద్ధపిత్తం ఠపేత్వా కేసలోమదన్తనఖానం మంసవినిముత్తట్ఠానఞ్చేవ థద్ధసుక్ఖచమ్మఞ్చ ఉదకమివ తేలబిన్దుం అవసేససరీరం బ్యాపేత్వా ఠితం, యమ్హి కుపితే అక్ఖీని పీతకాని హోన్తి భమన్తి, గత్తం కమ్పతి కణ్డుయతి. బద్ధపిత్తం హదయపప్ఫాసానమన్తరే యకనమంసం నిస్సాయ పతిట్ఠితే మహాకోసాతకీకోసకసదిసే పిత్తకోసకే ఠితం, యమ్హి కుపితే సత్తా ఉమ్మత్తకా హోన్తి, విపల్లత్థచిత్తా హిరోత్తప్పం ఛడ్డేత్వా అకత్తబ్బం కరోన్తి, అభాసితబ్బం భాసన్తి, అచిన్తేతబ్బం చిన్తేన్తి. పరిచ్ఛేదతో పిత్తభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

సేమ్హన్తి సరీరబ్భన్తరే ఏకపత్తపూరప్పమాణం సేమ్హం. తం వణ్ణతో సేతం నాగబలపణ్ణరసవణ్ణం. సణ్ఠానతో ఓకాససణ్ఠానం. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో ఉదరపటలే ఠితం, యం పానభోజనాదీని అజ్ఝోహరణకాలే సేయ్యథాపి నామ ఉదకే సేవాలపణకం కట్ఠే వా కపాలే వా పతన్తే ఛిజ్జిత్వా ద్విధా హుత్వా పున అజ్ఝోత్థరిత్వా తిట్ఠతి, ఏవమేవ పానభోజనాదిమ్హి నిపతన్తే ఛిజ్జిత్వా ద్విధా హుత్వా పున అజ్ఝోత్థరిత్వా తిట్ఠతి; యమ్హి చ మన్దీభూతే పక్కగణ్డో వియ పూతికుక్కుటణ్డమివ చ ఉదరం పరమజేగుచ్ఛం కుణపగన్ధం హోతి; తతో ఉగ్గతేన చ గన్ధేన ఉద్దేకోపి ముఖమ్పి దుగ్గన్ధం పూతికుణపసదిసం హోతి; సో చ పురిసో ‘అపేహి, దుగ్గన్ధం వాయసీ’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి; యఞ్చ వడ్ఢిత్వా బహలత్తమాపన్నం పిధానఫలకమివ వచ్చకుటియా ఉదరపటలస్స అబ్భన్తరేయేవ కుణపగన్ధం సన్నిరుజ్ఝిత్వా తిట్ఠతి. పరిచ్ఛేదతో సేమ్హభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

పుబ్బోతి పూతిలోహితవసేన పవత్తపుబ్బో. సో వణ్ణతో పణ్డుపలాసవణ్ణో, మతకసరీరే పన పూతిబహలాచామవణ్ణో హోతి. సణ్ఠానతో ఓకాససణ్ఠానో. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతో. ఓకాసతో పన పుబ్బస్స ఓకాసో నామ నిబద్ధో నత్థి యత్థ సో సన్నిచితో తిట్ఠేయ్య; యత్ర యత్ర పన ఖాణుకణ్టకప్పహరణగ్గిజాలాదీహి అభిహతే సరీరప్పదేసే లోహితం సణ్ఠహిత్వా పచ్చతి, గణ్డపిళకాదయో వా ఉప్పజ్జన్తి, తత్ర తత్రేవ తిట్ఠతి. పరిచ్ఛేదతో పుబ్బభాగేన పరిచ్ఛిన్నో. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

లోహితన్తి ద్వే లోహితాని – సన్నిచితలోహితఞ్చ సంసరణలోహితఞ్చ. తత్థ సన్నిచితలోహితం వణ్ణతో నిపక్కబహలలాఖారసవణ్ణం, సంసరణలోహితం అచ్ఛలాఖారసవణ్ణం. సణ్ఠానతో ఉభయమ్పి ఓకాససణ్ఠానం. దిసతో సన్నిచితలోహితం ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం, ఇతరం ద్వీసు దిసాసు జాతం. ఓకాసతో సంసరణలోహితం, ఠపేత్వా కేసలోమదన్తనఖానం మంసవినిమ్ముత్తట్ఠానఞ్చేవ థద్ధసుక్ఖచమ్మఞ్చ, ధమనిజాలానుసారేన సబ్బం ఉపాదిన్నకసరీరం ఫరిత్వా ఠితం; సన్నిచితలోహితం యకనట్ఠానస్స హేట్ఠాభాగం పూరేత్వా ఏకపత్తపూరమత్తం హదయవక్కపప్ఫాసానం ఉపరి థోకం థోకం పగ్ఘరన్తం వక్కహదయయకనపప్ఫాసే తేమయమానం ఠితం. తస్మిఞ్హి వక్కహదయాదీని అతేమేన్తే సత్తా పిపాసితా హోన్తి. పరిచ్ఛేదతో లోహితభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

సేదోతి లోమకూపాదీహి పగ్ఘరణకఆపోధాతు. సో వణ్ణతో విప్పసన్నతిలతేలవణ్ణో. సణ్ఠానతో ఓకాససణ్ఠానో. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతో. ఓకాసతో సేదస్సోకాసో నామ నిబద్ధో నత్థి, యత్థ సో లోహితం వియ సదా తిట్ఠేయ్య; యదా పన అగ్గిసన్తాపసూరియసన్తాపఉతువికారాదీహి సరీరం సన్తప్పతి తదా ఉదకతో అబ్బుళ్హమత్తవిసమచ్ఛిన్నభిసమూళాలకుముదనాళకలాపో వియ సబ్బకేసలోమకూపవివరేహి పగ్ఘరతి. తస్మా తస్స సణ్ఠానమ్పి కేసలోమకూపవివరానంయేవ వసేన వేదితబ్బం. సేదపరిగ్గణ్హకేన చ యోగినా కేసలోమకూపవివరే పూరేత్వా ఠితవసేనేవ సేదో మనసికాతబ్బో. పరిచ్ఛేదతో సేదభాగేన పరిచ్ఛిన్నో. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

మేదోతి థినసినేహో. సో వణ్ణతో ఫాలితహలిద్దివణ్ణో. సణ్ఠానతో థూలసరీరస్స తావ చమ్మమంసన్తరే ఠపితహలిద్దివణ్ణదుకూలపిలోతికసణ్ఠానో హోతి, కిససరీరస్స జఙ్ఘమంసం ఊరుమంసం పిట్ఠికణ్టకనిస్సితం పిట్ఠమంసం ఉదరవట్టిమంసన్తి ఏతాని నిస్సాయ దిగుణం తిగుణం కత్వా ఠపితహలిద్దివణ్ణదుకూలపిలోతికసణ్ఠానో. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతో. ఓకాసతో థూలస్స సకలసరీరం ఫరిత్వా, కిసస్స జఙ్ఘమంసాదీని నిస్సాయ ఠితో, యం సినేహసఙ్ఖం గతమ్పి పరమజేగుచ్ఛత్తా నేవ ముద్ధని తేలత్థాయ, న నాసాతేలాదీనం అత్థాయ గణ్హన్తి. పరిచ్ఛేదతో హేట్ఠా మంసేన, ఉపరి చమ్మేన, తిరియం మేదభాగేన పరిచ్ఛిన్నో. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

అస్సూతి అక్ఖీహి పగ్ధరణకఆపోధాతు. తం వణ్ణతో విప్పసన్నతిలతేలవణ్ణం. సణ్ఠానతో ఓకాససణ్ఠానం. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో అక్ఖికూపకేసు ఠితం. న చేతం పిత్తకోసకే పిత్తమివ అక్ఖికూపకేసు సదా సన్నిచితం తిట్ఠతి; యదా పన సత్తా సోమనస్సజాతా మహాహసితం హసన్తి, దోమనస్సజాతా రోదన్తి పరిదేవన్తి తథారూపం విసభాగాహారం ఆహరన్తి, యదా చ నేసం అక్ఖీని ధూమరజపంసుకాదీహి అభిహఞ్ఞన్తి, తదా ఏతేహి సోమనస్సదోమనస్సవిసభాగాహారఉతూహి సముట్ఠహిత్వా అక్ఖికూపకే పూరేత్వా తిట్ఠతి వా పగ్ఘరతి వా. అస్సుపరిగ్గణ్హకేన పన యోగినా అక్ఖికూపకే పూరేత్వా ఠితవసేనేవ పరిగ్గణ్హితబ్బం. పరిచ్ఛేదతో అస్సుభాగేన పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

వసాతి విలీనస్నేహో. సా వణ్ణతో నాళికేరతేలవణ్ణా, ఆచామే ఆసిత్తతేలవణ్ణాతిపి వత్తుం వట్టతి. సణ్ఠానతో న్హానకాలే పసన్నఉదకస్స ఉపరి పరిబ్భమన్తసినేహబిన్దువిసటసణ్ఠానా. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతా. ఓకాసతో యేభుయ్యేన హత్థతలహత్థపిట్ఠిపాదతలపాదపిట్ఠినాసాపుటనలాటఅంసకూటేసు ఠితా. న చేసా ఏతేసు ఓకాసేసు సదా విలీనావ హుత్వా తిట్ఠతి; యదా పన అగ్గిసన్తాపసూరియసన్తాపఉతువిసభాగధాతువిసభాగేహి తే పదేసా ఉస్మా జాతా హోన్తి, తదా తత్థ న్హానకాలే పసన్నఉదకూపరి సినేహబిన్దువిసటో వియ ఇతో చితో చ సంసరతి. పరిచ్ఛేదతో వసాభాగేన పరిచ్ఛిన్నా. అయమస్సా సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

ఖేళోతి అన్తోముఖే ఫేణమిస్సా ఆపోధాతు. సో వణ్ణతో సేతో ఫేణవణ్ణో. సణ్ఠానతో ఓకాససణ్ఠానో, ఫేణసణ్ఠానతోతిపి వత్తుం వట్టతి. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతో. ఓకాసతో ఉభోహి కపోలపస్సేహి ఓరుయ్హ జివ్హాయ ఠితో. న చేస ఏత్థ సదా సన్నిచితో హుత్వా తిట్ఠతి. యదా పన సత్తా తథారూపం ఆహారం పస్సన్తి వా సరన్తి వా ఉణ్హతిత్తకటుకలోణమ్బిలానం వా కిఞ్చి ముఖే ఠపేన్తి, యదా వా నేసం హదయం ఆకిలాయతి, కిస్మిఞ్చిదేవ వా జిగుచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, తదా ఖేళో ఉప్పజ్జిత్వా ఉభోహి కపోలపస్సేహి ఓరుయ్హ జివ్హాయ సణ్ఠాతి. అగ్గజివ్హాయ చేస తనుకో హోతి, మూలజివ్హాయ బహలో; ముఖే పక్ఖిత్తఞ్చ పుథుకం వా తణ్డులం వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి ఖాదనీయం, నదీపుళినే ఖతకూపకసలిలం వియ, పరిక్ఖయం అగచ్ఛన్తోవ తేమేతుం సమత్థో హోతి. పరిచ్ఛేదతో ఖేళభాగేన పరిచ్ఛిన్నో. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

సిఙ్ఘాణికాతి మత్థలుఙ్గతో పగ్ఘరణకఅసుచి. సా వణ్ణతో తరుణతాలట్ఠిమిఞ్జవణ్ణా. సణ్ఠానతో ఓకాససణ్ఠానా. దిసతో ఉపరిమాయ దిసాయ జాతా. ఓకాసతో నాసాపుటే పూరేత్వా ఠితా. న చేసా ఏత్థ సదా సన్నిచితా హుత్వా తిట్ఠతి; అథ ఖో యథా నామ పురిసో పదుమినీపత్తేన దధిం బన్ధిత్వా హేట్ఠా కణ్టకేన విజ్ఝేయ్య, అథ తేన ఛిద్దేన దధిమత్థు గళిత్వా బహి పతేయ్య, ఏవమేవ యదా సత్తా రోదన్తి వా విసభాగాహారఉతువసేన వా సఞ్జాతధాతుక్ఖోభా హోన్తి, తదా అన్తోసీసతో పూతిసేమ్హభావం ఆపన్నం మత్థలుఙ్గం గళిత్వా తాలుమత్థకవివరేన ఓతరిత్వా నాసాపుటే పూరేత్వా తిట్ఠతి వా పగ్ఘరతి వా. సిఙ్ఘాణికా పరిగ్గణ్హకేన పన యోగినా నాసాపుటే పూరేత్వా ఠితవసేనేవ పరిగ్గణ్హితబ్బా. పరిచ్ఛేదతో సిఙ్ఘాణికాభాగేన పరిచ్ఛిన్నా. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

లసికాతి సరీరసన్ధీనం అబ్భన్తరే పిచ్ఛిలకుణపం. సా వణ్ణతో కణికారనియ్యాసవణ్ణా. సణ్ఠానతో ఓకాససణ్ఠానా. దిసతో ద్వీసు దిసాసు జాతా. ఓకాసతో అట్ఠిసన్ధీనం అబ్భఞ్జనకిచ్చం సాధయమానా అసీతిసతసన్ధీనం అబ్భన్తరే ఠితా. యస్స చేసా మన్దా హోతి, తస్స ఉట్ఠహన్తస్స నిసీదన్తస్స అభిక్కమన్తస్స పటిక్కమన్తస్స సమ్మిఞ్జన్తస్స పసారేన్తస్స అట్ఠికాని కటకటాయన్తి, అచ్ఛరాసద్దం కరోన్తో వియ విచరతి, ఏకయోజనద్వియోజనమత్తమ్పి అద్ధానం గతస్స వాయోధాతు కుప్పతి, గత్తాని దుక్ఖన్తి. యస్స పన బహుకా హోతి తస్స ఉట్ఠాననిసజ్జాదీసు న అట్ఠీని కటకటాయన్తి, దీఘమ్పి అద్ధానం గతస్స న వాయోధాతు కుప్పతి, న గత్తాని దుక్ఖన్తి. పరిచ్ఛేదతో లసికాభాగేన పరిచ్ఛిన్నా. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

ముత్తన్తి వణ్ణతో మాసఖారోదకవణ్ణం. సణ్ఠానతో అధోముఖఠపితఉదకకుమ్భన్తరగతఉదకసణ్ఠానం. దిసతో హేట్ఠిమాయ దిసాయ జాతం. ఓకాసతో వత్థిస్స అబ్భన్తరే ఠితం. వత్థి నామ వత్థిపుటో వుచ్చతి, యత్థ సేయ్యథాపి నామ చన్దనికాయ పక్ఖిత్తే అముఖే రవణఘటే చన్దనికరసో పవిసతి, న చస్స పవిసనమగ్గో పఞ్ఞాయతి; ఏవమేవ సరీరతో ముత్తం పవిసతి, న చస్స పవిసనమగ్గో పఞ్ఞాయతి, నిక్ఖమనమగ్గో పన పాకటో హోతి; యమ్హి చ ముత్తస్స భరితే ‘పస్సావం కరోమా’తి సత్తానం ఆయూహనం హోతి. పరిచ్ఛేదతో వత్థిఅబ్భన్తరేన చేవ ముత్తభాగేన చ పరిచ్ఛిన్నం. అయమస్స సభాగపరిచ్ఛేదో. విసభాగపరిచ్ఛేదో పన కేససదిసోవ.

ఏవఞ్హి కేసాదికే కోట్ఠాసే వణ్ణసణ్ఠానదిసోకాసపరిచ్ఛేదవసేన వవత్థపేత్వా అనుపుబ్బతో నాతిసీఘతో నాతిసణికతోతిఆదినా నయేన వణ్ణసణ్ఠానగన్ధాసయోకాసవసేన పఞ్చధా ‘పటిక్కూలా పటిక్కూలా’తి మనసికరోతో పణ్ణత్తిసమతిక్కమవసేన, సేయ్యథాపి చక్ఖుమతో పురిసస్స ద్వత్తింసవణ్ణానం కుసుమానం ఏకసుత్తగణ్ఠితం మాలం ఓలోకేన్తస్స సబ్బపుప్ఫాని అపుబ్బాపరియమివ పాకటాని హోన్తి, ఏవమేవ ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా’’తి ఇమం కాయం ఓలోకేన్తస్స సబ్బే తే ధమ్మా అపుబ్బాపరియమివ పాకటా హోన్తి. తేన వుత్తం మనసికారకోసల్లకథాయం ‘‘ఆదికమ్మికస్స హి ‘కేసా’తి మనసికరోతో మనసికారో గన్త్వా ‘ముత్త’న్తి ఇమం పరియోసానకోట్ఠాసమేవ ఆహచ్చ తిట్ఠతీ’’తి.

సచే పన బహిద్ధాపి మనసికారం ఉపసంహరతి, అథస్స ఏవం సబ్బకోట్ఠాసేసు పాకటీభూతేసు ఆహిణ్డన్తా మనుస్సతిరచ్ఛానాదయో సత్తాకారం విజహిత్వా కోట్ఠాసరాసివసేనేవ ఉపట్ఠహన్తి; తేహి చ అజ్ఝోహరియమానం పానభోజనాది కోట్ఠాసరాసిమ్హి పక్ఖిపియమానమివ ఉపట్ఠాతి. అథస్స అనుపుబ్బముఞ్చనాదివసేన ‘పటికూలా పటికూలా’తి పునప్పునం మనసికరోతో అనుక్కమేన అప్పనా ఉప్పజ్జతి.

తత్థ కేసాదీనం వణ్ణసణ్ఠానదిసోకాసపరిచ్ఛేదవసేన ఉపట్ఠానం ఉగ్గహనిమిత్తం, సబ్బాకారతో పటికూలవసేన ఉపట్ఠానం పటిభాగనిమిత్తం. తం పునప్పునం ఆవజ్జేన్తస్స మనసికరోన్తస్స తక్కాహతం వితక్కాహతం కరోన్తస్స చత్తారో ఖన్ధా పటికూలారమ్మణా హోన్తి, పఠమజ్ఝానవసేన అప్పనా పవత్తతి. పుబ్బభాగే పరికమ్మఉపచారచిత్తాని సవితక్కసవిచారాని సప్పీతికాని సోమనస్ససహగతాని పటికూలనిమిత్తారమ్మణాని; అప్పనాపి సవితక్కసవిచారా సప్పీతికా సోమనస్ససహగతావ. భూమన్తరేన పన మహగ్గతా రూపావచరా హోన్తి. పటిక్కూలేపి చ ఏతస్మిం ఆరమ్మణే ఆనిసంసదస్సావితాయ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ఏకత్తారమ్మణబలేనేవ వా తం ఉప్పజ్జతి. దుతియజ్ఝానాదీని పనేత్థ న నిబ్బత్తన్తి. కస్మా? ఓళారికత్తా. ఇదఞ్హి ఆరమ్మణం ఓళారికం. వితక్కబలేనేవేత్థ చిత్తేకగ్గతా జాయతి, న వితక్కసమతిక్కమేనాతి. అయం తావ సమథవసేన కమ్మట్ఠానకథా.

అవిసేసతో పన సాధారణవసేన ఏవం వేదితబ్బం – ఇదఞ్హి కమ్మట్ఠానం భావేతుకామేన కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వా సజ్ఝాయకాలే ఏవ కేసాదీనం వణ్ణనిమిత్తసణ్ఠాననిమిత్తదిసానిమిత్తఓకాసనిమిత్తపరిచ్ఛేదనిమిత్తాని వాచాయ పోథేత్వా పోథేత్వా ఏకేకకోట్ఠాసే ‘అయం ఏతంసరిక్ఖకో’తి తివిధేన సజ్ఝాయో కాతబ్బో. కథం? తచపఞ్చకే తావ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అనులోమతో పఞ్చాహం, పటిలోమతో పఞ్చాహం, అనులోమపటిలోమతో పఞ్చాహన్తి అద్ధమాసం సజ్ఝాయో కాతబ్బో. తతో ఆచరియస్స సన్తికం గన్త్వా వక్కపఞ్చకం ఉగ్గణ్హిత్వా తథేవ అద్ధమాసం సజ్ఝాయో కాతబ్బో. తతో తే దసపి కోట్ఠాసే ఏకతో కత్వా అద్ధమాసం. పున పప్ఫాసపఞ్చకాదీసుపి ఏకేకం ఉగ్గణ్హిత్వా అద్ధమాసం. తతో తే పఞ్చదసపి కోట్ఠాసే అద్ధమాసం. మత్థలుఙ్గపఞ్చకం అద్ధమాసం. తతో తేవీసతి కోట్ఠాసే అద్ధమాసం. మేదఛక్కం అద్ధమాసం. తతో తే ఛబ్బీసతిపి కోట్ఠాసే ఏకతో కత్వా అద్ధమాసం. ముత్తఛక్కం అద్ధమాసం. తతో సబ్బేపి ద్వత్తింస కోట్ఠాసే ఏకతో కత్వా అద్ధమాసన్తి ఏవం ఛ మాసే సజ్ఝాయో కాతబ్బో.

తత్థ – ఉపనిస్సయసమ్పన్నస్స సప్పఞ్ఞస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హన్తస్సేవ కోట్ఠాసా ఉపట్ఠహన్తి, ఏకచ్చస్స న ఉపట్ఠహన్తి. తేన ‘న ఉపట్ఠహన్తీ’తి వీరియం న విస్సజ్జేతబ్బం. యత్తకా కోట్ఠాసా ఉపట్ఠహన్తి తత్తకే గహేత్వా సజ్ఝాయో కాతబ్బో. ఏవం కమ్మట్ఠానం కథేన్తేన పన నేవ పఞ్ఞవతో న మన్దపఞ్ఞస్స వసేన కథేతబ్బం, మజ్ఝిమపఞ్ఞస్స వసేన కథేతబ్బం. మజ్ఝిమపఞ్ఞస్స హి వసేన ఆచరియా ఛహి మాసేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా తన్తిం ఠపయింసు. యస్స పన ఏత్తావతాపి కోట్ఠాసా పాకటా న హోన్తి, తేన తతో పరమ్పి సజ్ఝాయో కాతబ్బో ఏవ; నో చ ఖో అపరిచ్ఛిన్దిత్వా, ఛ ఛ మాసే పరిచ్ఛిన్దిత్వావ కాతబ్బో.

సజ్ఝాయం కరోన్తేన వణ్ణో న పచ్చవేక్ఖితబ్బో, న లక్ఖణం మనసికాతబ్బం, కోట్ఠాసవసేనేవ సజ్ఝాయో కాతబ్బో. ఆచరియేనాపి ‘వణ్ణవసేన సజ్ఝాయం కరోహీ’తి నియమేత్వా న కథేతబ్బం. నియమేత్వా కథితే కో దోసోతి? సమ్పత్తియమ్పి విపత్తిసఞ్ఞాఆపజ్జనం. సచే హి ఆచరియేన ‘వణ్ణవసేన సజ్ఝాయం కరోహీ’తి వుత్తే ఇమస్స భిక్ఖునో తథా కరోన్తస్స కమ్మట్ఠానం వణ్ణతో న ఉపట్ఠాతి, పటికూలవసేన వా ధాతువసేన వా ఉపట్ఠాతి, అథేస ‘న ఇదం కమ్మట్ఠానం విలక్ఖణ’న్తి సఞ్ఞీ హోతి, ఆచరియేన కథితమేవ కప్పేత్వా గణ్హాతి. ‘పటికూలవసేన సజ్ఝాయం కరోహీ’తి వుత్తేపి సచే తస్స తథా కరోన్తస్స పటిక్కూలతో న ఉపట్ఠాతి, వణ్ణవసేన వా ధాతువసేన వా ఉపట్ఠాతి, అథేస ‘నయిదం కమ్మట్ఠానం విలక్ఖణ’న్తి సఞ్ఞీ హోతి, ఆచరియేన కథితమేవ కప్పేత్వా గణ్హాతి. ‘ధాతువసేన తం సజ్ఝాయం కరోహీ’తి వుత్తేపి సచే తస్స తథా కరోన్తస్స ధాతుతో న ఉపట్ఠాతి, వణ్ణవసేన వా పటికూలవసేన వా ఉపట్ఠాతి, అథేస ‘నయిదం కమ్మట్ఠానం విలక్ఖణ’న్తి సఞ్ఞీ హోతి, ఆచరియేన కథితమేవ కప్పేత్వా గణ్హాతి. అయం ఆచరియేన నియమేత్వా కథితే దోసో.

కిన్తి పన వత్తబ్బో హోతీతి? ‘కోట్ఠాసవసేన సజ్ఝాయం కరోహీ’తి వత్తబ్బో. కథం? ‘కేసకోట్ఠాసో లోమకోట్ఠాసోతి సజ్ఝాయం కరోహీ’తి వత్తబ్బో. సచే పనస్స ఏవం కోట్ఠాసవసేన సజ్ఝాయం కరోన్తస్స వణ్ణతో ఉపట్ఠాతి, అథానేన ఓవాదాచరియస్స ఆచిక్ఖితబ్బం – ‘అహం ద్వత్తింసాకారం కోట్ఠాసవసేన సజ్ఝాయం కరోమి; మయ్హం పన వణ్ణతో ఉపట్ఠాతీ’తి. ఆచరియేన ‘కమ్మట్ఠానం వియ అకమ్మట్ఠానం, విలక్ఖణం ఏత’న్తి న విసంవాదేతబ్బం. ‘సాధు, సప్పురిస, పుబ్బే తయా వణ్ణకసిణే పరికమ్మం కతపుబ్బం భవిస్సతి. ఏతదేవ కమ్మట్ఠానం తుయ్హం సప్పాయం. వణ్ణవసేనేవ సజ్ఝాయం కరోహీ’తి వత్తబ్బో. తేనపి వణ్ణవసేనేవ సజ్ఝాయో కాతబ్బో.

సో ఏవం కరోన్తో అజ్ఝత్తం నీలకం పీతకం లోహితకం ఓదాతకన్తి చత్తారి వణ్ణకసిణాని లభతి. కథం? తస్స హి కేసలోమపిత్తేసు చేవ అక్ఖీనఞ్చ కాళకట్ఠానే వణ్ణం ‘నీలం నీల’న్తి మనసికరోన్తస్స చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని ఉప్పజ్జన్తి; ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. మేదస్మిం పన అక్ఖీనఞ్చ పీతకట్ఠానే వణ్ణం ‘పీతకం పీతక’న్తి మనసికరోన్తస్స చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని ఉప్పజ్జన్తి; ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. మంసలోహితేసు పన అక్ఖీనఞ్చ రత్తట్ఠానే వణ్ణం ‘లోహితకం లోహితక’న్తి మనసికరోన్తస్స చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని ఉప్పజ్జన్తి; ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. నఖదన్తచమ్మఅట్ఠీసు పన అక్ఖీనఞ్చ పణ్డరట్ఠానే వణ్ణం ‘ఓదాతం ఓదాత’న్తి మనసికరోన్తస్స చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని ఉప్పజ్జన్తి, ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. ఇదం వణ్ణవసేన అభినివిట్ఠస్స భిక్ఖునో యావ అరహత్తా నిగమనం.

అపరస్స కోట్ఠాసవసేన సజ్ఝాయం కరోన్తస్స పటికూలతో ఉపట్ఠాతి. అథానేన ఓవాదాచరియస్స ఆచిక్ఖితబ్బం. ఆచరియేన ‘కమ్మట్ఠానం వియ అకమ్మట్ఠానం, విలక్ఖణం ఏత’న్తి న విసంవాదేతబ్బం. ‘సాధు, సప్పురిస, పుబ్బే తయా పటికూలమనసికారే యోగో కతో భవిస్సతి. ఏతదేవ కమ్మట్ఠానం తుయ్హం సప్పాయం. పటికూలవసేనేవ సజ్ఝాయం కరోహీ’తి వత్తబ్బో. తేనపి పటికూలవసేన సజ్ఝాయో కాతబ్బో. తస్స కేసా నామ ‘అజఞ్ఞా దుగ్గన్ధా జేగుచ్ఛా పటికూలా’తి ఏవం పటికూలవసేన సజ్ఝాయం కరోన్తస్స పటికూలారమ్మణే పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తతి. సో ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. ఇదం పటికూలవసేన అభినివిట్ఠస్స భిక్ఖునో యావ అరహత్తా నిగమనం.

అపరస్స కోట్ఠాసవసేన సజ్ఝాయం కరోన్తస్స ధాతుతో ఉపట్ఠాతి. ధాతుతో ఉపట్ఠహన్తం కీదిసం హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి? కేసా తావ వమ్మికమత్థకే జాతకున్థతిణకాని వియ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. లోమా పురాణగామట్ఠానే జాతదబ్బతిణకాని వియ. నఖా దణ్డకేసు ఠపితమధుకఫలట్ఠికోసకా వియ. దన్తా మత్తికాపిణ్డే పవేసేత్వా ఠపితఅలాబుబీజాని వియ. తచో వీణాపబ్బకే పరియోనద్ధఅల్లగోచమ్మం వియ, మంసం భిత్తియం అనులిత్తమత్తికా వియ. న్హారు దబ్బసమ్భారబద్ధవల్లీ వియ. అట్ఠి ఉస్సాపేత్వా ఠపితభిత్తిదబ్బసమ్భారో వియ. అట్ఠిమిఞ్జం మహావేళుమ్హి పక్ఖిత్తసేదితవేత్తగ్గం వియ. వక్కం, హదయం, యకనం, కిలోమకం, పిహకం, పప్ఫాసన్తి ఇమే ఛ కోట్ఠాసా సూనకారఘరం వియ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. ద్వత్తింసహత్థం అన్తం లోహితదోణియం సంవేల్లిత్వా ఠపితఘరసప్పో వియ. అన్తగుణం పాదపుఞ్ఛనకే సిబ్బితరజ్జుకా వియ. ఉదరియం పరిస్సావనే సిథిలబన్ధతణ్డులం వియ. కరీసం వేణుపబ్బే పక్ఖిత్తపణ్డుమత్తికా వియ. మత్థలుఙ్గం ఓమద్దిత్వా ఠపితా చత్తారో తణ్డులపిట్ఠపిణ్డా వియ. ద్వాదసవిధా ఆపోధాతు పటిపాటియా ఠపితేసు ద్వాదససు ఉదకసరావకేసు పూరితఉదకం వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతి.

అథానేన ఓవాదాచరియస్స ఆచిక్ఖితబ్బం. ఆచరియేన ‘కమ్మట్ఠానం వియ అకమ్మట్ఠానం, విలక్ఖణం ఏత’న్తి న విసంవాదేతబ్బం. ‘సాధు, సప్పురిస, పుబ్బే తయా ధాతుమనసికారే యోగో కతో భవిస్సతి. ఏతదేవ కమ్మట్ఠానం తుయ్హం సప్పాయం. ధాతువసేనేవ సజ్ఝాయం కరోహీ’తి వత్తబ్బో. తేనపి ధాతువసేన సజ్ఝాయో కాతబ్బో.

తత్రిదం మనసికారముఖేనేవ సజ్ఝాయవిధానం – ఇధ భిక్ఖు ‘కేసా సీసం పరియోనద్ధిత్వా ఠితచమ్మే జాతా. తే న జానన్తి ‘మయం సీసం పరియోనద్ధిత్వా ఠితచమ్మే జాతా’తి; సీసం పరియోనద్ధిత్వా ఠితచమ్మమ్పి న జానాతి ‘కేసా మయి జాతా’తి; అచేతనా ఏతే అబ్యాకతా సుఞ్ఞా థద్ధా పత్థిన్నా పథవీధాతు ఏసా’తి మనసికరోతి. ‘లోమా సరీరం పరియోనహనచమ్మే జాతా. తే న జానన్తి ‘మయం సరీరం పరియోనహనచమ్మే జాతా’తి. సరీరం పరియోనహనచమ్మమ్పి న జానాతి ‘లోమా మయి జాతా’తి ఏతేపి అచేతనా. నఖా అఙ్గులీనం అగ్గేసు జాతా. తే న జానన్తి ‘మయం అఙ్గులీనం అగ్గేసు జాతా’తి. అఙ్గులీనం అగ్గానిపి న జానన్తి ‘నఖా అమ్హేసు జాతా’తి. ఏతేపి అచేతనా. దన్తా హనుకట్ఠికే జాతా. తే న జానన్తి ‘మయం హనుకట్ఠికే జాతా’తి. హనుకట్ఠికమ్పి న జానాతి ‘దన్తా మయి జాతా’తి. ఏతేపి అచేతనా. తచో న జానాతి ‘సరీరం మయా పరియోనద్ధ’న్తి. సరీరమ్పి న జానాతి ‘అహం తచేన పరియోనద్ధ’న్తి. అయమ్పి అచేతనో. మంసం న జానాతి ‘మయా సరీరం అనులిత్త’న్తి. సరీరమ్పి న జానాతి ‘అహం మంసేన అనులిత్త’న్తి. ఇదమ్పి అచేతనం. న్హారు న జానాతి ‘అహం అట్ఠిపుఞ్జం ఆబన్ధిత్వా ఠిత’న్తి. అట్ఠిపుఞ్జోపి న జానాతి ‘న్హారుజాలేనాహం ఆబద్ధో’తి. ఇదమ్పి అచేతనం.

సీసట్ఠి న జానాతి ‘అహం గీవట్ఠికే పతిట్ఠిత’న్తి. గీవట్ఠికమ్పి న జానాతి ‘మయి సీసట్ఠికం పతిట్ఠిత’న్తి. గీవట్ఠి న జానాతి ‘అహం పిట్ఠికణ్టకే ఠిత’న్తి. పిట్ఠికణ్టట్ఠికోపి కటిట్ఠికం ఊరుట్ఠికం జఙ్ఘట్ఠికం గోప్ఫకట్ఠికం న జానాతి ‘అహం పణ్హికట్ఠికే పతిట్ఠిత’న్తి. పణ్హికట్ఠికమ్పి న జానాతి ‘అహం గోప్ఫకట్ఠికం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితన్తి…పే… గీవట్ఠికం న జానాతి ‘అహం సీసట్ఠికం ఉక్ఖిపిత్వా ఠిత’న్తి.

పటిపాటియా అట్ఠీని ఠితాని కోటియా,

అనేకసన్ధియమితో న కేహిచి;

బద్ధో నహారూహి జరాయ చోదితో,

అచేతనో కట్ఠకలిఙ్గరూపమో.

‘ఇదమ్పి అచేతనం. అట్ఠిమిఞ్జం; వక్కం…పే… మత్థలుఙ్గం అచేతనం అబ్యాకతం సుఞ్ఞం థద్ధం పత్థిన్నం పథవీధాతూ’తి మనసికరోతి. ‘పిత్తం సేమ్హం…పే… ముత్తం అచేతనం అబ్యాకతం సుఞ్ఞం యూసగతం ఆపోధాతూ’తి మనసికరోతి.

ఇమే ద్వే మహాభూతే పరిగ్గణ్హన్తస్స ఉదరే ఉస్సదా తేజోధాతు పాకటా హోతి, నాసాయ ఉస్సదా వాయోధాతు పాకటా హోతి. ఇమే చత్తారో మహాభూతే పరిగ్గణ్హన్తస్స ఉపాదారూపం పాకటం హోతి. మహాభూతం నామ ఉపాదారూపేన పరిచ్ఛిన్నం, ఉపాదారూపం మహాభూతేన. యథా ఆతపో నామ ఛాయాయ పరిచ్ఛిన్నో, ఛాయా ఆతపేన; ఏవమేవ మహాభూతం ఉపాదారూపేన పరిచ్ఛిన్నం, ఉపాదారూపం మహాభూతేన. అథస్స ఏవం ‘‘చత్తారి మహాభూతాని తేవీసతి ఉపాదారూపాని రూపక్ఖన్ధో’’తి రూపక్ఖన్ధం పరిగ్గణ్హన్తస్స ఆయతనద్వారవసేన అరూపినో ఖన్ధా పాకటా హోన్తి. ఇతి రూపారూపపరిగ్గహో పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తి, పఞ్చక్ఖన్ధా ద్వాదసాయతనాని హోన్తి, ద్వాదసాయతనాని అట్ఠారస ధాతుయో హోన్తీతి ఖన్ధాయతనధాతువసేన యమకతాలకన్ధం ఫాలేన్తో వియ ద్వే కోట్ఠాసే కత్వా నామరూపం వవత్థపేతి.

సో ‘‘ఇదం నామరూపం న అహేతు న అప్పచ్చయా నిబ్బత్తం, సహేతు సప్పచ్చయా నిబ్బత్తం. కో పనస్స హేతు? కో పన పచ్చయో’’తి ఉపపరిక్ఖన్తో ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా తణ్హాపచ్చయా కమ్మపచ్చయా ఆహారపచ్చయా చా’’తి తస్స పచ్చయం వవత్థపేత్వా ‘‘అతీతేపి పచ్చయా చేవ పచ్చయసముప్పన్నధమ్మా చ అనాగతేపి ఏతరహిపి పచ్చయా చేవ పచ్చయసముప్పన్నధమ్మా చ, తతో ఉద్ధం సత్తో వా పుగ్గలో వా నత్థి, సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జో ఏవా’’తి – ఏవం తీసు అద్ధాసు కఙ్ఖం వితరతి. అయం పన విపస్సనాసఙ్ఖారసల్లక్ఖణా ఞాతపరిఞ్ఞా నామ.

ఏవం సఙ్ఖారే సల్లక్ఖేత్వా ఠితస్స పన భిక్ఖుస్స దసబలస్స సాసనే మూలం ఓతిణ్ణం నామ హోతి, పతిట్ఠా లద్ధా నామ, చూళసోతాపన్నో నామ హోతి నియతగతికో. తథారూపం పన ఉతుసప్పాయం, పుగ్గలసప్పాయం, భోజనసప్పాయం, ధమ్మసవణసప్పాయం లభిత్వా ఏకాసనే ఏకపల్లఙ్కవరగతో తీణి లక్ఖణాని ఆరోపేత్వా విపస్సనాపటిపాటియా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అరహత్తం గణ్హాతీతి ఇదం ధాతువసేన అభినివిట్ఠస్స భిక్ఖునో యావ అరహత్తా నిగమనం.

యస్స పన నేవ వణ్ణతో ఉపట్ఠాతి న పటికూలతో న సుఞ్ఞతో తేన ‘న మే ఉపట్ఠాతీ’తి న కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా నిసీదితబ్బం, కోట్ఠాసమనసికారేయేవ పన యోగో కాతబ్బో. పోరాణకత్థేరా కిర ‘కోట్ఠాసమనసికారోవ పమాణ’న్తి ఆహంసు. ఇచ్చస్స పునప్పునం కోట్ఠాసవసేన సజ్ఝాయం కరోన్తస్స కోట్ఠాసా పగుణా హోన్తి. కదా పన పగుణా నామ హోన్తీతి? యదా ‘కేసా’తి ఆవజ్జితమత్తే మనసికారో గన్త్వా ‘మత్థలుఙ్గ’న్తి అన్తిమకోట్ఠాసే పతిట్ఠాతి, ‘మత్థలుఙ్గ’న్తి ఆవజ్జితమత్తే మనసికారో ఆగన్త్వా ‘కేసా’తి ఆదికోట్ఠాసే పతిట్ఠాతి.

అథస్స యథా నామ చక్ఖుమతో పురిసస్స ద్వత్తింసవణ్ణానం పుప్ఫానం ఏకసుత్తగన్థితం మాలం ఓలోకేన్తస్స పటిపాటియా వా పన నిఖాతే ద్వత్తింసవతిపాదే పటిక్కమిత్వా ఓలోకేన్తస్స పటిపాటియావ ద్వత్తింసవణ్ణాని పుప్ఫాని వతిపాదా వా పాకటా హోన్తి, ఏవమేవ ద్వత్తింస కోట్ఠాసా ఉపట్ఠహన్తి, విచరన్తా తిరచ్ఛానగతాపి మనుస్సాపి సత్తాతి న ఉపట్ఠహన్తి, కోట్ఠాసాతి ఉపట్ఠహన్తి, ఖాదనీయభోజనీయం కోట్ఠాసన్తరే పక్ఖిప్పమానం వియ హోతి.

కోట్ఠాసానం పగుణకాలతో పట్ఠాయ తీసు ముఖేసు ఏకేన ముఖేన విముచ్చిస్సతి. కమ్మట్ఠానం వణ్ణతో వా పటికూలతో వా సుఞ్ఞతో వా ఉపట్ఠాతి. యథా నామ పూవే పచితుకామా ఇత్థీ మద్దిత్వా ఠపితపిట్ఠతో యం యం ఇచ్ఛతి తం తం పచతి, యథా వా పన సమే భూమిప్పదేసే ఠపితం ఉదకపూరం కుమ్భం యతో యతో ఆవిజ్ఝన్తి తతో తతోవ ఉదకం నిక్ఖమతి; ఏవమేవ కోట్ఠాసానం పగుణకాలతో పట్ఠాయ తీసు ముఖేసు ఏకేన ముఖేన విముచ్చిస్సతి. ఆకఙ్ఖమానస్స వణ్ణతో, ఆకఙ్ఖమానస్స పటికూలతో, ఆకఙ్ఖమానస్స సుఞ్ఞతో కమ్మట్ఠానం ఉపట్ఠహిస్సతియేవ. అయం ఏత్తకో ఉగ్గహసన్ధి నామ. ఇమస్మిం ఉగ్గహసన్ధిస్మిం ఠత్వా అరహత్తం పత్తా భిక్ఖు గణనపథం వీతివత్తా.

యస్స పన ఉగ్గహసన్ధిస్మిం కమ్మట్ఠానం న ఉపట్ఠాతి, తేన కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వా, సచే యత్థ ఆచరియో వసతి, సో ఆవాసో సప్పాయో హోతి, ఇచ్చేతం కుసలం; నో చే, సప్పాయట్ఠానే వసితబ్బం. వసన్తేన అట్ఠారస విహారదోసే (విసుద్ధి. ౧.౫౨) వజ్జేత్వా పఞ్చఙ్గసమన్నాగతే సేనాసనే వసితబ్బం, సయమ్పి పఞ్చఙ్గసమన్నాగతేన భవితబ్బం. తతో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తేన రత్తిట్ఠానం వా దివాట్ఠానం వా పవిసిత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికాతబ్బం.

కథం? ఆదితో తావ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అనుపుబ్బతో మనసికాతబ్బం, న ఏకన్తరికా. అనుపుబ్బతో మనసికరోన్తో హి ద్వత్తింసపదం నిస్సేణిం పదపటిపాటియా అక్కమన్తో పాసాదం ఆరుయ్హ పాసాదానిసంసం అనుభవనకపురిసో వియ ‘కేసా లోమా’తి పటిపాటియా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో కమ్మట్ఠానతో చ న పరిహాయతి, పాసాదానిసంససదిసే చ నవ లోకుత్తరధమ్మే అనుభవతి. అనుపుబ్బతో మనసికరోన్తేనాపి చ నాతిసీఘతో నాతిసణికతో మనసికాతబ్బం. అతిసీఘతో మనసికరోన్తస్స హి కిఞ్చాపి కమ్మట్ఠానం పగుణం హోతి, అవిభూతం పన హోతి. తత్థ ఓపమ్మం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

అతిసణికతో మనసికరోన్తస్స కమ్మట్ఠానం పరియోసానం న గచ్ఛతి, అన్తరావ ఓసక్కితబ్బం హోతి. యథా హి పురిసో తియోజనం మగ్గం సాయం కచ్ఛం బన్ధిత్వా పటిపన్నో నిక్ఖన్తట్ఠానతో పట్ఠాయ సీతలచ్ఛాయం దిస్వా విస్సమతి, రమణీయం వాలికతలం దిస్వా పిట్ఠిం పసారేతి, వనపోక్ఖరణిం దిస్వా పానీయం పివతి న్హాయతి, పబ్బతం దిస్వా ఆరుయ్హ పబ్బతరామణేయ్యకం పస్సతి, తం అన్తరాయేవ సీహో వా బ్యగ్ఘో వా దీపి వా హనతి, చోరా వా పన విలుప్పన్తి చేవ హనన్తి చ; ఏవమేవ అతిసణికం మనసికరోన్తస్స కమ్మట్ఠానం పరియోసానం న గచ్ఛతి, అన్తరావ ఓసక్కితబ్బం హోతి.

తస్మా నాతిసీఘం నాతిసణికం ఏకదివసం తింసవారే మనసికాతబ్బం; పాతోవ దస వారే, మజ్ఝన్హికే దసవారే, సాయన్హే దస వారే సజ్ఝాయో కాతబ్బో, నో కాతుం న వట్టతి. యథా హి పాతోవ ఉట్ఠాయ ముఖం నో ధోవితుం న వట్టతి, ఖాదనీయం భోజనీయం నో ఖాదితుం నో భుఞ్జితుం న వట్టతి; ఏతం పన వట్టేయ్య; ఇదమేవ ఏకన్తేన నో కాతుం న వట్టతి; కరోన్తో మహన్తం అత్థం గహేత్వా తిట్ఠతి. యథా హి ఏకస్స పురిసస్స తీణి ఖేత్తాని; ఏకం ఖేత్తం అట్ఠకుమ్భం దేతి, ఏకం సోళస, ఏకం ద్వత్తింస; తేన తీణిపి ఖేత్తాని పటిజగ్గితుం అసక్కోన్తేన ద్వే ఛడ్డేత్వా ఏకం ద్వత్తింసకుమ్భదాయకమేవ పటిజగ్గితబ్బం; తత్థేవ కసనవపననిద్దానాదీని కాతబ్బాని; తదేవస్స ఇతరేసు ద్వీసు ఉట్ఠానకదాయం దస్సతి; ఏవమేవ సేసం ముఖధోవనాదికమ్మం ఛడ్డేత్వాపి ఏత్థేవ కమ్మం కాతబ్బం, నో కాతుం న వట్టతి. కరోన్తో మహన్తం అత్థం గణ్హిత్వా తిట్ఠతీతి ఏత్తావతా మజ్ఝిమా పటిపదా నామ కథితా.

ఏవం పటిపన్నేనాపి విక్ఖేపో పటిబాహితబ్బో. కమ్మట్ఠానఞ్హి విస్సజ్జేత్వా చిత్తే బహిద్ధా విక్ఖేపం గచ్ఛన్తే కమ్మట్ఠానతో పరిహాయతి, వట్టభయం సమతిక్కమితుం న సక్కోతి. యథా హి ఏకో పురిసో సహస్సుద్ధారం సాధేత్వా వడ్ఢిం లభిత్వా అద్ధానం పటిపన్నో అన్తరామగ్గే కుమ్భీలమకరగాహరక్ఖససముట్ఠితాయ గమ్భీరగిరికన్దరాయ ఉపరి అత్థతం ఏకపదికం దణ్డకసేతుం ఆరుయ్హ గచ్ఛన్తో అక్కమనపదం విస్సజ్జేత్వా ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో పరిపతిత్వా కుమ్భీలాదిభత్తం హోతి, ఏవమేవ అయమ్పి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా సచిత్తే బహిద్ధా విక్ఖేపం గచ్ఛన్తే కమ్మట్ఠానతో పరిహాయతి, వట్టభయం సమతిక్కమితుం న సక్కోతి.

తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – పురిసస్స సహస్సుద్ధారం సాధేత్వా వడ్ఢిం లద్ధకాలో వియ హి ఇమస్స భిక్ఖునో ఆచరియసన్తికే కమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గహితకాలో; అన్తరా గమ్భీరగిరికన్దరా వియ సంసారో; తస్స కుమ్భీలాదీహి దట్ఠకాలో వియ వట్టమూలకాని మహాదుక్ఖాని; ఏకపదికదణ్డకసేతు వియ ఇమస్స భిక్ఖునో సజ్ఝాయవీథి; తస్స పురిసస్స ఏకపదికం దణ్డకసేతుం ఆరుయ్హ అక్కమనపదం విస్సజ్జేత్వా ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తస్స పరిపతిత్వా కుమ్భీలాదీనం భత్తభావం ఆపన్నకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా బహిద్ధా విక్ఖిత్తచిత్తస్స కమ్మట్ఠానతో పరిహాయిత్వా వట్టభయం సమతిక్కమితుం అసమత్థభావో వేదితబ్బో.

తస్మా కేసా మనసికాతబ్బా. కేసే మనసికరిత్వా చిత్తుప్పాదస్స బహిద్ధా విక్ఖేపం పటిబాహిత్వా సుద్ధచిత్తేనేవ ‘లోమా నఖా దన్తా తచో’తి మనసికాతబ్బం. ఏవం మనసికరోన్తో కమ్మట్ఠానతో న పరిహాయతి, వట్టభయం సమతిక్కమతి. ఓపమ్మం పనేత్థ తదేవ పరివత్తేత్వా వేదితబ్బం. సహస్సుద్ధారం సాధేత్వా వడ్ఢిం లభిత్వా ఛేకస్స పురిసస్స దణ్డకసేతుం ఆరుయ్హ నివాసనపారుపనం సంవిధాయ ధాతుపత్థద్ధకాయం కత్వా సోత్థినా పరతీరగమనం వియ ఛేకస్స భిక్ఖునో కేసే మనసికరిత్వా చిత్తుప్పాదస్స బహిద్ధా విక్ఖేపం పటిబాహిత్వా సుద్ధచిత్తేనేవ ‘లోమా నఖా దన్తా తచో’తి మనసికరోన్తస్స కమ్మట్ఠానతో అపరిహాయిత్వా వట్టభయం సమతిక్కమనం వేదితబ్బం.

ఏవం బహిద్ధా విక్ఖేపం పటిబాహన్తేనాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పణ్ణత్తిం సమతిక్కమనతో మనసికాతబ్బం. ‘కేసా లోమా’తి పణ్ణత్తిం విస్సజ్జేత్వా ‘పటికూలం పటికూల’న్తి సతి ఠపేతబ్బా. పఠమంయేవ పన పటికూలతో న ఉపట్ఠాతి. యావ న ఉపట్ఠాతి తావ పణ్ణత్తి న విస్సజ్జేతబ్బా. యదా ఉపట్ఠాతి తదా పణ్ణత్తిం విస్సజ్జేత్వా ‘పటికూల’న్తి మనసికాతబ్బం. కరోన్తేన చ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పఞ్చహాకారేహి పటికూలతో మనసికాతబ్బా. తచపఞ్చకస్మిఞ్హి వణ్ణసణ్ఠానగన్ధాసయోకాసవసేనేవ పఞ్చవిధమ్పి పాటికూల్యం లబ్భతి. సేసేసుపి యం యం లబ్భతి, తస్స తస్స వసేన మనసికారో పవత్తేతబ్బో.

తత్థ కేసాదయో పఞ్చ కోట్ఠాసా సుభనిమిత్తం రాగట్ఠానియం ఇట్ఠారమ్మణన్తి సఙ్ఖం గతా. యే కేచి రజ్జనకసత్తా నామ, సబ్బే తే ఇమేసు పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు రజ్జన్తి. అయం పన భిక్ఖు మహాజనస్స రజ్జనట్ఠానే ‘పటికూల’న్తి అప్పనం పాపేతి. తత్థ అప్పనాప్పత్తితో పట్ఠాయ పరతో అకిలమన్తోవ అప్పనం పాపుణాతి.

తత్రిదం ఓపమ్మం – యథా హి ఛేకో ధనుగ్గహో రాజానం ఆరాధేత్వా సతసహస్సుట్ఠానకం గామవరం లభిత్వా సన్నద్ధపఞ్చావుధో తత్థ గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ద్వత్తింస చోరే దిస్వా తేసు పఞ్చచోరజేట్ఠకే ఘాతేయ్య; తేసం ఘాతితకాలతో పట్ఠాయ తేసు ద్వే ఏకమగ్గం పటిపజ్జమానా నామ న హోన్తి; ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ధనుగ్గహస్స రాజానం ఆరాధేత్వా గామవరం లద్ధకాలో వియ హి ఇమస్స భిక్ఖునో ఆచరియసన్తికే కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వా ఠితకాలో; ద్వత్తింస చోరా వియ ద్వత్తింస కోట్ఠాసా; పఞ్చ చోరజేట్ఠకా వియ కేసాదయో పఞ్చ; చోరజేట్ఠకానం ఘాతితకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో సబ్బసత్తానం రజ్జనట్ఠానే తచపఞ్చకే ‘పటికూల’న్తి అప్పనాయ పాపితకాలో; సేసచోరానం పాణిప్పహారేనేవ పలాయితకాలో వియ సేసకోట్ఠాసేసు అకిలమన్తస్సేవ అప్పనాప్పత్తి వేదితబ్బా.

ఏవం పణ్ణత్తిం సమతిక్కమన్తేన చ అనుపుబ్బముఞ్చనతో మనసికారో పవత్తేతబ్బో – కేసే మనసికరోన్తేన మనసికరోన్తేనేవ కేసేసు సాపేక్ఖేన హుత్వా లోమేసు సతి పేసేతబ్బా. యావ లోమా న ఉపట్ఠహన్తి తావ ‘కేసా కేసా’తి మనసికాతబ్బా. యదా పన లోమా ఉపట్ఠహన్తి తదా కేసే విస్సజ్జేత్వా లోమేసు సతి ఉపట్ఠపేతబ్బా. ఏవం నఖాదీసుపి మనసికారో పవత్తేతబ్బో.

తత్రిదం ఓపమ్మం – యథా హి జలూకా గచ్ఛమానా యావ పురతో పతిట్ఠం న లభతి తావ పచ్ఛతో నఙ్గుట్ఠేన గహితట్ఠానం న ముఞ్చతి; యదా పన పురతో పతిట్ఠం లభతి తదా నఙ్గుట్ఠం ఉక్ఖిపిత్వా ముఖేన గహితట్ఠానే ఠపేతి; ఏవమేవ కేసే మనసికరోన్తేన మనసికరోన్తేనేవ కేసేసు సాపేక్ఖేన హుత్వా లోమేసు సతి పేసేతబ్బా. యావ లోమా న ఉపట్ఠహన్తి తావ ‘కేసా కేసా’తి మనసికాతబ్బా. యదా లోమా ఉపట్ఠహన్తి తదా కేసే విస్సజ్జేత్వా లోమేసు సతి ఉపట్ఠపేతబ్బా. ఏవం నఖాదీసుపి మనసికారో పవత్తేతబ్బో.