౧. దుక్ఖసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా

జాతినిద్దేసో

౧౯౦. ఇదాని సఙ్ఖేపతో ఉద్దిట్ఠాని దుక్ఖాదీని విభజిత్వా దస్సేతుం అయం తత్థ కతమం దుక్ఖం అరియసచ్చం జాతిపి దుక్ఖాతి నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ జాతి వేదితబ్బా, జాతియా దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో; జరా, మరణం, సోకో, పరిదేవో, దుక్ఖం, దోమనస్సం, ఉపాయాసో, అప్పియసమ్పయోగో, పియవిప్పయోగో వేదితబ్బో; అప్పియసమ్పయోగస్స పియవిప్పయోగస్స దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో; ఇచ్ఛా వేదితబ్బా, ఇచ్ఛాయ దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో; ఖన్ధా వేదితబ్బా, ఖన్ధానం దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో.

తత్థ దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స కథనత్థాయ అయం మాతికా – ఇదఞ్హి దుక్ఖం నామ అనేకం నానప్పకారం, సేయ్యథిదం – దుక్ఖదుక్ఖం, విపరిణామదుక్ఖం, సఙ్ఖారదుక్ఖం, పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం, అప్పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం, పరియాయదుక్ఖం, నిప్పరియాయదుక్ఖన్తి.

తత్థ కాయికచేతసికా దుక్ఖవేదనా సభావతో చ నామతో చ దుక్ఖత్తా ‘దుక్ఖదుక్ఖం’ నామ. సుఖవేదనా విపరిణామేన దుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో ‘విపరిణామదుక్ఖం’ నామ. ఉపేక్ఖావేదనా చేవ అవసేసా చ తేభూమకా సఙ్ఖారా ఉదయబ్బయపీళితత్తా ‘సఙ్ఖారదుక్ఖం’ నామ. తథా పీళనం పన మగ్గఫలానమ్పి అత్థి. తస్మా ఏతే ధమ్మా దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నత్తేన సఙ్ఖారదుక్ఖం నామాతి వేదితబ్బా. కణ్ణసూలదన్తసూలరాగజపరిళాహదోసజపరిళాహాది కాయికచేతసికో ఆబాధో పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బతో ఉపక్కమస్స చ అపాకటభావతో ‘పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం’ నామ, అపాకటదుక్ఖన్తిపి వుచ్చతి. ద్వత్తింసకమ్మకారణాదిసముట్ఠానో ఆబాధో అపుచ్ఛిత్వావ జానితబ్బతో ఉపక్కమస్స చ పాకటభావతో ‘అప్పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం’ నామ, పాకటదుక్ఖన్తిపి వుచ్చతి. ఠపేత్వా దుక్ఖదుక్ఖం సేసం దుక్ఖసచ్చవిభఙ్గే ఆగతం జాతిఆది సబ్బమ్పి తస్స తస్స దుక్ఖస్స వత్థుభావతో ‘పరియాయదుక్ఖం’ నామ. దుక్ఖదుక్ఖం ‘నిప్పరియాయదుక్ఖం’ నామ.

తత్థ పరియాయదుక్ఖం నిప్పరియాయదుక్ఖన్తి ఇమస్మిం పదద్వయే ఠత్వా దుక్ఖం అరియసచ్చం కథేతబ్బం. అరియసచ్చఞ్చ నామేతం పాళియం సఙ్ఖేపతోపి ఆగచ్ఛతి విత్థారతోపి. సఙ్ఖేపతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపేనపి విత్థారేనపి కథేతుం వట్టతి. విత్థారతో ఆగతట్ఠానే పన విత్థారేనేవ కథేతుం వట్టతి, న సఙ్ఖేపేన. తం ఇదం ఇమస్మిం ఠానే విత్థారేన ఆగతన్తి విత్థారేనేవ కథేతబ్బం. తస్మా యం తం నిద్దేసవారే ‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖం అరియసచ్చం? జాతిపి దుక్ఖా’’తిఆదీని పదాని గహేత్వా ‘‘జాతి వేదితబ్బా, జాతియా దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ జాతిఆదీని తావ ‘‘తత్థ కతమా జాతి? యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జాతి సఞ్జాతీ’’తి ఇమస్స పన పదభాజనీయస్స వసేన వేదితబ్బాని.

౧౯౧. తత్రాయం అత్థవణ్ణనా – తేసం తేసం సత్తానన్తి అయం సఙ్ఖేపతో అనేకేసం సత్తానం సాధారణనిద్దేసో. యా దేవదత్తస్స జాతి, యా సోమదత్తస్స జాతీతి ఏవఞ్హి దివసమ్పి కథియమానే నేవ సత్తా పరియాదానం గచ్ఛన్తి, న సబ్బం అపరత్థదీపనం సిజ్ఝతి. ఇమేహి పన ద్వీహి పదేహి న కోచి సత్తో అపరియాదిన్నో హోతి, న కిఞ్చి అపరత్థదీపనం న సిజ్ఝతి. తేన వుత్తం – ‘‘యా తేసం తేసం సత్తాన’’న్తి. తమ్హి తమ్హీతి అయం జాతిగతివసేన అనేకేసం సత్తనికాయానం సాధారణనిద్దేసో. సత్తనికాయేతి సత్తానం నికాయే, సత్తఘటాయం సత్తసమూహేతి అత్థో.

జాతీతి అయం జాతిసద్దో అనేకత్థో. తథా హేస ‘‘ఏకమ్పి జాతిం, ద్వేపి జాతియో’’తి (పారా. ౧౨; మ. ని. ౨.౨౫౭) ఏత్థ భవే ఆగతో. ‘‘అత్థి విసాఖే, నిగణ్ఠా నామ సమణజాతికా’’తి (అ. ని. ౩.౭౧) ఏత్థ నికాయే. ‘‘తిరియా నామ తిణజాతి నాభియా ఉగ్గన్త్వా నభం ఆహచ్చ ఠితా అహోసీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౯౬) ఏత్థ పఞ్ఞత్తియం. ‘‘జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితా’’తి (ధాతు. ౭౧) ఏత్థ సఙ్ఖతలక్ఖణే. ‘‘యం, భిక్ఖవే, మాతుకుచ్ఛిమ్హి పఠమం చిత్తం ఉప్పన్నం, పఠమం విఞ్ఞాణం పాతుభూతం, తదుపాదాయ సావస్స జాతీ’’తి (మహావ. ౧౨౪) ఏత్థ పటిసన్ధియం. ‘‘సమ్పతిజాతో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో’’తి (మ. ని. ౩.౨౦౭) ఏత్థ పసూతియం. ‘‘అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౩౩౧) ఏత్థ కులే. ‘‘యతోహం, భగిని, అరియాయ జాతియా జాతో’’తి (మ. ని. ౨.౩౫౧) ఏత్థ అరియసీలే. ఇధ పనాయం సవికారేసు పఠమాభినిబ్బత్తక్ఖన్ధేసు వత్తతి. తస్మా జాయమానకవసేన జాతీతి ఇదమేత్థ సభావపచ్చత్తం. సఞ్జాయనవసేన సఞ్జాతీతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. ఓక్కమనవసేన ఓక్కన్తి. జాయనట్ఠేన వా జాతి, సా అపరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. సఞ్జాయనట్ఠేన సఞ్జాతి, సా పరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. ఓక్కమనట్ఠేన ఓక్కన్తి, సా అణ్డజజలాబుజవసేన యుత్తా. తే హి అణ్డకోసఞ్చ వత్థికోసఞ్చ ఓక్కమన్తి, ఓక్కమన్తాపి పవిసన్తా వియ పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. అభినిబ్బత్తనట్ఠేన అభినిబ్బత్తి. సా సంసేదజఓపపాతికవసేన యుత్తా. తే హి పాకటా ఏవ హుత్వా నిబ్బత్తన్తి. అయం తావ సమ్ముతికథా.

ఇదాని పరమత్థకథా హోతి. ఖన్ధా ఏవ హి పరమత్థతో పాతుభవన్తి, న సత్తా. తత్థ చ ఖన్ధానన్తి ఏకవోకారభవే ఏకస్స, చతువోకారభవే చతున్నం, పఞ్చవోకారభవే పఞ్చన్నం గహణం వేదితబ్బం. పాతుభావోతి ఉప్పత్తి. ఆయతనానన్తి ఏత్థ తత్ర తత్ర ఉప్పజ్జమానాయతనవసేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. పటిలాభోతి సన్తతియం పాతుభావోయేవ; పాతుభవన్తానేవ హి తాని పటిలద్ధాని నామ హోన్తి. అయం వుచ్చతి జాతీతి అయం జాతి నామ కథియతి. సా పనేసా తత్థ తత్థ భవే పఠమాభినిబ్బత్తిలక్ఖణా, నీయ్యాతనరసా, అతీతభవతో ఇధ ఉమ్ముజ్జనపచ్చుపట్ఠానా, ఫలవసేన దుక్ఖవిచిత్తతాపచ్చుపట్ఠానా వా.

ఇదాని ‘జాతియా దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో’తి అయఞ్హి జాతి సయం న దుక్ఖా, దుక్ఖుప్పత్తియా పన వత్థుభావేన దుక్ఖాతి వుత్తా. కతరదుక్ఖస్స పనాయం వత్థూతి? యం తం బాలపణ్డితసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౨౪౬ ఆదయో) భగవతాపి ఉపమావసేన పకాసితం ఆపాయికందుక్ఖం, యఞ్చ సుగతియం మనుస్సలోకే గబ్భోక్కన్తిమూలకాదిభేదం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తస్స సబ్బస్సాపి ఏసా వత్థు. తత్రిదం గబ్భోక్కన్తిమూలకాదిభేదం దుక్ఖం – అయఞ్హి సత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తమానో న ఉప్పలపదుమపుణ్డరీకాదీసు నిబ్బత్తతి. అథ ఖో హేట్ఠా ఆమాసయస్స ఉపరి పక్కాసయస్స ఉదరపటలపిట్ఠికణ్డకానం వేమజ్ఝే పరమసమ్బాధే తిబ్బన్ధకారే నానాకుణపగన్ధపరిభావితే అసుచిపరమదుగ్గన్ధపవనవిచరితే అధిమత్తజేగుచ్ఛే కుచ్ఛిప్పదేసే పూతిమచ్ఛపూతికుమ్మాసచన్దనికాదీసు కిమి వియ నిబ్బత్తతి. సో తత్థ నిబ్బత్తో దస మాసే మాతుకుచ్ఛిసమ్భవేన ఉస్మనా పుటపాకం వియ పచ్చమానో పిట్ఠపిణ్డి వియ సేదియమానో సమిఞ్జనపసారణాదిరహితో అధిమత్తం దుక్ఖం పచ్చనుభోతీతి. ఇదం తావ ‘గబ్భోక్కన్తిమూలకం’ దుక్ఖం.

యం పన సో మాతు సహసా ఉపక్ఖలనగమననిసీదనఉట్ఠానపరివత్తనాదీసు సురాధుత్తహత్థగతో ఏళకో వియ అహిగుణ్ఠికహత్థగతో సప్పపోతకో వియ చ ఆకడ్ఢనపరికడ్ఢనఓధునననిద్ధుననాదినా ఉపక్కమేన అధిమత్తం దుక్ఖమనుభవతి, యఞ్చ మాతు సీతుదకపానకాలే సీతనరకూపపన్నో వియ, ఉణ్హయాగుభత్తాదిఅజ్ఝోహరణకాలే అఙ్గారవుట్ఠిసమ్పరికిణ్ణో వియ, లోణమ్బిలాదిఅజ్ఝోహరణకాలే ఖారాపటిచ్ఛకాదికమ్మకారణప్పత్తో వియ తిబ్బం దుక్ఖమనుభోతి – ఇదం ‘గబ్భపరిహరణమూలకం’ దుక్ఖం.

యం పనస్స మూళ్హగబ్భాయ మాతుయా మిత్తామచ్చసుహజ్జాదీహిపి అదస్సనారహే దుక్ఖుప్పత్తిట్ఠానే ఛేదనఫాలనాదీహి దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి – ఇదం ‘గబ్భవిపత్తిమూలకం’ దుక్ఖం. యం విజాయమానాయ మాతుయా కమ్మజేహి వాతేహి పరివత్తేత్వా నరకపపాతం వియ అతిభయానకం యోనిమగ్గం పటిపాతియమానస్స పరమసమ్బాధేన యోనిముఖేన తాళచ్ఛిగ్గళేన వియ నిక్కడ్ఢియమానస్స మహానాగస్స నరకసత్తస్స వియ చ సఙ్ఘాటపబ్బతేహి విచుణ్ణియమానస్స దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి – ఇదం ‘విజాయనమూలకం’ దుక్ఖం. యం పన జాతస్స తరుణవణసదిసస్స సుకుమారసరీరస్స హత్థగ్గహణన్హాపనధోవనచోళపరిమజ్జనాదికాలే సూచిముఖఖురధారవిజ్ఝనఫాలనసదిసం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి – ఇదం మాతుకుచ్ఛితో ‘బహి నిక్ఖమనమూలకం’ దుక్ఖం. యం తతో పరం పవత్తియం అత్తనావ అత్తానం వధన్తస్స, అచేలకవతాదివసేన ఆతాపనపరితాపనానుయోగమనుయుత్తస్స, కోధవసేన అభుఞ్జన్తస్స, ఉబ్బన్ధన్తస్స చ దుక్ఖం హోతి – ఇదం ‘అత్తూపక్కమమూలకం’ దుక్ఖం.

యం పన పరతో వధబన్ధనాదీని అనుభవన్తస్స దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి – ఇదం ‘పరూపక్కమమూలకం’ దుక్ఖన్తి. ఇతి ఇమస్స సబ్బస్సాపి దుక్ఖస్స అయం జాతి వత్థుమేవ హోతీతి. తేనేతం వుచ్చతి –

జాయేథ నో చే నరకేసు సత్తో,

తత్థగ్గిదాహాదికమప్పసయ్హం;

లభేథ దుక్ఖం ను కుహిం పతిట్ఠం,

ఇచ్చాహ దుక్ఖాతి మునీధ జాతి.

దుక్ఖం తిరచ్ఛేసు కసాపతోద-

దణ్డాభిఘాతాదిభవం అనేకం;

యం తం కథం తత్థ భవేయ్య జాతిం,

వినా తహిం జాతి తతోపి దుక్ఖా.

పేతేసు దుక్ఖం పన ఖుప్పిపాసా-

వాతాతపాదిప్పభవం విచిత్తం;

యస్మా అజాతస్స న తత్థ అత్థి,

తస్మాపి దుక్ఖం ముని జాతిమాహ.

తిబ్బన్ధకారే చ అసయ్హసీతే,

లోకన్తరే యం అసురేసు దుక్ఖం;

న తం భవే తత్థ న చస్స జాతి,

యతో అయం జాతి తతోపి దుక్ఖా.

యఞ్చాపి గూథనరకే వియ మాతుగబ్భే,

సత్తో వసం చిరమతో బహి నిక్ఖమనఞ్చ;

పప్పోతి దుక్ఖమతిఘోరమిదమ్పి నత్థి,

జాతిం వినా ఇతిపి జాతిరయఞ్హి దుక్ఖా.

కిం భాసితేన బహునా నను యం కుహిఞ్చి,

అత్థీధ కిఞ్చిదపి దుక్ఖమిదం కదాచి;

నేవత్థి జాతివిరహే యదతో మహేసీ,

దుక్ఖాతి సబ్బపఠమం ఇమమాహ జాతిన్తి.

జరానిద్దేసో

౧౯౨. జరానిద్దేసే జరాతి సభావపచ్చత్తం. జీరణతాతి ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తిఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా. పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసా. అయఞ్హి జరాతి ఇమినా పదేన సభావతో దీపితా, తేనస్సా ఇదం సభావపచ్చత్తం. జీరణతాతి ఇమినా ఆకారతో, తేనస్సాయం ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తి ఇమినా కాలాతిక్కమే దన్తనఖానం ఖణ్డితభావకరణకిచ్చతో. పాలిచ్చన్తి ఇమినా కేసలోమానం పలితభావకరణకిచ్చతో. వలిత్తచతాతి ఇమినా మంసం మిలాపేత్వా తచే వలిత్తభావకరణకిచ్చతో దీపితా. తేనస్సా ఇమే ఖణ్డిచ్చన్తి ఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా. తేహి ఇమేసం వికారానం దస్సనవసేన పాకటీభూతాతి పాకటజరా దస్సితా. యథేవ హి ఉదకస్స వా వాతస్స వా అగ్గినో వా తిణరుక్ఖాదీనం సంసగ్గపలిభగ్గతాయ వా ఝామతాయ వా గతమగ్గో పాకటో హోతి, న చ సో గతమగ్గో తానేవ ఉదకాదీని, ఏవమేవ జరాయ దన్తాదీసు ఖణ్డిచ్చాదివసేన గతమగ్గో పాకటో, చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వాపి గయ్హతి. న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరా; న హి జరా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా హోతి.

ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకోతి ఇమేహి పన పదేహి కాలాతిక్కమేయేవ అభిబ్యత్తాయ ఆయుక్ఖయచక్ఖాదిఇన్ద్రియపరిపాకసఙ్ఖాతాయ పకతియా దీపితా. తేనస్సిమే పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసాతి వేదితబ్బా. తత్థ యస్మా జరం పత్తస్స ఆయు హాయతి తస్మా జరా ‘‘ఆయునో సంహానీ’’తి ఫలూపచారేన వుత్తా. యస్మా దహరకాలే సుప్పసన్నాని సుఖుమమ్పి అత్తనో విసయం సుఖేనేవ గణ్హనసమత్థాని చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని జరం పత్తస్స పరిపక్కాని ఆలుళితాని అవిసదాని ఓళారికమ్పి అత్తనో విసయం గహేతుం అసమత్థాని హోన్తి, తస్మా ‘‘ఇన్ద్రియానం పరిపాకో’’తి ఫలూపచారేనేవ వుత్తా.

సా పనేసా ఏవం నిద్దిట్ఠా సబ్బాపి జరా పాకటా పటిచ్ఛన్నాతి దువిధా హోతి. తత్థ దన్తాదీసు ఖణ్డాదిభావదస్సనతో రూపధమ్మేసు జరా ‘పాకటజరా’ నామ. అరూపధమ్మేసు పన జరా తాదిసస్స వికారస్స అదస్సనతో ‘పటిచ్ఛన్నజరా’ నామ. తత్థ య్వాయం ఖణ్డాదిభావో దిస్సతి, సో తాదిసానం దన్తాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా వణ్ణోయేవ. తం చక్ఖునా దిస్వా మనోద్వారేన చిన్తేత్వా ‘‘ఇమే దన్తా జరాయ పహటా’’తి జరం జానాతి, ఉదకట్ఠానే బద్ధాని గోసిఙ్గాదీని ఓలోకేత్వా హేట్ఠా ఉదకస్స అత్థిభావం జాననం వియ. పున అవీచి సవీచీతి ఏవమ్పి అయం జరా దువిధా హోతి. తత్థ మణికనకరజతపవాళచన్దసూరియాదీనం మన్దదసకాదీసు పాణీనం వియ చ పుప్ఫఫలపల్లవాదీసు అపాణీనం వియ చ అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం దుబ్బిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా ‘అవీచిజరా’ నామ, నిరన్తరజరాతి అత్థో. తతో అఞ్ఞేసు పన యథావుత్తేసు అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా ‘సవీచిజరా’ నామ.

తత్థ సవీచిజరా ఉపాదిన్నానుపాదిన్నకవసేన ఏవం దీపేతబ్బా – దహరకుమారకానఞ్హి పఠమమేవ ఖీరదన్తా నామ ఉట్ఠహన్తి, న తే థిరా. తేసు పన పతితేసు పున దన్తా ఉట్ఠహన్తి. తే పఠమమేవ సేతా హోన్తి, జరావాతేన పన పహటకాలే కాళకా హోన్తి. కేసా పన పఠమమేవ తమ్బాపి హోన్తి కాళకాపి సేతాపి. ఛవి పన సలోహితికా హోతి. వడ్ఢన్తానం వడ్ఢన్తానం ఓదాతానం ఓదాతభావో, కాళకానం కాళకభావో పఞ్ఞాయతి, జరావాతేన పన పహటకాలే వళిం గణ్హాతి. సబ్బమ్పి సస్సం వపితకాలే సేతం హోతి, పచ్ఛా నీలం, జరావాతేన పన పహటకాలే పణ్డుకం హోతి. అమ్బఙ్కురేనాపి దీపేతుం వట్టతి ఏవ. అయం వుచ్చతి జరాతి అయం జరా నామ కథియతి. సా పనేసా ఖన్ధపరిపాకలక్ఖణా, మరణూపనయనరసా, యోబ్బనవినాసపచ్చుపట్ఠానా.

‘జరాయ దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో’తి ఏత్థ పన అయమ్పి సయం న దుక్ఖా, దుక్ఖస్స పన వత్థుభావేన దుక్ఖాతి వుత్తా. కతరస్స దుక్ఖస్స? కాయదుక్ఖస్స చేవ దోమనస్సదుక్ఖస్స చ. జిణ్ణస్స హి అత్తభావో జరసకటం వియ దుబ్బలో హోతి, ఠాతుం వా గన్తుం వా నిసీదితుం వా వాయమన్తస్స బలవం కాయదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి; పుత్తదారే యథాపురే అసల్లక్ఖేన్తే దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఇతి ఇమేసం ద్విన్నమ్పి దుక్ఖానం వత్థుభావేన దుక్ఖాతి వేదితబ్బా. అపిచ –

అఙ్గానం సిథిలభావా, ఇన్ద్రియానం వికారతో;

యోబ్బనస్స వినాసేన, బలస్స ఉపఘాతతో.

విప్పవాసా సతాదీనం, పుత్తదారేహి అత్తనో;

అపసాదనీయతో చేవ, భీయ్యో బాలత్తపత్తియా.

పప్పోతి దుక్ఖం యం మచ్చో, కాయికం మానసం తథా;

సబ్బమేతం జరాహేతు, యస్మా తస్మా జరా దుఖాతి.

మరణనిద్దేసో

౧౯౩. మరణనిద్దేసే చవనకవసేన చుతి; ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధాయ చుతియా సామఞ్ఞవచనమేతం. చవనతాతి భావవచనేన లక్ఖణనిదస్సనం. భేదోతి చుతిఖన్ధానం భఙ్గుప్పత్తిపరిదీపనం. అన్తరధానన్తి ఘటస్స వియ భిన్నస్స భిన్నానం చుతిఖన్ధానం యేన కేనచి పరియాయేన ఠానాభావపరిదీపనం. మచ్చు మరణన్తి మచ్చుసఙ్ఖాతం మరణం. కాలో నామ అన్తకో, తస్స కిరియా కాలకిరియా. ఏత్తావతా సమ్ముతియా మరణం దీపితం హోతి.

ఇదాని పరమత్థేన దీపేతుం ఖన్ధానం భేదోతిఆదిమాహ. పరమత్థేన హి ఖన్ధాయేవ భిజ్జన్తి, న సత్తో నామ కోచి మరతి. ఖన్ధేసు పన భిజ్జమానేసు సత్తో మరతి భిన్నేసు మతోతి వోహారో హోతి. ఏత్థ చ చతుపఞ్చవోకారవసేన ఖన్ధానం భేదో, ఏకవోకారవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో; చతువోకారవసేన వా ఖన్ధానం భేదో, సేసద్వయవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో వేదితబ్బో. కస్మా? భవద్వయేపి రూపకాయసఙ్ఖాతస్స కళేవరస్స సమ్భవతో. యస్మా వా చాతుమహారాజికాదీసు ఖన్ధా భిజ్జన్తేవ, న కిఞ్చి నిక్ఖిపతి, తస్మా తేసం వసేన ఖన్ధానం భేదో. మనుస్సాదీసు కళేవరస్స నిక్ఖేపో. ఏత్థ చ కళేవరస్స నిక్ఖేపకరణతో మరణం ‘‘కళేవరస్స నిక్ఖేపో’’తి వుత్తం.

జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదోతి ఇమినా ఇన్ద్రియబద్ధస్సేవ మరణం నామ హోతి, అనిన్ద్రియబద్ధస్స మరణం నామ నత్థీతి దస్సేతి. ‘సస్సం మతం, రుక్ఖో మతో’తి ఇదం పన వోహారమత్తమేవ. అత్థతో పన ఏవరూపాని వచనాని సస్సాదీనం ఖయవయభావమేవ దీపేన్తి. ఇదం వుచ్చతి మరణన్తి ఇదం సబ్బమ్పి మరణం నామ కథియతి.

అపిచేత్థ ఖణికమరణం, సమ్ముతిమరణం, సముచ్ఛేదమరణన్తి అయమ్పి భేదో వేదితబ్బో. తత్థ ‘ఖణికమరణం’ నామ పవత్తే రూపారూపధమ్మానం భేదో. ‘తిస్సో మతో, ఫుస్సో మతో’తి ఇదం ‘సమ్ముతిమరణం’ నామ. ఖీణాసవస్స అప్పటిసన్ధికా కాలకిరియా ‘సముచ్ఛేదమరణం’ నామ. ఇమస్మిం పనత్థే సమ్ముతిమరణం అధిప్పేతం. జాతిక్ఖయమరణం, ఉపక్కమమరణం, సరసమరణం, ఆయుక్ఖయమరణం, పుఞ్ఞక్ఖయమరణన్తిపి తస్సేవ నామం. తయిదం చుతిలక్ఖణం, వియోగరసం, విప్పవాసపచ్చుపట్ఠానం.

‘మరణస్స దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో’తి ఏత్థ పన ఇదమ్పి సయం న దుక్ఖం, దుక్ఖస్స పన వత్థుభావేన దుక్ఖన్తి వుత్తం. మరణన్తికాపి హి సారీరికా వేదనా, పటివాతే గహితా ఆదిత్తతిణుక్కా వియ, సరీరం నిదహన్తి. నరకనిమిత్తాదీనం ఉపట్ఠానకాలే బలవదోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఇతి ఇమేసం ద్విన్నమ్పి దుక్ఖానం వత్థుభావేన దుక్ఖన్తి వేదితబ్బం. అపి చ –

పాపస్స పాపకమ్మాది, నిమిత్తమనుపస్సతో;

భద్దస్సాపసహన్తస్స, వియోగం పియవత్థుకం.

మీయమానస్స యం దుక్ఖం, మానసం అవిసేసతో;

సబ్బేసఞ్చాపి యం సన్ధి-బన్ధనచ్ఛేదనాదికం.

వితుజ్జమానమమ్మానం, హోతి దుక్ఖం సరీరజం;

అసయ్హమప్పటికారం, దుక్ఖస్సేతస్సిదం యతో;

మరణం వత్థు తేనేతం, దుక్ఖమిచ్చేవ భాసితన్తి.

అపిచ ఇమాని జాతిజరామరణాని నామ ఇమేసం సత్తానం వధకపచ్చామిత్తా వియ ఓతారం గవేసన్తాని విచరన్తి. యథా హి పురిసస్స తీసు పచ్చామిత్తేసు ఓతారాపేక్ఖేసు విచరన్తేసు ఏకో వదేయ్య – ‘‘అహం అసుకఅరఞ్ఞస్స నామ వణ్ణం కథేత్వా ఏతం ఆదాయ తత్థ గమిస్సామి, ఏత్థ మయ్హం దుక్కరం నత్థీ’’తి. దుతియో వదేయ్య ‘‘అహం తవ ఏతం గహేత్వా గతకాలే పోథేత్వా దుబ్బలం కరిస్సామి, ఏత్థ మయ్హం దుక్కరం నత్థీ’’తి. తతియో వదేయ్య – ‘‘తయా ఏతస్మిం పోథేత్వా దుబ్బలే కతే తిణ్హేన అసినా సీసచ్ఛేదనం నామ మయ్హం భారో హోతూ’’తి. తే ఏవం వత్వా తథా కరేయ్యుం.

తత్థ పఠమపచ్చామిత్తస్స అరఞ్ఞస్స వణ్ణం కథేత్వా తం ఆదాయ తత్థ గతకాలో వియ సుహజ్జఞాతిమణ్డలతో నిక్కడ్ఢిత్వా యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తాపనం నామ జాతియా కిచ్చం. దుతియస్స పోథేత్వా దుబ్బలకరణం వియ నిబ్బత్తక్ఖన్ధేసు నిపతిత్వా పరాధీనమఞ్చపరాయణభావకరణం జరాయ కిచ్చం. తతియస్స తిణ్హేన అసినా సీసచ్ఛేదనం వియ జీవితక్ఖయపాపనం మరణస్స కిచ్చన్తి వేదితబ్బం.

అపిచేత్థ జాతిదుక్ఖం సాదీనవమహాకన్తారప్పవేసో వియ దట్ఠబ్బం. జరాదుక్ఖం తత్థ అన్నపానరహితస్స దుబ్బల్యం వియ దట్ఠబ్బం. మరణదుక్ఖం దుబ్బలస్స ఇరియాపథపవత్తనే విహతపరక్కమస్స వాళాదీహి అనయబ్యసనాపాదనం వియ దట్ఠబ్బన్తి.

సోకనిద్దేసో

౧౯౪. సోకనిద్దేసే బ్యసతీతి బ్యసనం; హితసుఖం ఖిపతి విద్ధంసేతీతి అత్థో. ఞాతీనం బ్యసనం ఞాతిబ్యసనం; చోరరోగభయాదీహి ఞాతిక్ఖయో ఞాతివినాసోతి అత్థో. తేన ఞాతిబ్యసనేన ఫుట్ఠస్సాతి అజ్ఝోత్థటస్స అభిభూతస్స సమన్నాగతస్సాతి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – భోగానం బ్యసనం భోగబ్యసనం; రాజచోరాదివసేన భోగక్ఖయో భోగవినాసోతి అత్థో. రోగోయేవ బ్యసనం రోగబ్యసనం; రోగో హి ఆరోగ్యం బ్యసతి వినాసేతీతి బ్యసనం. సీలస్స బ్యసనం సీలబ్యసనం; దుస్సీల్యస్సేతం నామం. సమ్మాదిట్ఠిం వినాసయమానా ఉప్పన్నా దిట్ఠియేవ బ్యసనం దిట్ఠిబ్యసనం. ఏత్థ చ పురిమాని ద్వే అనిప్ఫన్నాని, పచ్ఛిమాని తీణి నిప్ఫన్నాని తిలక్ఖణబ్భాహతాని. పురిమాని చ తీణి నేవ కుసలాని న అకుసలాని. సీలదిట్ఠిబ్యసనద్వయం అకుసలం.

అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేనాతి గహితేసు వా యేన కేనచి అగ్గహితేసు వా మిత్తామచ్చబ్యసనాదీసు యేన కేనచి. సమన్నాగతస్సాతి సమనుబన్ధస్స అపరిముచ్చమానస్స. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన దుక్ఖధమ్మేనాతి యేన కేనచి సోకదుక్ఖస్స ఉప్పత్తిహేతునా. సోకోతి సోచనకవసేన సోకో; ఇదం తేహి కారణేహి ఉపజ్జనకసోకస్స సభావపచ్చత్తం. సోచనాతి సోచనాకరో. సోచితత్తన్తి సోచితభావో. అన్తోసోకోతి అబ్భన్తరే సోకో. దుతియపదం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. సో హి అబ్భన్తరే సుక్ఖాపేన్తో వియ పరిసుక్ఖాపేన్తో వియ ఉప్పజ్జతీతి ‘‘అన్తోసోకో అన్తోపరిసోకో’’తి వుచ్చతి.

చేతసో పరిజ్ఝాయనాతి చిత్తస్స ఝాయనాకారో. సోకో హి ఉప్పజ్జమానో అగ్గి వియ చిత్తం ఝాపేతి పరిదహతి, ‘‘చిత్తం మే ఝామం, న మే కిఞ్చి పటిభాతీ’’తి వదాపేతి. దుక్ఖితో మనో దుమ్మనో, తస్స భావో దోమనస్సం. అనుపవిట్ఠట్ఠేన సోకోవ సల్లన్తి సోకసల్లం. అయం వుచ్చతి సోకోతి అయం సోకో నామ కథియతి. సో పనాయం కిఞ్చాపి అత్థతో దోమనస్సవేదనావ హోతి, ఏవం సన్తేపి అన్తోనిజ్ఝానలక్ఖణో, చేతసో పరినిజ్ఝాయనరసో, అనుసోచనపచ్చుపట్ఠానో.

‘సోకస్స దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో’తి ఏత్థ పన అయం సభావదుక్ఖత్తా చేవ దుక్ఖస్స చ వత్థుభావేన దుక్ఖోతి వుత్తో. కతరదుక్ఖస్సాతి? కాయికదుక్ఖస్స చేవ జవనక్ఖణే చ దోమనస్సదుక్ఖస్స. సోకవేగేన హి హదయే మహాగణ్డో ఉట్ఠహిత్వా పరిపచ్చిత్వా భిజ్జతి, ముఖతో వా కాళలోహితం నిక్ఖమతి, బలవం కాయదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. ‘‘ఏత్తకా మే ఞాతయో ఖయం గతా, ఏత్తకా మే భోగా’’తి చిన్తేన్తస్స చ బలవం దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఇతి ఇమేసం ద్విన్నం దుక్ఖానం వత్థుభావేనపేస దుక్ఖోతి వేదితబ్బో. అపిచ –

సత్తానం హదయం సోకో, సల్లం వియ వితుజ్జతి;

అగ్గితత్తోవ నారాచో, భుసఞ్చ డహతే పున.

సమావహతి చ బ్యాధి-జరామరణభేదనం;

దుక్ఖమ్పి వివిధం యస్మా, తస్మా దుక్ఖోతి వుచ్చతీతి.

పరిదేవనిద్దేసో

౧౯౫. పరిదేవనిద్దేసే ‘మయ్హం ధీతా, మయ్హం పుత్తో’తి ఏవం ఆదిస్స ఆదిస్స దేవన్తి రోదన్తి ఏతేనాతి ఆదేవో. తం తం వణ్ణం పరికిత్తేత్వా పరికిత్తేత్వా దేవన్తి ఏతేనాతి పరిదేవో. తతో పరాని ద్వే ద్వే పదాని పురిమద్వయస్సేవ ఆకారభావనిద్దేసవసేన వుత్తాని. వాచాతి వచనం. పలాపోతి తుచ్ఛం నిరత్థకవచనం. ఉపడ్ఢభణితఅఞ్ఞభణితాదివసేన విరూపో పలాపో విప్పలాపో. లాలప్పోతి పునప్పునం లపనం. లాలప్పనాకారో లాలప్పనా. లాలప్పితస్స భావో లాలప్పితత్తం. అయం వుచ్చతి పరిదేవోతి అయం పరిదేవో నామ కథియతి. సో లాలప్పనలక్ఖణో, గుణదోసపరికిత్తనరసో, సమ్భమపచ్చుపట్ఠానో.

‘పరిదేవస్స దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో’తి ఏత్థ పన అయమ్పి సయం న దుక్ఖో, కాయదుక్ఖదోమనస్సదుక్ఖానం పన వత్థుభావేన దుక్ఖోతి వుత్తో. పరిదేవన్తో హి అత్తనో ఖన్ధం ముట్ఠీహి పోథేతి, ఉభోహి హత్థేహి ఉరం పహరతి పింసతి, సీసేన భిత్తియా సద్ధిం యుజ్ఝతి. తేనస్స బలవం కాయదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. ‘ఏత్తకా మే ఞాతయో ఖయం వయం అబ్భత్థం గతా’తిఆదీని చిన్తేతి. తేనస్స బలవం దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఇతి ఇమేసం ద్విన్నమ్పి దుక్ఖానం వత్థుభావేన దుక్ఖోతి వేదితబ్బో. అపిచ –

యం సోకసల్లవిహతో పరిదేవమానో,

కణ్ఠోట్ఠతాలుతలసోసజమప్పసయ్హం;

భియ్యోధిమత్తమధిగచ్ఛతియేవ దుక్ఖం,

దుక్ఖోతి తేన భగవా పరిదేవమాహాతి.

దుక్ఖదోమనస్సనిద్దేసో

౧౯౬-౭. దుక్ఖదోమనస్సనిద్దేసా హేట్ఠా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం వణ్ణితత్తా పాకటా ఏవ. లక్ఖణాదీని పన తేసం తత్థ వుత్తానేవ.

‘దుక్ఖస్స దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో, దోమనస్సస్స దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో’తి ఏత్థ పన ఉభయమ్పేతం సయఞ్చ దుక్ఖత్తా కాయికచేతసికదుక్ఖానఞ్చ వత్థుభావేన దుక్ఖన్తి వుత్తం. హత్థపాదానఞ్హి కణ్ణనాసికానఞ్చ ఛేదనదుక్ఖేన దుక్ఖితస్స, అనాథసాలాయం ఉచ్ఛిట్ఠకపాలం పురతో కత్వా నిపన్నస్స, వణముఖేహి పుళువకేసు నిక్ఖమన్తేసు బలవం కాయదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి; నానారఙ్గరత్తవత్థమనుఞ్ఞాలఙ్కారం నక్ఖత్తం కీళన్తం మహాజనం దిస్వా బలవదోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఏవం తావ దుక్ఖస్స ద్విన్నమ్పి దుక్ఖానం వత్థుభావో వేదితబ్బో. అపిచ –

పీళేతి కాయికమిదం, దుక్ఖం దుక్ఖఞ్చ మానసం భియ్యో;

జనయతి యస్మా తస్మా, దుక్ఖన్తి విసేసతో వుత్తన్తి.

చేతోదుక్ఖసమప్పితా పన కేసే పకిరియ ఉరాని పతిపిసేన్తి, ఆవట్టన్తి, వివట్టన్తి, ఛిన్నపపాతం పపతన్తి, సత్థం ఆహరన్తి, విసం ఖాదన్తి, రజ్జుయా ఉబ్బన్ధన్తి, అగ్గిం పవిసన్తి. తం తం విపరీతం వత్థుం తథా తథా విప్పటిసారినో పరిడయ్హమానచిత్తా చిన్తేన్తి. ఏవం దోమనస్సస్స ఉభిన్నమ్పి దుక్ఖానం వత్థుభావో వేదితబ్బో. అపిచ –

పీళేతి యతో చిత్తం, కాయస్స చ పీళనం సమావహతి;

దుక్ఖన్తి దోమనస్సమ్పి, దోమనస్సం తతో అహూతి.

ఉపాయాసనిద్దేసో

౧౯౮. ఉపాయాసనిద్దేసే ఆయాసనట్ఠేన ఆయాసో; సంసీదనవిసీదనాకారప్పవత్తస్స చిత్తకిలమథస్సేతం నామం. బలవం ఆయాసో ఉపాయాసో. ఆయాసితభావో ఆయాసితత్తం. ఉపాయాసితభావో ఉపాయాసితత్తం. అయం వుచ్చతి ఉపాయాసోతి అయం ఉపాయాసో నామ కథియతి. సో పనేస బ్యాసత్తిలక్ఖణో, నిత్థుననరసో, విసాదపచ్చుపట్ఠానో.

‘ఉపాయాసస్స దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో’తి ఏత్థ పన అయమ్పి సయం న దుక్ఖో, ఉభిన్నమ్పి దుక్ఖానం వత్థుభావేన దుక్ఖోతి వుత్తో. కుపితేన హి రఞ్ఞా ఇస్సరియం అచ్ఛిన్దిత్వా హతపుత్తభాతికానం ఆణత్తవధానం భయేన అటవిం పవిసిత్వా నిలీనానం మహావిసాదప్పత్తానం దుక్ఖట్ఠానేన దుక్ఖసేయ్యాయ దుక్ఖనిసజ్జాయ బలవం కాయదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. ‘ఏత్తకా నో ఞాతకా, ఏత్తకా భోగా నట్ఠా’తి చిన్తేన్తానం బలవదోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఇతి ఇమేసం ద్విన్నమ్పి దుక్ఖానం వత్థుభావేన దుక్ఖోతి వేదితబ్బోతి. అపిచ –

చిత్తస్స పరిదహనా, కాయస్స విసాదనా చ అధిమత్తం;

యం దుక్ఖముపాయాసో, జనేతి దుక్ఖో తతో వుత్తో.

ఏత్థ చ మన్దగ్గినా అన్తోభాజనేయేవ తేలాదీనం పాకో వియ సోకో. తిక్ఖగ్గినా పచ్చమానస్స భాజనతో బహినిక్ఖమనం వియ పరిదేవో. బహినిక్ఖన్తావసేసస్స నిక్ఖమితుమ్పి అప్పహోన్తస్స అన్తోభాజనేయేవ యావ పరిక్ఖయా పాకో వియ ఉపాయాసో దట్ఠబ్బో.

అప్పియసమ్పయోగనిద్దేసో

౧౯౯. అప్పియసమ్పయోగనిద్దేసే యస్సాతి యే అస్స. అనిట్ఠాతి అపరియేసితా. పరియేసితా వా హోన్తు అపరియేసితా వా, నామమేవేతం అమనాపారమ్మణానం. మనస్మిం న కమన్తి, న పవిసన్తీతి అకన్తా. మనస్మిం న అప్పియన్తి, న వా మనం వడ్ఢేన్తీతి అమనాపా. రూపాతిఆది తేసం సభావనిదస్సనం. అనత్థం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అనత్థకామా. అహితం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అహితకామా. అఫాసుకం దుక్ఖవిహారం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అఫాసుకకామా. చతూహి యోగేహి ఖేమం నిబ్భయం వివట్టం న ఇచ్ఛన్తి, సభయం వట్టమేవ నేసం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి ఆయోగక్ఖేమకామా.

అపిచ సద్ధాదీనం వుద్ధిసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స అకామనతో తేసంయేవ హానిసఙ్ఖాతస్స అనత్థస్స చ కామనతో అనత్థకామా. సద్ధాదీనంయేవ ఉపాయభూతస్స హితస్స అకామనతో సద్ధాహానిఆదీనం ఉపాయభూతస్స అహితస్స చ కామనతో అహితకామా. ఫాసుకవిహారస్స అకామనతో అఫాసుకవిహారస్స చ కామనతో అఫాసుకకామా. యస్స కస్సచి నిబ్భయస్స అకామనతో భయస్స చ కామనతో అయోగక్ఖేమకామాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

సఙ్గతీతి గన్త్వా సంయోగో. సమాగమోతి ఆగతేహి సంయోగో. సమోధానన్తి ఠాననిసజ్జాదీసు సహభావో. మిస్సీభావోతి సబ్బకిచ్చానం సహకరణం. అయం సత్తవసేన యోజనా. సఙ్ఖారవసేన పన యం లబ్భతి తం గహేతబ్బం. అయం వుచ్చతీతి అయం అప్పియసమ్పయోగో నామ కథియతి. సో అనిట్ఠసమోధానలక్ఖణో, చిత్తవిఘాతకరణరసో, అనత్థభావపచ్చుపట్ఠానో.

సో అత్థతో ఏకో ధమ్మో నామ నత్థి. కేవలం అప్పియసమ్పయుత్తానం దువిధస్సాపి దుక్ఖస్స వత్థుభావతో దుక్ఖోతి వుత్తో. అనిట్ఠాని హి వత్థూని సమోధానగతాని విజ్ఝనఛేదనఫాలనాదీహి కాయికమ్పి దుక్ఖం ఉప్పాదేన్తి, ఉబ్బేగజననతో మానసమ్పి. తేనేతం వుచ్చతి –

దిస్వావ అప్పియే దుక్ఖం, పఠమం హోతి చేతసి;

తదుపక్కమసమ్భూత-మథ కాయే యతో ఇధ.

తతో దుక్ఖద్వయస్సాపి, వత్థుతో సో మహేసినా;

దుక్ఖో వుత్తోతి విఞ్ఞేయ్యో, అప్పియేహి సమాగమోతి.

పియవిప్పయోగనిద్దేసో

౨౦౦. పియవిప్పయోగనిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో. మాతా వాతిఆది పనేత్థ అత్థకామే సరూపేన దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ మమాయతీతి మాతా. పియాయతీతి పితా. భజతీతి భాతా. తథా భగినీ. మేత్తాయన్తీతి మిత్తా, మినన్తీతి వా మిత్తా; సబ్బగుయ్హేసు అన్తో పక్ఖిపన్తీతి అత్థో. కిచ్చకరణీయేసు సహభావట్ఠేన అమా హోన్తీతి అమచ్చా. అయం అమ్హాకం అజ్ఝత్తికోతి ఏవం జానన్తి ఞాయన్తీతి వా ఞాతీ. లోహితేన సమ్బన్ధాతి సాలోహితా. ఏవమేతాని పదాని అత్థతో వేదితబ్బాని. అయం వుచ్చతీతి అయం పియేహి విప్పయోగో నామ కథియతి. సో ఇట్ఠవత్థువియోగలక్ఖణో, సోకుప్పాదనరసో, బ్యసనపచ్చుపట్ఠానో.

సో అత్థతో ఏకో ధమ్మో నామ నత్థి. కేవలం పియవిప్పయుత్తానం దువిధస్సాపి దుక్ఖస్స వత్థుభావతో దుక్ఖోతి వుత్తో. ఇట్ఠాని హి వత్థూని వియుజ్జమానాని సరీరస్స సోసనమిలాపనాదిభావేన కాయికమ్పి దుక్ఖం ఉప్పాదేన్తి, ‘యమ్పి నో అహోసి, తమ్పి నో నత్థీ’తి అనుసోచాపనతో మానసమ్పి. తేనేతం వుచ్చతి –

ఞాతిధనాదివియోగా, సోకసరసమప్పితా వితుజ్జన్తి;

బాలా యతో తతో యం, దుక్ఖోతి మతో పియవియోగోతి.

ఇచ్ఛానిద్దేసో

౨౦౧. ఇచ్ఛానిద్దేసే జాతిధమ్మానన్తి జాతిసభావానం జాతిపకతికానం. ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతీతి తణ్హా ఉప్పజ్జతి. అహో వతాతి పత్థనా. న ఖో పనేతం ఇచ్ఛాయ పత్తబ్బన్తి యం ఏతం ‘‘అహో వత మయం న జాతిధమ్మా అస్సామ, న చ వత నో జాతి ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి ఏవం పహీనసముదయేసు సాధూసు విజ్జమానం అజాతిధమ్మత్తం, పరినిబ్బుతేసు చ విజ్జమానం జాతియా అనాగమనం ఇచ్ఛితం, తం ఇచ్ఛన్తస్సాపి మగ్గభావనాయ వినా అపత్తబ్బతో అనిచ్ఛన్తస్స చ భావనాయ పత్తబ్బతో న ఇచ్ఛాయ పత్తబ్బం నామ హోతి. ఇదమ్పీతి ఏతమ్పి; ఉపరి సేసాని ఉపాదాయ పికారో. యమ్పిచ్ఛన్తి యేనపి ధమ్మేన అలబ్భనేయ్యం వత్థుం ఇచ్ఛన్తో న లభతి, తం అలబ్భనేయ్యవత్థుఇచ్ఛనం దుక్ఖన్తి వేదితబ్బం. జరాధమ్మానన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేత్థ అలబ్భనేయ్యవత్థూసు ఇచ్ఛావ ‘‘యమ్పిచ్ఛం న లభతి తమ్పి దుక్ఖ’’న్తి వుత్తా. సా అలబ్భనేయ్యవత్థుఇచ్ఛనలక్ఖణా, తప్పరియేసనరసా, తేసం అప్పత్తిపచ్చుపట్ఠానా.

ద్విన్నం పన దుక్ఖానం వత్థుభావతో దుక్ఖాతి వుత్తా. ఏకచ్చో హి రాజా భవిస్సతీతి సమ్భావితో హోతి. సో ఛిన్నభిన్నగణేన పరివారితో పబ్బతవిసమం వా వనగహనం వా పవిసతి. అథ రాజా తం పవత్తిం ఞత్వా బలకాయం పేసేతి. సో రాజపురిసేహి నిహతపరివారో సయమ్పి లద్ధప్పహారో పలాయమానో రుక్ఖన్తరం వా పాసాణన్తరం వా పవిసతి. తస్మిం సమయే మహామేఘో ఉట్ఠహతి, తిబ్బన్ధకారా కాళవద్దలికా హోతి. అథ నం సమన్తతో కాళకిపిల్లికాదయో పాణా పరివారేత్వా గణ్హన్తి. తేనస్స బలవకాయదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. ‘మం ఏకం నిస్సాయ ఏత్తకా ఞాతీ చ భోగా చ వినట్ఠా’తి చిన్తేన్తస్స బలవదోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఇతి అయం ఇచ్ఛా ఇమేసం ద్విన్నమ్పి దుక్ఖానం వత్థుభావేన దుక్ఖాతి వేదితబ్బా. అపిచ –

తం తం పత్థయమానానం, తస్స తస్స అలాభతో;

యం విఘాతమయం దుక్ఖం, సత్తానం ఇధ జాయతి.

అలబ్భనేయ్యవత్థూనం, పత్థనా తస్స కారణం;

యస్మా తస్మా జినో దుక్ఖం, ఇచ్ఛితాలాభమబ్రవీతి.

ఉపాదానక్ఖన్ధనిద్దేసో

౨౦౨. ఉపాదానక్ఖన్ధనిద్దేసే సంఖిత్తేనాతి దేసనం సన్ధాయ వుత్తం. దుక్ఖఞ్హి ఏత్తకాని దుక్ఖసతానీతి వా ఏత్తకాని దుక్ఖసహస్సానీతి వా ఏత్తకాని దుక్ఖసతసహస్సానీతి వా సంఖిపితుం న సక్కా, దేసనా పన సక్కా, తస్మా ‘‘దుక్ఖం నామ అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి, సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి దేసనం సఙ్ఖిపేన్తో ఏవమాహ. సేయ్యథిదన్తి నిపాతో; తస్స తే కతమేతి చేతి అత్థో. రూపూపాదానక్ఖన్ధోతిఆదీనం అత్థో ఖన్ధవిభఙ్గే వణ్ణితోయేవ.

‘ఖన్ధానం దుక్ఖట్ఠో వేదితబ్బో’తి ఏత్థ పన –

జాతిప్పభుతికం దుక్ఖం, యం వుత్తం ఇధ తాదినా;

అవుత్తం యఞ్చ తం సబ్బం, వినా ఏతే న విజ్జతి.

యస్మా తస్మా ఉపాదాన-క్ఖన్ధా సఙ్ఖేపతో ఇమే;

దుక్ఖాతి వుత్తా దుక్ఖన్త-దేసకేన మహేసినా.

తథా హి ఇన్ధనమివ పావకో, లక్ఖమివ పహరణాని, గోరూపమివ డంసమకసాదయో, ఖేత్తమివ లావకా, గామం వియ గామఘాతకా, ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకమేవ జాతిఆదయో నానప్పకారేహి బాధయమానా, తిణలతాదీని వియ భూమియం, పుప్ఫఫలపల్లవాదీని వియ రుక్ఖేసు, ఉపాదానక్ఖన్ధేసుయేవ నిబ్బత్తన్తి. ఉపాదానక్ఖన్ధానఞ్చ ఆదిదుక్ఖం జాతి, మజ్ఝేదుక్ఖం జరా, పరియోసానదుక్ఖం మరణం. మారణన్తికదుక్ఖాభిఘాతేన పరిడయ్హమానదుక్ఖం సోకో, తదసహనతో లాలప్పనదుక్ఖం పరిదేవో. తతో ధాతుక్ఖోభసఙ్ఖాతఅనిట్ఠఫోట్ఠబ్బసమాయోగతో కాయస్స ఆబాధనదుక్ఖం దుక్ఖం. తేన బాధియమానానం పుథుజ్జనానం తత్థ పటిఘుప్పత్తితో చేతోబాధనదుక్ఖం దోమనస్సం. సోకాదివుడ్ఢియా జనితవిసాదానం అనుత్థుననదుక్ఖం ఉపాయాసో. మనోరథవిఘాతప్పత్తానం ఇచ్ఛావిఘాతదుక్ఖం ఇచ్ఛితాలాభోతి ఏవం నానప్పకారతో ఉపపరిక్ఖియమానా ఉపాదానక్ఖన్ధావ దుక్ఖాతి యదేతం ఏకమేకం దస్సేత్వా వుచ్చమానం అనేకేహి కప్పేహి న సక్కా అసేసతో వత్తుం, తం సబ్బమ్పి దుక్ఖం ఏకజలబిన్దుమ్హి సకలసముద్దజలరసం వియ యేసు కేసుచి పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సఙ్ఖిపిత్వా దస్సేతుం ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి భగవా అవోచాతి.

దుక్ఖసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.