(౩.) తికనిద్దేసవణ్ణనా

౯౦౯. తికనిద్దేసే తీహి అకుసలమూలేహి వట్టమూలసముదాచారో కథితో. అకుసలవితక్కాదీసు వితక్కనవసేన వితక్కో, సఞ్జాననవసేన సఞ్ఞా, సభావట్ఠేన ధాతూతి వేదితబ్బా. దుచ్చరితనిద్దేసే పఠమనయో కమ్మపథవసేన విభత్తో, దుతియో సబ్బసఙ్గాహికకమ్మవసేన, తతియో నిబ్బత్తితచేతనావసేనేవ.

౯౧౪. ఆసవనిద్దేసే సుత్తన్తపరియాయేన తయోవ ఆసవా కథితా.

౯౧౯. ఏసనానిద్దేసే సఙ్ఖేపతో తత్థ కతమా కామేసనాతి ఆదినా నయేన వుత్తో కామగవేసనరాగో కామేసనా. యో భవేసు భవచ్ఛన్దోతిఆదినా నయేన వుత్తో భవగవేసనరాగో భవేసనా. సస్సతో లోకోతిఆదినా నయేన వుత్తా దిట్ఠిగతికసమ్మతస్స బ్రహ్మచరియస్స గవేసనా దిట్ఠి బ్రహ్మచరియేసనాతి వేదితబ్బా. యస్మా చ న కేవలం రాగదిట్ఠియో ఏవ ఏసనా, తదేకట్ఠం పన కమ్మమ్పి ఏసనా ఏవ, తస్మా తం దస్సేతుం దుతియనయో విభత్తో. తత్థ తదేకట్ఠన్తి సమ్పయుత్తేకట్ఠం వేదితబ్బం. తత్థ కామరాగేకట్ఠం కామావచరసత్తానమేవ పవత్తతి; భవరాగేకట్ఠం పన మహాబ్రహ్మానం. సమాపత్తితో వుట్ఠాయ చఙ్కమన్తానం ఝానఙ్గానం అస్సాదనకాలే అకుసలకాయకమ్మం హోతి, ‘అహో సుఖం అహో సుఖ’న్తి వాచం భిన్దిత్వా అస్సాదనకాలే వచీకమ్మం, కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా మనసావ అస్సాదనకాలే మనోకమ్మం. అన్తగ్గాహికదిట్ఠివసేన సబ్బేసమ్పి దిట్ఠిగతికానం చఙ్కమనాదివసేన తాని హోన్తియేవ.

౯౨౦. విధానిద్దేసే ‘‘కథంవిధం సీలవన్తం వదన్తి, కథంవిధం పఞ్ఞవన్తం వదన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౯౫) ఆకారసణ్ఠానం విధా నామ. ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థూ’’తిఆదీసు (విభ. ౭౫౧) కోట్ఠాసో. ‘‘విధాసు న వికమ్పతీ’’తిఆదీసు (థేరగా. ౧౦౭౯) మానో. ఇధాపి మానోవ విధా నామ. సో హి సేయ్యాదివసేన విదహనతో విధాతి వుచ్చతి. ఠపనట్ఠేన వా విధా. తస్మా ‘సేయ్యోహమస్మీ’తి ఏవం ఉప్పన్నా మానవిధా మానఠపనా సేయ్యోహమస్మీతి విధాతి వేదితబ్బా. సేసపదద్వయేసుపి ఏసేవ నయో.

౯౨౧. భయనిద్దేసే జాతిం పటిచ్చ భయన్తి జాతిపచ్చయా ఉప్పన్నభయం. భయానకన్తి ఆకారనిద్దేసో. ఛమ్భితత్తన్తి భయవసేన గత్తచలనం. లోమహంసోతి లోమానం హంసనం, ఉద్ధగ్గభావో. ఇమినా పదద్వయేన కిచ్చతో భయం దస్సేత్వా పున చేతసో ఉత్రాసోతి సభావతో దస్సితం.

౯౨౨. తమనిద్దేసే విచికిచ్ఛాసీసేన అవిజ్జా కథితా. ‘‘తమన్ధకారో సమ్మోహో, అవిజ్జోఘో మహబ్భయో’’తి వచనతో హి అవిజ్జా తమో నామ. తిణ్ణం పన అద్ధానం వసేన దేసనాసుఖతాయ విచికిచ్ఛాసీసేన దేసనా కతా. తత్థ ‘కిం ను ఖో అహం అతీతే ఖత్తియో అహోసిం ఉదాహు బ్రాహ్మణో వేస్సో సుద్దో కాళో ఓదాతో రస్సో దీఘో’తి కఙ్ఖన్తో అతీతం అద్ధానం ఆరబ్భ కఙ్ఖతి నామ. ‘కిం ను ఖో అహం అనాగతే ఖత్తియో భవిస్సామి ఉదాహు బ్రాహ్మణో వేస్సో…పే… దీఘో’తి కఙ్ఖన్తో అనాగతం అద్ధానం ఆరబ్భ కఙ్ఖతి నామ. ‘కిం ను ఖో అహం ఏతరహి ఖత్తియో ఉదాహు బ్రాహ్మణో వేస్సో సుద్దో; కిం వా అహం రూపం ఉదాహు వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణ’న్తి కఙ్ఖన్తో పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం ఆరబ్భ కఙ్ఖతి నామ.

తత్థ కిఞ్చాపి ఖత్తియో వా అత్తనో ఖత్తియభావం, బ్రాహ్మణో వా బ్రాహ్మణభావం, వేస్సో వా వేస్సభావం, సుద్దో వా సుద్దభావం అజాననకో నామ నత్థి, జీవలద్ధికో పన సత్తో ఖత్తియజీవాదీనం వణ్ణాదిభేదం సుత్వా ‘కీదిసో ను ఖో అమ్హాకం అబ్భన్తరే జీవో – కిం ను ఖో నీలకో ఉదాహు పీతకో లోహితకో ఓదాతో చతురంసో ఛళంసో అట్ఠంసో’తి కఙ్ఖన్తో ఏవం కఙ్ఖతి నామ.

౯౨౩. తిత్థాయతనానీతి తిత్థభూతాని ఆయతనాని, తిత్థియానం వా ఆయతనాని. తత్థ తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. తిత్థియా నామ యేసం తా దిట్ఠియో రుచ్చన్తి ఖమన్తి. ఆయతనట్ఠో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. తత్థ యస్మా సబ్బేపి దిట్ఠిగతికా సఞ్జాయమానా ఇమేసుయేవ తీసు ఠానేసు సఞ్జాయన్తి, సమోసరమానాపి ఏతేసుయేవ సమోసరన్తి సన్నిపతన్తి, దిట్ఠిగతికభావే చ నేసం ఏతానియేవ కారణాని, తస్మా తిత్థాని చ తాని సఞ్జాతానీతిఆదినా అత్థేన ఆయతనాని చాతి తిత్థాయతనాని; తేనేవత్థేన తిత్థియానం ఆయతనానీతిపి తిత్థాయతనాని. పురిసపుగ్గలోతి సత్తో. కామఞ్చ పురిసోతిపి పుగ్గలోతిపి వుత్తే సత్తోయేవ వుత్తో, అయం పన సమ్ముతికథా నామ యో యథా జానాతి తస్స తథా వుచ్చతి. పటిసంవేదేతీతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పన్నం జానాతి, పటిసంవిదితం కరోతి అనుభవతి వా. పుబ్బేకతహేతూతి పుబ్బే కతకారణా, పుబ్బే కతకమ్మపచ్చయేనేవ పటిసంవేదేతీతి అత్థో. అయం నిగణ్ఠసమయో. ఏవంవాదినో పన తే కమ్మవేదనఞ్చ కిరియవేదనఞ్చ పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం విపాకవేదనమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. పిత్తసముట్ఠానాదీసు (మహాని. ౫) చ అట్ఠసు ఆబాధేసు సత్త పటిక్ఖిపిత్వా అట్ఠమంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి, దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీసు చ తీసు కమ్మేసు ద్వే పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం అపరాపరియవేదనీయమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి, కుసలాకుసలవిపాకకిరియసఙ్ఖాతాసు చ చతూసు చేతనాసు విపాకచేతనంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి.

ఇస్సరనిమ్మానహేతూతి ఇస్సరనిమ్మానకారణా; బ్రహ్మునా వా పజాపతినా వా ఇస్సరేన నిమ్మితత్తా పటిసంవేదేతీతి అత్థో. అయం బ్రాహ్మణసమయో. అయఞ్హి నేసం అధిప్పాయో – ఇమా తిస్సో వేదనా పచ్చుప్పన్నే అత్తనా కతమూలకేన వా ఆణత్తిమూలకేన వా పుబ్బే కతేన వా అహేతుఅప్పచ్చయా వా పటిసంవేదేతుం నామ న సక్కా; ఇస్సరనిమ్మానకారణా ఏవ పన ఇమా పటిసంవేదేతీతి. ఏవంవాదినో పనేతే హేట్ఠా వుత్తేసు అట్ఠసు ఆబాధేసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బం పటిబాహన్తి. తథా దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీసుపి సబ్బకోట్ఠాసేసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బం పటిబాహన్తి.

అహేతు అప్పచ్చయాతి హేతుఞ్చ పచ్చయఞ్చ వినా అకారణేనేవ పటిసంవేదేతీతి అత్థో. అయం ఆజీవకసమయో. ఏవం వాదినో ఏతేపి హేట్ఠా వుత్తేసు కారణేసు చ బ్యాధీసు చ ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బం పటిక్ఖిపన్తి.

౯౨౪. కిఞ్చనాతి పలిబోధా. రాగో కిఞ్చనన్తి రాగో ఉప్పజ్జమానో సత్తే బన్ధతి పలిబున్ధేతి, తస్మా కిఞ్చనన్తి వుచ్చతి. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో. అఙ్గణానీతి ‘‘ఉదఙ్గణే తత్థ పపం అవిన్దు’’న్తి (జా. ౧.౧.౨) ఆగతట్ఠానే భూమిప్పదేసో అఙ్గణం. ‘‘తస్సేవ రజస్స వా అఙ్గణస్స వా పహానాయ వాయమతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౮౪; అ. ని. ౧౦.౫౧) ఆగతట్ఠానే యం కిఞ్చి మలం వా పఙ్కో వా. ‘‘సాఙ్గణోవ సమానో’’తి (మ. ని. ౧.౫౭) ఆగతట్ఠానే నానప్పకారో తిబ్బకిలేసో. ఇధాపి తదేవ కిలేసఙ్గణం అధిప్పేతం. తేనేవ రాగో అఙ్గణన్తిఆదిమాహ.

మలానీతి మలినభావకరణాని. రాగో మలన్తి రాగో ఉప్పజ్జమానో చిత్తం మలినం కరోతి, మలం గాహాపేతి, తస్మా మలన్తి వుచ్చతి. ఇతరేసుపి ద్వీసు ఏసేవ నయో.

విసమనిద్దేసే యస్మా రాగాదీసు చేవ కాయదుచ్చరితాదీసు చ సత్తా పక్ఖలన్తి, పక్ఖలితా చ పన సాసనతోపి సుగతితోపి పతన్తి, తస్మా పక్ఖలనపాతహేతుతో రాగో విసమన్తిఆది వుత్తం.

అగ్గీతి అనుదహనట్ఠేన అగ్గి. రాగగ్గీతి రాగో ఉప్పజ్జమానో సత్తే అనుదహతి ఝాపేతి, తస్మా అగ్గీతి వుచ్చతి. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ వత్థూని – ఏకా కిర దహరభిక్ఖునీ చిత్తలపబ్బతవిహారే ఉపోసథాగారం గన్త్వా ద్వారపాలకరూపం ఓలోకయమానా ఠితా. అథస్సా అన్తో రాగో ఉప్పన్నో. సా తేనేవ ఝాయిత్వా కాలమకాసి. భిక్ఖునియో గచ్ఛమానా ‘అయం దహరా ఠితా, పక్కోసథ న’న్తి ఆహంసు. ఏకా గన్త్వా ‘కస్మా ఠితాసీ’తి హత్థే గణ్హి. గహితమత్తా పరివత్తిత్వా పతితా. ఇదం తావ రాగస్స అనుదహనతాయ వత్థు. దోసస్స పన అనుదహనతాయ మనోపదోసికా దేవా దట్ఠబ్బా. మోహస్స అనుదహనతాయ ఖిడ్డాపదోసికా దేవా దట్ఠబ్బా. మోహనవసేన హి తేసం సతిసమ్మోసో హోతి. తస్మా ఖిడ్డావసేన ఆహారకాలం అతివత్తిత్వా కాలం కరోన్తి. కసావాతి కసటా నిరోజా. రాగాదీసు చ కాయదుచ్చరితాదీసు చ ఏకమ్పి పణీతం ఓజవన్తం నత్థి, తస్మా రాగో కసావోతిఆది వుత్తం.

౯౨౫. అస్సాదదిట్ఠీతి అస్సాదసమ్పయుత్తా దిట్ఠి. నత్థి కామేసు దోసోతి కిలేసకామేన వత్థుకామపటిసేవనదోసో నత్థీతి వదతి. పాతబ్యతన్తి పాతబ్బభావం పరిభుఞ్జనం అజ్ఝోహరణం. ఏవంవాదీ హి సో వత్థుకామేసు కిలేసకామం పివన్తో వియ అజ్ఝోహరన్తో వియ పరిభుఞ్జతి. అత్తానుదిట్ఠీతి అత్తానం అనుగతా దిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి లామకా దిట్ఠి. ఇదాని యస్మా ఏత్థ పఠమా సస్సతదిట్ఠి హోతి, దుతియా సక్కాయదిట్ఠి, తతియా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి, తస్మా తమత్థం దస్సేతుం సస్సతదిట్ఠి అస్సాదదిట్ఠీతిఆదిమాహ.

౯౨౬. అరతినిద్దేసో చ విహేసానిద్దేసో చ వుత్తత్థోయేవ. అధమ్మస్స చరియా అధమ్మచరియా, అధమ్మకరణన్తి అత్థో. విసమా చరియా, విసమస్స వా కమ్మస్స చరియాతి విసమచరియా. దోవచస్సతాపాపమిత్తతా నిద్దేసా వుత్తత్థా ఏవ. పుథునిమిత్తారమ్మణేసు పవత్తితో నానత్తేసు సఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా. యస్మా వా అఞ్ఞావ కామసఞ్ఞా, అఞ్ఞా బ్యాపాదాదిసఞ్ఞా, తస్మా నానత్తా సఞ్ఞాతిపి నానత్తసఞ్ఞా. కోసజ్జపమాదనిద్దేసేసు పఞ్చసు కామగుణేసు విస్సట్ఠచిత్తస్స కుసలధమ్మభావనాయ అననుయోగవసేన లీనవుత్తితా కోసజ్జం, పమజ్జనవసేన పమత్తభావో పమాదోతి వేదితబ్బో. అసన్తుట్ఠితాదినిద్దేసా వుత్తత్థా ఏవ.

౯౩౧. అనాదరియనిద్దేసే ఓవాదస్స అనాదియనవసేన అనాదరభావో అనాదరియం. అనాదరియనాకారో అనాదరతా. సగరువాసం అవసనట్ఠేన అగారవభావో అగారవతా. సజేట్ఠకవాసం అవసనట్ఠేన అప్పతిస్సవతా. అనద్దాతి అనాదియనా. అనద్దాయనాతి అనాదియనాకారో. అనద్దాయ అయితస్స భావో అనద్దాయితత్తం. అసీలస్స భావో అసీల్యం. అచిత్తీకారోతి గరుచిత్తీకారస్స అకరణం.

౯౩౨. అస్సద్ధభావో అస్సద్ధియం. అసద్దహనాకారో అసద్దహనా. ఓకప్పేత్వా అనుపవిసిత్వా అగ్గహణం అనోకప్పనా. అప్పసీదనట్ఠేన అనభిప్పసాదో.

అవదఞ్ఞుతాతి థద్ధమచ్ఛరియవసేన ‘దేహి, కరోహీ’తి వచనస్స అజానతా.

౯౩౪. బుద్ధా చ బుద్ధసావకా చాతి ఏత్థ బుద్ధగ్గహణేన పచ్చేకబుద్ధాపి గహితావ. అసమేతుకమ్యతాతి తేసం సమీపం అగన్తుకామతా. సద్ధమ్మం అసోతుకమ్యతాతి సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా సద్ధమ్మో నామ, తం అసుణితుకామతా. అనుగ్గహేతుకమ్యతాతి న ఉగ్గహేతుకామతా.

ఉపారమ్భచిత్తతాతి ఉపారమ్భచిత్తభావో. యస్మా పన సో అత్థతో ఉపారమ్భోవ హోతి, తస్మా తం దస్సేతుం తత్థ కతమో ఉపారమ్భోతిఆది వుత్తం. తత్థ ఉపారమ్భనవసేన ఉపారమ్భో. పునప్పునం ఉపారమ్భో అనుపారమ్భో ఉపారమ్భనాకారో ఉపారమ్భనా. పునప్పునం ఉపారమ్భనా అనుపారమ్భనా. అనుపారమ్భితస్స భావో అనుపారమ్భితత్తం. ఉఞ్ఞాతి హేట్ఠా కత్వా జాననా. అవఞ్ఞాతి అవజాననా. పరిభవనం పరిభవో. రన్ధస్స గవేసితా రన్ధగవేసితా. రన్ధం వా గవేసతీతి రన్ధగవేసీ, తస్స భావో రన్ధగవేసితా. అయం వుచ్చతీతి అయం పరవజ్జానుపస్సనలక్ఖణో ఉపారమ్భో నామ వుచ్చతి, యేన సమన్నాగతో పుగ్గలో, యథా నామ తున్నకారో సాటకం పసారేత్వా ఛిద్దమేవ ఓలోకేతి, ఏవమేవ పరస్స సబ్బేపి గుణే మక్ఖేత్వా అగుణేసుయేవ పతిట్ఠాతి.

౯౩౬. అయోనిసో మనసికారోతి అనుపాయమనసికారో. అనిచ్చే నిచ్చన్తి అనిచ్చేయేవ వత్థుస్మిం ‘ఇదం నిచ్చ’న్తి ఏవం పవత్తో. దుక్ఖే సుఖన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సచ్చవిప్పటికులేన చాతి చతున్నం సచ్చానం అననులోమవసేన. చిత్తస్స ఆవట్టనాతిఆదీని సబ్బానిపి ఆవజ్జనస్సేవ వేవచనానేవ. ఆవజ్జనఞ్హి భవఙ్గచిత్తం ఆవట్టేతీతి చిత్తస్స ఆవట్టనా. అనుఅను ఆవట్టేతీతి అనావట్టనా. ఆభుజతీతి ఆభోగో. భవఙ్గారమ్మణతో అఞ్ఞం ఆరమ్మణం సమన్నాహరతీతి సమన్నాహారో. తదేవారమ్మణం అత్తానం అనుబన్ధిత్వా ఉప్పజ్జమానే మనసికరోతీతి మనసికారో. కరోతీతి ఠపేతి. అయం వుచ్చతీతి అయం అనుపాయమనసికారో ఉప్పథమనసికారలక్ఖణో అయోనిసోమనసికారో నామ వుచ్చతి. తస్స వసేన పుగ్గలో దుక్ఖాదీని సచ్చాని యాథావతో ఆవజ్జితుం న సక్కోతి.

కుమ్మగ్గసేవనానిద్దేసే యం కుమ్మగ్గం సేవతో సేవనా కుమ్మగ్గసేవనాతి వుచ్చతి, తం దస్సేతుం తత్థ కతమో కుమ్మగ్గోతి దుతియపుచ్ఛా కతా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

తికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.