౫. ఇన్ద్రియవిభఙ్గో

౧. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౨౧౯. ఇదాని తదనన్తరే ఇన్ద్రియవిభఙ్గే బావీసతీతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఇన్ద్రియానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. ఇదాని తాని సరూపతో దస్సేన్తో చక్ఖున్ద్రియన్తిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖుద్వారే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి చక్ఖున్ద్రియం. సోతఘానజివ్హాకాయద్వారే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి కాయిన్ద్రియం. విజాననలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి మనిన్ద్రియం. ఇత్థిభావే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇత్థిన్ద్రియం. పురిసభావే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి పురిసిన్ద్రియం. అనుపాలనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి జీవితిన్ద్రియం. సుఖలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సుఖిన్ద్రియం. దుక్ఖసోమనస్స దోమనస్స ఉపేక్ఖాలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. అధిమోక్ఖలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సద్ధిన్ద్రియం. పగ్గహలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి వీరియిన్ద్రియం. ఉపట్ఠానలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సతిన్ద్రియం. అవిక్ఖేపలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సమాధిన్ద్రియం. దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి పఞ్ఞిన్ద్రియం. అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతి పవత్తే జాననలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. ఞాతానంయేవ ధమ్మానం పున ఆజాననే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి అఞ్ఞిన్ద్రియం. అఞ్ఞాతావీభావే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం.

ఇధ సుత్తన్తభాజనీయం నామ న గహితం. కస్మా? సుత్తన్తే ఇమాయ పటిపాటియా బావీసతియా ఇన్ద్రియానం అనాగతత్తా. సుత్తన్తస్మిఞ్హి కత్థచి ద్వే ఇన్ద్రియాని కథితాని, కత్థచి తీణి, కత్థచి పఞ్చ. ఏవం పన నిరన్తరం ద్వావీసతి ఆగతాని నామ నత్థి. అయం తావేత్థ అట్ఠకథానయో. అయం పన అపరో నయో – ఏతేసు హి

అత్థతో లక్ఖణాదీహి, కమతో చ విజానియా;

భేదాభేదా తథా కిచ్చా, భూమితో చ వినిచ్ఛయం.

తత్థ చక్ఖాదీనం తావ ‘‘చక్ఖతీతి చక్ఖూ’’తిఆదినా నయేన అత్థో పకాసితో. పచ్ఛిమేసు పన తీసు పఠమం ‘పుబ్బభాగే అనఞ్ఞాతం అమతం పదం చతుసచ్చధమ్మం వా జానిస్సామీ’తి ఏవం పటిపన్నస్స ఉప్పజ్జనతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియన్తి వుత్తం. దుతియం ఆజాననతో చ ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అఞ్ఞిన్ద్రియం. తతియం అఞ్ఞాతావినో చతూసు సచ్చేసు నిట్ఠితఞాణకిచ్చస్స ఖీణాసవస్సేవ ఉప్పజ్జనతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం.

కో పనేస ఇన్ద్రియట్ఠో నామాతి? ఇన్దలిఙ్గట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో, ఇన్దదేసితట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో, ఇన్దదిట్ఠట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో, ఇన్దసిట్ఠట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో, ఇన్దజుట్ఠట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో. సో సబ్బోపి ఇధ యథాయోగం యుజ్జతి. భగవా హి సమ్మాసమ్బుద్ధో పరమిస్సరియభావతో ఇన్దో. కుసలాకుసలఞ్చ కమ్మం కమ్మేసు కస్సచి ఇస్సరియాభావతో. తేనేవేత్థ కమ్మసఞ్జనితాని ఇన్ద్రియాని కుసలాకుసలకమ్మం ఉల్లిఙ్గేన్తి. తేన చ సిట్ఠానీతి ఇన్దలిఙ్గట్ఠేన ఇన్దసిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. సబ్బానేవ పనేతాని భగవతా యథాభూతతో పకాసితాని చ అభిసమ్బుద్ధాని చాతి ఇన్దదేసితట్ఠేన ఇన్దదిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. తేనేవ భగవతా మునిన్దేన కానిచి గోచరాసేవనాయ, కానిచి భావనాసేవనాయ సేవితానీతి ఇన్దజుట్ఠట్ఠేనపి ఇన్ద్రియాని. అపిచ ఆధిపచ్చసఙ్ఖాతేన ఇస్సరియట్ఠేనాపి ఏతాని ఇన్ద్రియాని. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిప్పవత్తియఞ్హి చక్ఖాదీనం సిద్ధమాధిపచ్చం; తస్మిం తిక్ఖే తిక్ఖత్తా మన్దే చ మన్దత్తాతి. అయం తావేత్థ ‘అత్థతో’ వినిచ్ఛయో.

‘లక్ఖణాదీహీ’తి లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానేహిపి చక్ఖాదీనం వినిచ్ఛయం విజానియాతి అత్థో. తాని నేసం లక్ఖణాదీని హేట్ఠా వుత్తనయానేవ. పఞ్ఞిన్ద్రియాదీని హి చత్తారి అత్థతో అమోహోయేవ. సేసాని తత్థ సరూపేనేవాగతాని.

‘కమతో’తి అయమ్పి దేసనాక్కమోవ. తత్థ అజ్ఝత్తధమ్మం పరిఞ్ఞాయ అరియభూమిపటిలాభో హోతీతి అత్తభావపరియాపన్నాని చక్ఖున్ద్రియాదీని పఠమం దేసితాని. సో పనత్తభావో యం ధమ్మం ఉపాదాయ ఇత్థీతి వా పురిసోతి వా సఙ్ఖం గచ్ఛతి, అయం సోతి నిదస్సనత్థం తతో ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియఞ్చ. సో దువిధోపి జీవితిన్ద్రియపటిబద్ధవుత్తీతి ఞాపనత్థం తతో జీవితిన్ద్రియం. యావ తస్స పవత్తి తావ ఏతేసం వేదయితానం అనివత్తి. యం కిఞ్చి వేదయితం సబ్బం తం సుఖదుక్ఖన్తి ఞాపనత్థం తతో సుఖిన్ద్రియాదీని. తంనిరోధత్థం పన ఏతే ధమ్మా భావేతబ్బాతి పటిపత్తిదస్సనత్థం తతో సద్ధాదీని. ఇమాయ పటిపత్తియా ఏస ధమ్మో పఠమం అత్తని పాతుభవతీతి పటిపత్తియా అమోఘభావదస్సనత్థం తతో అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. తస్సేవ ఫలత్తా తతో అనన్తరం భావేతబ్బత్తా చ తతో అఞ్ఞిన్ద్రియం. ఇతో పరం భావనాయ ఇమస్స అధిగమో, అధిగతే చ పనిమస్మిం నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరి కరణీయన్తి ఞాపనత్థం అన్తే పరమస్సాసభూతం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం దేసితన్తి అయమేత్థ కమో.

‘భేదాభేదా’తి జీవితిన్ద్రియస్సేవ చేత్థ భేదో. తఞ్హి రూపజీవితిన్ద్రియం అరూపజీవితిన్ద్రియన్తి దువిధం హోతి. సేసానం అభేదోతి ఏవమేత్థ భేదాభేదతో వినిచ్ఛయం విజానియా.

‘కిచ్చా’తి కిం ఇన్ద్రియానం కిచ్చన్తి చే? చక్ఖున్ద్రియస్స తావ ‘‘చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వచనతో యం తం ఇన్ద్రియపచ్చయభావేన సాధేతబ్బం అత్తనో తిక్ఖమన్దాదిభావేన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిధమ్మానం తిక్ఖమన్దాదిసఙ్ఖాతం అత్తాకారానువత్తాపనం ఇదం ‘కిచ్చం’. ఏవం సోతఘానజివ్హాకాయానం. మనిన్ద్రియస్స పన సహజాతధమ్మానం అత్తనో వసవత్తాపనం, జీవితిన్ద్రియస్స సహజాతధమ్మానుపాలనం, ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియానం ఇత్థిపురిసనిమిత్తకుత్తాకప్పాకారానువిధానం, సుఖదుక్ఖసోమనస్సదోమనస్సిన్ద్రియానం సహజాతధమ్మే అభిభవిత్వా యథాసకం ఓళారికాకారానుపాపనం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియస్స సన్తపణీతమజ్ఝత్తాకారానుపాపనం, సద్ధాదీనం పటిపక్ఖాభిభవనం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ పసన్నాకారాదిభావసమ్పాపనం, అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియస్స సంయోజనత్తయప్పహానఞ్చేవ సమ్పయుత్తకానఞ్చ తప్పహానాభిముఖభావకరణం, అఞ్ఞిన్ద్రియస్స కామరాగబ్యాపాదాదితనుకరణపహానఞ్చేవ సహజాతానఞ్చ అత్తనో వసానువత్తాపనం, అఞ్ఞాతావిన్ద్రియస్స సబ్బకిచ్చేసు ఉస్సుక్కప్పహానఞ్చేవ అమతాభిముఖభావపచ్చయతా చ సమ్పయుత్తానన్తి ఏవమేత్థ కిచ్చతో వినిచ్ఛయం విజానియా.

‘భూమితో’తి చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయఇత్థిపురిససుఖదుక్ఖదోమనస్సిన్ద్రియాని చేత్థ కామావచరానేవ. మనిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియఉపేక్ఖిన్ద్రియాని, సద్ధావీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియాని చ చతుభూమిపరియాపన్నాని. సోమనస్సిన్ద్రియం కామావచర-రూపావచర-లోకుత్తరవసేన భూమిత్తయపరియాపన్నం. అవసానే తీణి లోకుత్తరానేవాతి ఏవం భూమితో వినిచ్ఛయం విజానియా. ఏవఞ్హి విజానన్తో –

సంవేగబహులో భిక్ఖు, ఠితో ఇన్ద్రియసంవరే;

ఇన్ద్రియాని పరిఞ్ఞాయ, దుక్ఖస్సన్తం నిగచ్ఛతీతి.

౨౨౦. నిద్దేసవారే ‘‘యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతాన’’న్తిఆది సబ్బం ధమ్మసఙ్గణియం పదభాజనే (ధ. స. అట్ఠ. ౫౯౫ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. వీరియిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియనిద్దేసాదీసు చ సమ్మావాయామో మిచ్ఛావాయామో సమ్మాసమాధి మిచ్ఛాసమాధీతిఆదీని న వుత్తాని. కస్మా? సబ్బసఙ్గాహకత్తా. సబ్బసఙ్గాహకాని హి ఇధ ఇన్ద్రియాని కథితాని. ఏవం సన్తేపేత్థ దస ఇన్ద్రియాని లోకియాని కామావచరానేవ, తీణి లోకుత్తరాని, నవ లోకియలోకుత్తరమిస్సకానీతి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా.

౨. పఞ్హాపుచ్ఛకవణ్ణనా

౨౨౧. పఞ్హాపుచ్ఛకే సబ్బేసమ్పి ఇన్ద్రియానం కుసలాదివిభాగో పాళినయానుసారేనేవ వేదితబ్బో.

౨౨౩. ఆరమ్మణత్తికేసు పన సత్తిన్ద్రియా అనారమ్మణాతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయఇత్థిపురిసిన్ద్రియాని సన్ధాయ వుత్తం. జీవితిన్ద్రియం పన అరూపమిస్సకత్తా ఇధ అనాభట్ఠం. ద్విన్ద్రియాతి ద్వే ఇన్ద్రియా; సుఖదుక్ఖద్వయం సన్ధాయేతం వుత్తం. తఞ్హి ఏకన్తపరిత్తారమ్మణం. దోమనస్సిన్ద్రియం సియా పరిత్తారమ్మణం, సియా మహగ్గతారమ్మణన్తి కామావచరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తికాలే పరిత్తారమ్మణం హోతి, రూపావచరారూపావచరే పన ఆరబ్భ పవత్తికాలే మహగ్గతారమ్మణం, పణ్ణత్తిం ఆరబ్భ పవత్తికాలే నవత్తబ్బారమ్మణం. నవిన్ద్రియా సియా పరిత్తారమ్మణాతి మనిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియసోమనస్సిన్ద్రియఉపేక్ఖిన్ద్రియాని చేవ సద్ధాదిపఞ్చకఞ్చ సన్ధాయ ఇదం వుత్తం. జీవితిన్ద్రియఞ్హి రూపమిస్సకత్తా అనారమ్మణేసు రూపధమ్మేసు సఙ్గహితమ్పి అరూపకోట్ఠాసేన సియాపక్ఖే సఙ్గహితం.

చత్తారి ఇన్ద్రియానీతి సుఖదుక్ఖదోమనస్సఅఞ్ఞాతావిన్ద్రియాని. తాని హి మగ్గారమ్మణత్తికే న భజన్తి. మగ్గహేతుకన్తి సహజాతహేతుం సన్ధాయ వుత్తం. వీరియవీమంసాజేట్ఠకకాలే సియా మగ్గాధిపతి, ఛన్దచిత్తజేట్ఠకకాలే సియా నవత్తబ్బా.

దసిన్ద్రియా సియా ఉప్పన్నా, సియా ఉప్పాదినోతి సత్త రూపిన్ద్రియాని తీణి చ విపాకిన్ద్రియాని సన్ధాయేతం వుత్తం. దసిన్ద్రియాని దోమనస్సేన సద్ధిం హేట్ఠా వుత్తానేవ. తత్థ దోమనస్సిన్ద్రియం పణ్ణత్తిం ఆరబ్భ పవత్తికాలే నవత్తబ్బారమ్మణం, సేసాని నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణకాలేపి. తీణిన్ద్రియాని బహిద్ధారమ్మణానీతి తీణి లోకుత్తరిన్ద్రియాని. చత్తారీతి సుఖదుక్ఖసోమనస్సదోమనస్సాని. తాని హి అజ్ఝత్తధమ్మేపి బహిద్ధాధమ్మేపి ఆరబ్భ పవత్తన్తి. అట్ఠిన్ద్రియాతి మనిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియఉపేక్ఖిన్ద్రియాని చేవ సద్ధాదిపఞ్చకఞ్చ. తత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకాలే నవత్తబ్బారమ్మణతా వేదితబ్బా.

ఇతి ఇమస్మిమ్పి పఞ్హాపుచ్ఛకే దసిన్ద్రియాని కామావచరాని, తీణి లోకుత్తరాని, నవ లోకియలోకుత్తరమిస్సకానేవ కథితానీతి. అయమ్పి అభిధమ్మభాజనీయేన సద్ధిం ఏకపరిచ్ఛేదోవ హోతి. అయం పన ఇన్ద్రియవిభఙ్గో ద్వేపరివట్టం నీహరిత్వా భాజేత్వా దస్సితోతి.

సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ

ఇన్ద్రియవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.