(౧.) ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౮౪౩-౮౪౪. ఇదాని యథానిక్ఖిత్తాయ మాతికాయ తత్థ కతమో జాతిమదోతిఆదినా నయేన ఆరద్ధే నిద్దేసవారే జాతిం పటిచ్చాతి జాతిం నిస్సాయ. ఏత్థ చ అత్థిపటిచ్చం నామ కథితం, తస్మా జాతియా సతీతి అయమేత్థ అత్థో. గోత్తం పటిచ్చాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. మదనవసేన మదో. మజ్జనాకారో మజ్జనా. మజ్జితభావో మజ్జితత్తం. మానో మఞ్ఞనాతిఆదీని హేట్ఠా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౧౨౧) వుత్తత్థానేవ. అయం వుచ్చతీతి అయం ఏవం జాతియా సతి తం జాతిం నిస్సాయ ఉప్పన్నో మజ్జనాకారప్పవత్తో మానో జాతిమదోతి వుచ్చతి. స్వాయం ఖత్తియాదీనం చతున్నమ్పి వణ్ణానం ఉప్పజ్జతి. జాతిసమ్పన్నో హి ఖత్తియో ‘మాదిసో అఞ్ఞో నత్థి. అవసేసా అన్తరా ఉట్ఠాయ ఖత్తియా జాతా. అహం పన వంసాగతఖత్తియో’తి మానం కరోతి. బ్రాహ్మణాదీసుపి ఏసేవ నయో. గోత్తమదనిద్దేసాదీసుపి ఇమినావుపాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఖత్తియోపి హి ‘అహం కోణ్డఞ్ఞగోత్తో, అహం ఆదిచ్చగోత్తో’తి మానం కరోతి. బ్రాహ్మణోపి ‘అహం కస్సపగోత్తో, అహం భారద్వాజగోత్తో’తి మానం కరోతి. వేస్సోపి సుద్దోపి అత్తనో అత్తనో కులగోత్తం నిస్సాయ మానం కరోతి. అట్ఠారసాపి సేణియో ‘ఏకిస్సా సేణియా జాతమ్హా’తి మానం కరోన్తియేవ.

ఆరోగ్యమదాదీసు ‘అహం అరోగో, అవసేసా రోగబహులా, గద్దుహనమత్తమ్పి మయ్హం బ్యాధి నామ నత్థీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో ఆరోగ్యమదో నామ.

‘అహం తరుణో, అవసేససత్తానం అత్తభావో పపాతే ఠితరుక్ఖసదిసో, అహం పన పఠమవయే ఠితో’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో యోబ్బనమదో నామ.

‘అహం చిరం జీవిం, చిరం జీవామి, చిరం జీవిస్సామి; సుఖం జీవిం, సుఖం జీవామి, సుఖం జీవిస్సామీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో జీవితమదో నామ.

‘అహం లాభీ, అవసేసా సత్తా అప్పలాభా, మయ్హం పన లాభస్స పమాణం నామ నత్థీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో లాభమదో నామ.

‘అవసేసా సత్తా యం వా తం వా లభన్తి, అహం పన సుకతం పణీతం చీవరాదిపచ్చయం లభామీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో సక్కారమదో నామ.

‘అవసేసభిక్ఖూనం పాదపిట్ఠియం అక్కమిత్వా గచ్ఛన్తా మనుస్సా అయం సమణోతిపి న వన్దన్తి, మం పన దిస్వావ వన్దన్తి, పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుం కత్వా అగ్గిక్ఖన్ధం వియ చ దురాసదం కత్వా మఞ్ఞన్తీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో గరుకారమదో నామ.

‘ఉప్పన్నో పఞ్హో మయ్హమేవ ముఖేన ఛిజ్జతి, భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తాపి మమేవ పురతో కత్వా పరివారేత్వా గచ్ఛన్తీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో పురేక్ఖారమదో నామ.

అగారికస్స తావ మహాపరివారస్స ‘పురిససతమ్పి పురిససహస్సమ్పి మం పరివారేతి,’ అనగారియస్స పన ‘సమణసతమ్పి సమణసహస్సమ్పి మం పరివారేతి, సేసా అప్పపరివారా, అహం మహాపరివారో చేవ సుచిపరివారో చా’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో పరివారమదో నామ.

భోగో పన కిఞ్చాపి లాభగ్గహణేనేవ గహితో హోతి, ఇమస్మిం పన ఠానే నిక్ఖేపరాసి నామ గహితో; తస్మా ‘అవసేసా సత్తా అత్తనో పరిభోగమత్తమ్పి న లభన్తి, మయ్హం పన నిధానగతస్సేవ ధనస్స పమాణం నత్థీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో భోగమదో నామ.

వణ్ణం పటిచ్చాతి సరీరవణ్ణమ్పి గుణవణ్ణమ్పి పటిచ్చ. ‘అవసేసా సత్తా దుబ్బణ్ణా దురూపా, అహం పన అభిరూపో పాసాదికో; అవసేసా సత్తా నిగ్గుణా పత్థటఅకిత్తినో, మయ్హం పన కిత్తిసద్దో దేవమనుస్సేసు పాకటో – ఇతిపి థేరో బహుస్సుతో, ఇతిపి సీలవా, ఇతిపి ధుతగుణయుత్తో’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో వణ్ణమదో నామ.

‘అవసేసా సత్తా అప్పస్సుతా, అహం పన బహుస్సుతో’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో సుతమదో నామ.

‘అవసేసా సత్తా అప్పటిభానా, మయ్హం పన పటిభానస్స పమాణం నత్థీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో పటిభానమదో నామ.

‘అహం రత్తఞ్ఞూ అసుకం బుద్ధవంసం, రాజవంసం, జనపదవంసం, గామవంసం, రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదం, నక్ఖత్తముహుత్తయోగం జానామీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో రత్తఞ్ఞుమదో నామ.

‘అవసేసా భిక్ఖూ అన్తరా పిణ్డపాతికా జాతా, అహం పన జాతిపిణ్డపాతికో’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో పిణ్డపాతికమదో నామ.

‘అవసేసా సత్తా ఉఞ్ఞాతా అవఞ్ఞాతా, అహం పన అనుఞ్ఞాతో అనవఞ్ఞాతో’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో అనవఞ్ఞాతమదో నామ.

‘అవసేసానం ఇరియాపథో అపాసాదికో, మయ్హం పన పాసాదికో’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో ఇరియాపథమదో నామ.

‘అవసేసా సత్తా ఛిన్నపక్ఖకాకసదిసా, అహం పన మహిద్ధికో మహానుభావో’తి వా ‘అహం యం యం కమ్మం కరోమి, తం తం ఇజ్ఝతీ’తి వా మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో ఇద్ధిమదో నామ.

హేట్ఠా పరివారగ్గహణేన యసో గహితోవ హోతి. ఇమస్మిం పన ఠానే ఉపట్ఠాకమదో నామ గహితో. సో అగారికేనపి అనగారికేనపి దీపేతబ్బో. అగారికో హి ఏకచ్చో అట్ఠారససు సేణీసు ఏకిస్సా జేట్ఠకో హోతి, తస్స ‘అవసేసే పురిసే అహం పట్ఠపేమి, అహం విచారేమీ’తి; అనగారికోపి ఏకచ్చో కత్థచి జేట్ఠకో హోతి, తస్స ‘అవసేసా భిక్ఖూ మయ్హం ఓవాదే వత్తన్తి, అహం జేట్ఠకో’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో యసమదో నామ.

‘అవసేసా సత్తా దుస్సీలా, అహం పన సీలవా’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో సీలమదో నామ. ‘అవసేససత్తానం కుక్కుటస్స ఉదకపానమత్తేపి కాలే చిత్తేకగ్గతా నత్థి, అహం పన ఉపచారప్పనానం లాభీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో ఝానమదో నామ.

‘అవసేసా సత్తా నిస్సిప్పా, అహం పన సిప్పవా’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో సిప్పమదో నామ. ‘అవసేసా సత్తా రస్సా, అహం పన దీఘో’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో ఆరోహమదో నామ. ‘అవసేసా సత్తా రస్సా వా హోన్తి దీఘా వా, అహం నిగ్రోధపరిమణ్డలో’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో పరిణాహమదో నామ. ‘అవసేససత్తానం సరీరసణ్ఠానం విరూపం బీభచ్ఛం, మయ్హం పన మనాపం పాసాదిక’న్తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో సణ్ఠానమదో నామ. ‘అవసేసానం సత్తానం సరీరే బహూ దోసా, మయ్హం పన సరీరే కేసగ్గమత్తమ్పి వజ్జం నత్థీ’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో పారిపూరిమదో నామ.

౮౪౫. ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేన సవత్థుకం మానం కథేత్వా ఇదాని అవత్థుకం నిబ్బత్తితమానమేవ దస్సేన్తో తత్థ కతమో మదోతిఆదిమాహ. తం ఉత్తానత్థమేవ.

౮౪౬. పమాదనిద్దేసే చిత్తస్స వోస్సగ్గోతి ఇమేసు ఏత్తకేసు ఠానేసు సతియా అనిగ్గణ్హిత్వా చిత్తస్స వోస్సజ్జనం; సతివిరహోతి అత్థో. వోస్సగ్గానుప్పదానన్తి వోస్సగ్గస్స అనుప్పదానం; పునప్పునం విస్సజ్జనన్తి అత్థో. అసక్కచ్చకిరియతాతి ఏతేసం దానాదీనం కుసలధమ్మానం భావనాయ పుగ్గలస్స వా దేయ్యధమ్మస్స వా అసక్కచ్చకరణవసేన అసక్కచ్చకిరియా. సతతభావో సాతచ్చం. న సతతభావో అసాతచ్చం. న సాతచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా. అనట్ఠితకరణం అనట్ఠితకిరియతా. యథా నామ కకణ్టకో థోకం గన్త్వా థోకం తిట్ఠతి, న నిరన్తరం గచ్ఛతి, ఏవమేవ యో పుగ్గలో ఏకదివసం దానం వా దత్వా పూజం వా కత్వా ధమ్మం వా సుత్వా సమణధమ్మం వా కత్వా పున చిరస్సం కరోతి, న నిరన్తరం పవత్తేతి, తస్స సా కిరియా అనట్ఠితకిరియతాతి వుచ్చతి. ఓలీనవుత్తితాతి నిరన్తరకరణసఙ్ఖాతస్స విప్ఫారస్సేవ అభావేన లీనవుత్తితా. నిక్ఖిత్తఛన్దతాతి కుసలకిరియాయ వీరియఛన్దస్స నిక్ఖిత్తభావో. నిక్ఖిత్తధురతాతి వీరియధురస్స ఓరోపనం, ఓసక్కితమానసతాతి అత్థో. అనధిట్ఠానన్తి కుసలకరణే పతిట్ఠాభావో. అననుయోగోతి అననుయుఞ్జనం. పమాదోతి పమజ్జనం. యో ఏవరూపో పమాదోతి ఇదం అత్థపరియాయస్స బ్యఞ్జనపరియాయస్స చ పరియన్తాభావతో ఆకారదస్సనం. ఇదం వుత్తం హోతి – య్వాయం ఆదితో పట్ఠాయ దస్సితో పమాదో, యో అఞ్ఞోపి ఏవమాకారో ఏవంజాతికో పమాదో పమజ్జనాకారవసేన పమజ్జనా, పమజ్జితభావవసేన పమజ్జితత్తన్తి సఙ్ఖం గతో – అయం వుచ్చతి పమాదోతి. లక్ఖణతో పనేస పఞ్చసు కామగుణేసు సతివోస్సగ్గలక్ఖణో, తత్థేవ సతియా విస్సట్ఠాకారో వేదితబ్బో.

౮౪౭. థమ్భనిద్దేసే థద్ధట్ఠేన థమ్భో; ఖలియా థద్ధసాటకస్స వియ చిత్తస్స థద్ధతా ఏత్థ కథితా. థమ్భనాకారో థమ్భనా. థమ్భితస్స భావో థమ్భితత్తం. కక్ఖళస్స పుగ్గలస్స భావో కక్ఖళియం. ఫరుసస్స పుగ్గలస్స భావో ఫారుసియం. అభివాదనాదిసామీచిరహానం తస్సా సామీచియా అకరణవసేన ఉజుమేవ ఠపితచిత్తభావో ఉజుచిత్తతా. థద్ధస్స అముదునో భావో అముదుతా. అయం వుచ్చతీతి అయం థమ్భో నామ వుచ్చతి, యేన సమన్నాగతో పుగ్గలో గిలితనఙ్గలసీసో వియ అజగరో, వాతభరితా వియ భస్తా చేతియం వా వుడ్ఢతరే వా దిస్వా ఓనమితుం న సక్కోతి, పరియన్తేనేవ చరతి. స్వాయం చిత్తస్స ఉద్ధుమాతభావలక్ఖణోతి వేదితబ్బో.

౮౪౮. సారమ్భనిద్దేసే సారమ్భనవసేన సారమ్భో. పటిప్ఫరిత్వా సారమ్భో పటిసారమ్భో. సారమ్భనాకారో సారమ్భనా. పటిప్ఫరిత్వా సారమ్భనా పటిసారమ్భనా. పటిసారమ్భితస్స భావో పటిసారమ్భితత్తం. అయం వుచ్చతీతి అయం సారమ్భో నామ వుచ్చతి. స్వాయం లక్ఖణతో కరణుత్తరియలక్ఖణో నామ వుచ్చతి, యేన సమన్నాగతో పుగ్గలో తద్దిగుణం తద్దిగుణం కరోతి. అగారికో సమానో ఏకేనేకస్మిం ఘరవత్థుస్మిం సజ్జితే అపరో ద్వే వత్థూని సజ్జేతి, అపరో చత్తారి, అపరో అట్ఠ, అపరో సోళస. అనగారికో సమానో ఏకేనేకస్మిం నికాయే గహితే, ‘నాహం ఏతస్స హేట్ఠా భవిస్సామీ’తి అపరో ద్వే గణ్హాతి, అపరో తయో, అపరో చత్తారో, అపరో పఞ్చ. సారమ్భవసేన హి గణ్హితుం న వట్టతి. అకుసలపక్ఖో ఏస నిరయగామిమగ్గో. కుసలపక్ఖవసేన పన ఏకస్మిం ఏకం సలాకభత్తం దేన్తే ద్వే దాతుం, ద్వే దేన్తే చత్తారి దాతుం వట్టతి. భిక్ఖునాపి పరేన ఏకస్మిం నికాయే గహితే, ‘ద్వే నికాయే గహేత్వా సజ్ఝాయన్తస్స మే ఫాసు హోతీ’తి వివట్టపక్ఖే ఠత్వా తదుత్తరి గణ్హితుం వట్టతి.

౮౪౯. అత్రిచ్ఛతానిద్దేసే యథా అరియవంససుత్తే (అ. ని. ౪.౨౮) ‘లామకలామకట్ఠో ఇతరీతరట్ఠో’ ఏవం అగ్గహేత్వా చీవరాదీసు యం యం లద్ధం హోతి, తేన తేన అసన్తుట్ఠస్స; గిహినో వా పన రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బేసు యం యం లద్ధం హోతి, తేన తేన అసన్తుట్ఠస్స. భియ్యోకమ్యతాతి విసేసకామతా. ఇచ్ఛనకవసేన ఇచ్ఛా. ఇచ్ఛావ ఇచ్ఛాగతా, ఇచ్ఛనాకారో వా. అత్తనో లాభం అతిచ్చ ఇచ్ఛనభావో అతిచ్ఛతా. రాగోతిఆదీని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ. అయం వుచ్చతీతి అయం అతిచ్ఛతా నామ వుచ్చతి. అత్రిచ్ఛతాతిపి ఏతిస్సా ఏవ నామం. లక్ఖణతో పన సకలాభే అసన్తుట్ఠి పరలాభే చ పత్థనా – ఏతం అత్రిచ్ఛతాలక్ఖణం. అత్రిచ్ఛపుగ్గలస్స హి అత్తనా లద్ధం పణీతమ్పి లామకం వియ ఖాయతి, పరేన లద్ధం లామకమ్పి పణీతం వియ ఖాయతి; ఏకభాజనే పక్కయాగు వా భత్తం వా పూవో వా అత్తనో పత్తే పక్ఖిత్తో లామకో వియ, పరస్స పత్తే పణీతో వియ ఖాయతి. అయం పన అత్రిచ్ఛతా పబ్బజితానమ్పి హోతి గిహీనమ్పి తిరచ్ఛానగతానమ్పి.

తత్రిమాని వత్థూని – ఏకో కిర కుటుమ్బికో తింస భిక్ఖునియో నిమన్తేత్వా సపూవం భత్తం అదాసి. సఙ్ఘత్థేరీ సబ్బభిక్ఖూనీనం పత్తే పూవం పరివత్తాపేత్వా పచ్ఛా అత్తనా లద్ధమేవ ఖాది. బారాణసిరాజాపి ‘అఙ్గారపక్కమంసం ఖాదిస్సామీ’తి దేవిం ఆదాయ అరఞ్ఞం పవిట్ఠో ఏకం కిన్నరిం దిస్వా, దేవిం పహాయ, తస్సానుపదం గతో. దేవీ నివత్తిత్వా అస్సమపదం గన్త్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో పత్వా నిసిన్నా రాజానం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ఆకాసే ఉప్పతిత్వా అగమాసి. రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా ఇమం గాథమాహ –

అత్రిచ్ఛం అతిలోభేన, అతిలోభమదేన చ;

ఏవం హాయతి అత్థమ్హా, అహంవ అసితాభుయాతి. (జా. ౧.౨.౧౬౮);

యథా చన్దకిన్నరిం పత్థయన్తో అసితాభుయా రాజధీతాయ హీనో పరిహీనో, ఏవం అత్రిచ్ఛం అతిలోభేన అత్థమ్హ హాయతి జీయతీతి దేవతా రఞ్ఞా సద్ధిం కేళిమకాసి.

కస్సపబుద్ధకాలేపి మిత్తవిన్దకో నామ సేట్ఠిపుత్తో అస్సద్ధో అప్పసన్నో మాతరా ‘తాత, అజ్జ ఉపోసథికో హుత్వా విహారే సబ్బరత్తిం ధమ్మసవనం సుణ, సహస్సం తే దస్సామీ’తి వుత్తే ధనలోభేన ఉపోసథఙ్గాని సమాదాయ విహారం గన్త్వా ‘ఇదం ఠానం అకుతోభయ’న్తి సల్లక్ఖేత్వా ధమ్మాసనస్స హేట్ఠా నిపన్నో సబ్బరత్తిం నిద్దాయిత్వా ఘరం అగమాసి. మాతా పాతోవ యాగుం పచిత్వా ఉపనామేసి. సో సహస్సం గహేత్వావ యాగుం పివి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘ధనం సంహరిస్సామీ’తి. సో నావాయ సముద్దం పక్ఖన్దితుకామో అహోసి. అథ నం మాతా ‘‘తాత, ఇమస్మిం కులే చత్తాలీసకోటిధనం అత్థి; అలం గమనేనా’’తి వారేసి. సో తస్సా వచనం అనాదియిత్వా గచ్ఛతి ఏవ. సా పురతో అట్ఠాసి. అథ నం కుజ్ఝిత్వా ‘అయం మయ్హం పురతో తిట్ఠతీ’తి పాదేన పహరిత్వా పతితం మాతరం అన్తరం కత్వా అగమాసి. మాతా ఉట్ఠహిత్వా ‘‘మాదిసాయ మాతరి ఏవరూపం కమ్మం కత్వా గతస్స మే గతట్ఠానే సుఖం భవిస్సతీ’’తి ఏవంసఞ్ఞీ నామ త్వం పుత్తాతి ఆహ. తస్స నావం ఆరుయ్హ గచ్ఛతో సత్తమే దివసే నావా అట్ఠాసి. అథ తే మనుస్సా ‘‘అద్ధా ఏత్థ పాపపురిసో అత్థి; సలాకం దేథా’’తి సలాకా దీయమానా తస్సేవ తిక్ఖత్తుం పాపుణి. తే తస్స ఉళుమ్పం దత్వా తం సముద్దే పక్ఖిపింసు. సో ఏకం దీపం గన్త్వా విమానపేతీహి సద్ధిం సమ్పత్తిం అనుభవన్తో తాహి ‘‘పురతో మా అగమాసీ’’తి వుచ్చమానోపి తద్దిగుణం సమ్పత్తిం పస్సన్తో అనుపుబ్బేన ఖురచక్కధరం ఏకం పురిసం అద్దస. తస్స తం చక్కం పదుమపుప్ఫం వియ ఉపట్ఠాతి. సో తం ఆహ – ‘‘అమ్భో, ఇదం తయా పిళన్ధపదుమం మయ్హం దేహీ’’తి. ‘‘నయిదం, సామి, పదుమం; ఖురచక్కం ఏత’’న్తి. సో ‘‘వఞ్చేసి మం త్వం. కిం మే పదుమం న దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి వత్వా ‘‘త్వఞ్హి లోహితచన్దనం లిమ్పేత్వా పిళన్ధనం పదుమపుప్ఫం మయ్హం న దాతుకామోసీ’’తి ఆహ. సో చిన్తేసి – ‘అయమ్పి మయా కతసదిసం కమ్మం కత్వా తస్స ఫలం అనుభవితుకామో’తి. అథ నం ‘‘హన్ద రే’’తి వత్వా తస్స మత్థకే చక్కం పక్ఖిపిత్వా పలాయి. ఏతమత్థం విదిత్వా సత్థా ఇమం గాథమాహ –

‘‘చతుబ్భి అట్ఠజ్ఝగమా, అట్ఠహి పిచ సోళస;

సోళసాహి చ బాత్తింస, అత్రిచ్ఛం చక్కమాసదో;

ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి. (జా. ౧.౧.౧౦౪);

అఞ్ఞతరోపి అత్రిచ్ఛో అమచ్చో సకవిసయం అతిక్కమిత్వా పరవిసయం పావిసి. తత్థ పోథితో పలాయిత్వా ఏకస్స తాపసస్స వసనట్ఠానం పవిసిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ నిపజ్జి. సో తాపసేన ‘కిం తే కత’న్తి పుచ్ఛితో ఇమా గాథాయో అభాసి –

‘‘సకం నికేతం అతిహీళయానో,

అత్రిచ్ఛతా మల్లగామం అగచ్ఛిం;

తతో జనా నిక్ఖమిత్వాన గామా,

కోదణ్డకేన పరిపోథయింసు మం.

‘‘సో భిన్నసీసో రుహిరమక్ఖితఙ్గో,

పచ్చాగమాసిం సకం నికేతం;

తస్మా అహం పోసథం పాలయామి,

అత్రిచ్ఛతా మా పునరాగమాసీ’’తి. (జా. ౧.౧౪.౧౩౮-౧౩౯);

౮౫౦. మహిచ్ఛతానిద్దేసే మహన్తాని వత్థూని ఇచ్ఛతి, మహతీ వాస్స ఇచ్ఛాతి మహిచ్ఛో, తస్స భావో మహిచ్ఛతా. లక్ఖణతో పన అసన్తగుణసమ్భావనతా పటిగ్గహణే చ పరిభోగే చ అమత్తఞ్ఞుతా – ఏతం మహిచ్ఛతాలక్ఖణం. మహిచ్ఛో హి పుగ్గలో యథా నామ కచ్ఛపుటవాణిజో పిళన్ధనభణ్డకం హత్థేన గహేత్వా ఉచ్ఛఙ్గేపి పక్ఖిపితబ్బయుత్తకం పక్ఖిపిత్వా మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ ‘‘అమ్మా, అసుకం గణ్హథ, అసుకం గణ్హథా’’తి ముఖేన సంవిదహతి. ఏవమేవ సో అప్పమత్తకమ్పి అత్తనో సీలం వా గన్థం వా ధుతగుణం వా అన్తమసో అరఞ్ఞవాసమత్తకమ్పి మహాజనస్స జానన్తస్సేవ సమ్భావేతుకామో హోతి, సమ్భావేత్వా చ పన సకటేహిపి ఉపనీతే పచ్చయే ‘అల’న్తి అవత్వా గణ్హాతి. తయో హి పూరేతుం న సక్కా – అగ్గి ఉపాదానేన, సముద్దో ఉదకేన, మహిచ్ఛో పచ్చయేహీతి.

అగ్గిక్ఖన్ధో సముద్దో చ, మహిచ్ఛో చాపి పుగ్గలో;

బహుకే పచ్చయే దేన్తే, తయో పేతే న పూరయే.

మహిచ్ఛపుగ్గలో హి విజాతమాతుయాపి మనం గణ్హితుం న సక్కోతి, పగేవ ఉపట్ఠాకానం.

తత్రిమాని వత్థూని – ఏకో కిర దహరభిక్ఖు పిట్ఠపూవే పియాయతి. అథస్స మాతా పటిపత్తిం వీమంసమానా ‘సచే మే పుత్తో పటిగ్గహణే మత్తం జానాతి, సకలమ్పి నం తేమాసం పూవేహేవ ఉపట్ఠహిస్సామీ’తి వస్సూపనాయికదివసే పరివీమంసమానా పఠమం ఏకం పూవం అదాసి, తస్మిం నిట్ఠితే దుతియం, తస్మిమ్పి నిట్ఠితే తతియం. దహరో ‘అల’న్తి అవత్వా ఖాదియేవ. మాతా తస్స అమత్తఞ్ఞుభావం ఞత్వా ‘అజ్జేవ మే పుత్తేన సకలతేమాసస్స పూవా ఖాదితా’తి దుతియదివసతో పట్ఠాయ ఏకపూవమ్పి న అదాసి.

తిస్సమహారాజాపి దేవసికం చేతియపబ్బతే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దదమానో ‘మహారాజ, కిం ఏకమేవ ఠానం భజసి? కిం అఞ్ఞత్థ దాతుం న వట్టతీ’తి జానపదేహి వుత్తో దుతియదివసే అనురాధపురే మహాదానం దాపేసి. ఏకభిక్ఖుపి పటిగ్గహణే మత్తం న అఞ్ఞాసి. ఏకమేకేన పటిగ్గహితం ఖాదనీయభోజనీయం ద్వే తయో జనా ఉక్ఖిపింసు. రాజా దుతియదివసే చేతియపబ్బతే భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తాపేత్వా రాజన్తేపురం ఆగతకాలే ‘‘పత్తం దేథా’’తి ఆహ. ‘‘అలం, మహారాజ, అత్తనో పమాణేన భిక్ఖం గణ్హిస్సతీ’’తి ఏకభిక్ఖుపి పత్తం న అదాసి. సబ్బే పమాణయుత్తకమేవ పటిగ్గహేసుం. అథ రాజా ఆహ – ‘‘పస్సథ తుమ్హాకం భిక్ఖూసు ఏకోపి మత్తం న జానాతి. హియ్యో కిఞ్చి అవసేసం నాహోసి. అజ్జ గహితం మన్దం, అవసేసమేవ బహూ’’తి తేసం మత్తఞ్ఞుతాయ అత్తమనో ఇతరేసఞ్చ అమత్తఞ్ఞుతాయ అనత్తమనో అహోసి.

౮౫౧. పాపిచ్ఛతానిద్దేసే అస్సద్ధో సమానో సద్ధోతి మం జనో జానాతూతిఆదీసు ఏవం ఇచ్ఛన్తో కిం కరోతి? అస్సద్ధో సద్ధాకారం దస్సేతి; దుస్సీలాదయో సీలవన్తాదీనం ఆకారం దస్సేన్తి. కథం? అస్సద్ధో తావ మహామహదివసే మనుస్సానం విహారం ఆగమనవేలాయ సమ్మజ్జనిం ఆదాయ విహారం సమ్మజ్జతి, కచవరం ఛడ్డేతి, మనుస్సేహి దిట్ఠభావం ఞత్వా చేతియఙ్గణం గచ్ఛతి, తత్థాపి సమ్మజ్జిత్వా కచవరం ఛడ్డేతి, వాలికం సమం కరోతి, ఆసనాని ధోవతి, బోధిమ్హి ఉదకం సిఞ్చతి. మనుస్సా దిస్వా ‘నత్థి మఞ్ఞే అఞ్ఞో భిక్ఖు విహారజగ్గనకో, అయమేవ ఇమం విహారం పటిజగ్గతి, సద్ధో థేరో’తి గమనకాలే నిమన్తేత్వా గచ్ఛన్తి. దుస్సీలోపి ఉపట్ఠాకానం సమ్ముఖే వినయధరం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛతి ‘‘భన్తే, మయి గచ్ఛన్తే గోణో ఉబ్బిగ్గో. తేన ధావతా తిణాని ఛిన్నాని. సమ్మజ్జన్తస్స మే తిణాని ఛిజ్జన్తి. చఙ్కమన్తస్స మే పాణకా మీయన్తి. ఖేళం పాతేన్తస్స అసతియా తిణమత్థకే పతతి; తత్థ తత్థ కిం హోతీ’’తి? ‘‘అనాపత్తి, ఆవుసో, అసఞ్చిచ్చ అసతియా అజానన్తస్సా’’తి చ వుత్తే ‘‘భన్తే, మయ్హం గరుకం వియ ఉపట్ఠాతి; సుట్ఠు వీమంసథా’’తి భణతి. తం సుత్వా మనుస్సా ‘అమ్హాకం అయ్యో ఏత్తకేపి కుక్కుచ్చాయతి! అఞ్ఞస్మిం ఓళారికే కిం నామ కరిస్సతి; నత్థి ఇమినా సదిసో సీలవాతి పసన్నా సక్కారం కరోన్తి. అప్పస్సుతోపి ఉపట్ఠాకమజ్ఝే నిసిన్నో ‘‘అసుకో తిపిటకధరో, అసుకో చతునికాయికో మయ్హం అన్తేవాసికో, మమ సన్తికే తేహి ధమ్మో ఉగ్గహితో’’తి వదతి. మనుస్సా ‘అమ్హాకం అయ్యేన సదిసో బహుస్సుతో నత్థి, ఏతస్స కిర సన్తికే అసుకేన చ అసుకేన చ ధమ్మో ఉగ్గహితో’తి పసన్నా సక్కారం కరోన్తి.

సఙ్గణికారామోపి మహామహదివసే దీఘపీఠఞ్చ అపస్సయఞ్చ గాహాపేత్వా విహారపచ్చన్తే రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీదతి. మనుస్సా ఆగన్త్వా ‘‘థేరో కుహి’’న్తి పుచ్ఛన్తి. ‘‘గణ్ఠికపుత్తా నామ గణ్ఠికా ఏవ హోన్తి. తేన థేరో ఏవరూపే కాలే ఇధ న నిసీదతి, విహారపచ్చన్తే దివాట్ఠానే దీఘచఙ్కమే విహరతీ’’తి వదన్తి. సోపి దివసభాగం వీతినామేత్వా నలాటే మక్కటసుత్తం అల్లియాపేత్వా పీఠం గాహాపేత్వా ఆగమ్మ పరివేణద్వారే నిసీదతి. మనుస్సా ‘‘కహం, భన్తే, గతత్థ? ఆగన్త్వా న అద్దసమ్హా’’తి వదన్తి. ‘‘ఉపాసకా, అన్తోవిహారో ఆకిణ్ణో; దహరసామణేరానం విచరణట్ఠానమేతం సట్ఠిహత్థచఙ్కమే దివాట్ఠానే నిసీదిమ్హా’’తి అత్తనో పవివిత్తభావం జానాపేతి.

కుసీతోపి ఉపట్ఠాకమజ్ఝే నిసిన్నో ‘‘ఉపాసకా, తుమ్హేహి ఉక్కాపాతో దిట్ఠో’’తి వదతి. ‘‘న పస్సామ, భన్తే; కాయ వేలాయ అహోసీ’’తి చ పుట్ఠో ‘‘అమ్హాకం చఙ్కమనవేలాయా’’తి వత్వా ‘‘భూమిచాలసద్దం అస్సుత్థా’’తి పుచ్ఛతి. ‘‘న సుణామ, భన్తే; కాయ వేలాయా’’తి పుట్ఠో ‘‘మజ్ఝిమయామే అమ్హాకం ఆలమ్బనఫలకం అపస్సాయ ఠితకాలే’’తి వత్వా ‘‘మహాఓభాసో అహోసి; సో వో దిట్ఠో’’తి పుచ్ఛతి. ‘‘కాయ వేలాయ, భన్తే’’తి చ వుత్తే ‘‘మయ్హం చఙ్కమమ్హా ఓతరణకాలే’’తి వదతి. మనుస్సా ‘అమ్హాకం థేరో తీసుపి యామేసు చఙ్కమేయేవ హోతి; నత్థి అయ్యేన సదిసో ఆరద్ధవీరియో’తి పసన్నా సక్కారం కరోన్తి.

ముట్ఠస్సతీపి ఉపట్ఠాకమజ్ఝే నిసిన్నో ‘‘మయా అసుకకాలే నామ దీఘనికాయో ఉగ్గహితో, అసుకకాలే మజ్ఝిమో, సంయుత్తకో, అఙ్గుత్తరికో; అన్తరా ఓలోకనం నామ నత్థి, ఇచ్ఛితిచ్ఛతట్ఠానే ముఖారుళ్హోవ తన్తి ఆగచ్ఛతి; ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ ఏళకా వియ ముఖం ఫన్దాపేన్తా విహరన్తీ’’తి వదతి. మనుస్సా ‘నత్థి అయ్యేన సదిసో ఉపట్ఠితసతీ’తి పసన్నా సక్కారం కరోన్తి.

అసమాహితోపి ఉపట్ఠాకానం సమ్ముఖే అట్ఠకథాచరియే పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘కసిణం నామ కథం భావేతి? కిత్తకేన నిమిత్తం ఉప్పన్నం నామ హోతి? కిత్తకేన ఉపచారో? కిత్తకేన అప్పనా? పఠమస్స ఝానస్స కతి అఙ్గాని? దుతియస్స తతియస్స చతుత్థస్స ఝానస్స కతి అఙ్గాని’’తి పుచ్ఛతి. తేహి అత్తనో ఉగ్గహితానురూపేన కథితకాలే సితం కత్వా ‘కిం, ఆవుసో, ఏవం న హోసీ’తి వుత్తే ‘వట్టతి, భన్తే’తి అత్తనో సమాపత్తిలాభితం సూచేతి. మనుస్సా ‘సమాపత్తిలాభీ అయ్యో’తి పసన్నా సక్కారం కరోన్తి.

దుప్పఞ్ఞోపి ఉపట్ఠాకానం మజ్ఝే నిసిన్నో ‘మజ్ఝిమనికాయే మే పఞ్చత్తయం ఓలోకేన్తస్స సహిద్ధియావ మగ్గో ఆగతో. పరియత్తి నామ అమ్హాకం న దుక్కరా. పరియత్తివావటో పన దుక్ఖతో న ముచ్చతీతి పరియత్తిం విస్సజ్జయిమ్హా’తిఆదీని వదన్తో అత్తనో మహాపఞ్ఞతం దీపేతి. ఏవం వదన్తో పనస్స సాసనే పహారం దేతి. ఇమినా సదిసో మహాచోరో నామ నత్థి. న హి పరియత్తిధరో దుక్ఖతో న ముచ్చతీతి. అఖీణాసవోపి గామదారకే దిస్వా ‘తుమ్హాకం మాతాపితరో అమ్హే కిం వదన్తీ’’తి? ‘‘అరహాతి వదన్తి, భన్తే’’తి. ‘యావ ఛేకా గహపతికా, న సక్కా వఞ్చేతు’న్తి అత్తనో ఖీణాసవభావం దీపేతి.

అఞ్ఞేపి చేత్థ చాటిఅరహన్తపారోహఅరహన్తాదయో వేదితబ్బా – ఏకో కిర కుహకో అన్తోగబ్భే చాటిం నిఖణిత్వా మనుస్సానం ఆగమనకాలే పవిసతి. మనుస్సా ‘కహం థేరో’తి పుచ్ఛన్తి. ‘అన్తోగబ్భే’తి చ వుత్తే పవిసిత్వా విచినన్తాపి అదిస్వా నిక్ఖమిత్వా ‘నత్థి థేరో’తి వదన్తి. ‘అన్తోగబ్భేయేవ థేరో’తి చ వుత్తే పున పవిసన్తి. థేరో చాటితో నిక్ఖమిత్వా పీఠే నిసిన్నో హోతి. తతో తేహి ‘మయం, భన్తే, పుబ్బే అదిస్వా నిక్ఖన్తా, కహం తుమ్హే గతత్థా’’తి వుత్తే ‘సమణా నామ అత్తనో ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానం గచ్ఛన్తీ’తి వచనేన అత్తనో ఖీణాసవభావం దీపేతి.

అపరోపి కుహకో ఏకస్మిం పబ్బతే పణ్ణసాలాయం వసతి. పణ్ణసాలాయ చ పచ్ఛతో పపాతట్ఠానే ఏకో కచ్ఛకరుక్ఖో అత్థి. తస్స పారోహో గన్త్వా పరభాగే భూమియం పతిట్ఠితో. మనుస్సా మగ్గేనాగన్త్వా నిమన్తేన్తి. సో పత్తచీవరమాదాయ పారోహేన ఓతరిత్వా గామద్వారే అత్తానం దస్సేతి. తతో మనుస్సేహి పచ్ఛా ఆగన్త్వా ‘కతరేన మగ్గేన ఆగతత్థ, భన్తే’తి పుట్ఠో ‘సమణానం ఆగతమగ్గో నామ పుచ్ఛితుం న వట్టతి, అత్తనో ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానేనేవ ఆగచ్ఛన్తీ’తి వచనేన ఖీణాసవభావం దీపేతి. తం పన కుహకం ఏకో విద్ధకణ్ణో ఞత్వా ‘పరిగ్గహేస్సామి న’న్తి ఏకదివసం పారోహేన ఓతరన్తం దిస్వా పచ్ఛతో ఛిన్దిత్వా అప్పమత్తకేన ఠపేసి. సో ‘పారోహతో ఓతరిస్సామీ’తి ‘ఠ’న్తి పతితో, మత్తికా పత్తో భిజ్జి. సో ‘ఞాతోమ్హీ’తి నిక్ఖమిత్వా పలాయి. పాపిచ్ఛస్స భావో పాపిచ్ఛతా. లక్ఖణతో పన అసన్తగుణసమ్భావనతా, పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా; ఏతం పాపిచ్ఛతాలక్ఖణన్తి వేదితబ్బం.

౮౫౨. సిఙ్గనిద్దేసే విజ్ఝనట్ఠేన సిఙ్గం; నాగరికభావసఙ్ఖాతస్స కిలేససిఙ్గస్సేతం నామం. సిఙ్గారభావో సిఙ్గారతా, సిఙ్గారకరణాకారో వా. చతురభావో చతురతా. తథా చాతురియం. పరిక్ఖతభావో పరిక్ఖతతా; పరిఖణిత్వా ఠపితస్సేవ దళ్హసిఙ్గారభావస్సేతం నామం. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. ఏవం సబ్బేహిపి పదేహి కిలేససిఙ్గారతావ కథితా.

౮౫౩. తిన్తిణనిద్దేసే తిన్తిణన్తి ఖీయనం. తిన్తిణాయనాకారో తిన్తిణాయనా. తిన్తిణేన అయితస్స తిన్తిణసమఙ్గినో భావో తిన్తిణాయితత్తం. లోలుపభావో లోలుప్పం. ఇతరే ద్వే ఆకారభావనిద్దేసా. పుచ్ఛఞ్జికతాతి లాభలభనకట్ఠానే వేధనాకమ్పనా నీచవుత్తితా. సాధుకమ్యతాతి పణీతపణీతానం పత్థనా. ఏవం సబ్బేహిపి పదేహి సువానదోణియం కఞ్జియం పివనకసునఖస్స అఞ్ఞం సునఖం దిస్వా భుభుక్కరణం వియ ‘తవ సన్తకం, మమ సన్తక’న్తి కిలేసవసేన ఖీయనాకారో కథితో.

౮౫౪. చాపల్యనిద్దేసే ఆకోటితపచ్చాకోటితభావాదీహి చీవరస్స మణ్డనా చీవరమణ్డనా. మణివణ్ణచ్ఛవికరణాదీహి పత్తస్స మణ్డనా పత్తమణ్డనా. చిత్తకమ్మాదీహి పుగ్గలికసేనాసనస్స మణ్డనా సేనాసనమణ్డనా. ఇమస్స వా పూతికాయస్సాతి ఇమస్స మనుస్ససరీరస్స. యథా హి తదహుజాతోపి సిఙ్గాలో జరసిఙ్గాలోత్వేవ ఊరుప్పమాణాపి చ గళోచిలతా పూతిలతాత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి, ఏవం సువణ్ణవణ్ణోపి మనుస్సకాయో పూతికాయోత్వేవ వుచ్చతి. తస్స అన్తరన్తరా రత్తవణ్ణపణ్డువణ్ణాదీహి నివాసనపారుపనాదీహి సజ్జనా మణ్డనా నామ. బాహిరానం వా పరిక్ఖారానన్తి ఠపేత్వా పత్తచీవరం సేసపరిక్ఖారానం; అథవా యా ఏసా చీవరమణ్డనా పత్తమణ్డనాతి వుత్తా, సా తేహి వా పరిక్ఖారేహి కాయస్స మణ్డనా తేసం వా బాహిరపరిక్ఖారానం మణ్డేత్వా ఠపనవసేన మణ్డనాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. మణ్డనా విభూసనాతి ఏత్థ ఊనట్ఠానస్స పూరణవసేన మణ్డనా, ఛవిరాగాదివసేన విభూసనాతి వేదితబ్బా. కేళనాతి కీళనా. పరికేళనాతి పరికీళనా. గిద్ధికతాతి గేధయుత్తతా. గిద్ధికత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం. చపలభావో చపలతా. తథా చాపల్యం. ఇదం వుచ్చతీతి ఇదం చాపల్యం నామ వుచ్చతి, యేన సమన్నాగతో పుగ్గలో వస్ససతికోపి సమానో తదహుజాతదారకో వియ హోతి.

౮౫౫. అసభాగవుత్తినిద్దేసే విప్పటికూలగ్గాహితాతి అననులోమగ్గాహితా. విపచ్చనీకసాతతాతి విపచ్చనీకేన పటివిరుద్ధకరణేన సుఖాయనా. అనాదరభావో అనాదరియం. తథా అనాదరియతా. అగారవస్స భావో అగారవతా. జేట్ఠకభావస్స అకరణం అప్పతిస్సవతా. అయం వుచ్చతీతి అయం అసభాగవుత్తి నామ వుచ్చతి; విసభాగజీవికతాతి అత్థో; యాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో మాతరం పితరం వా గిలానం పటివత్తిత్వాపి న ఓలోకేతి; పితుసన్తకస్స కారణా మాతరా సద్ధిం, మాతుసన్తకస్స కారణా పితరా సద్ధిం కలహం కరోతి; విసభాగజీవితం జీవతి, మాతాపితూనం సన్తకస్స కారణా జేట్ఠేన వా కనిట్ఠేన వా భాతరా సద్ధిం కలహం కరోతి, నిల్లజ్జవచనం వదతి, ఆచరియస్స వా ఉపజ్ఝాయస్స వా వత్తపటివత్తం న కరోతి, గిలానం న ఉపట్ఠాతి, బుద్ధస్స భగవతో చేతియదస్సనట్ఠానే ఉచ్చారం వా పస్సావం వా కరోతి, ఖేళమ్పి సిఙ్ఘాణికమ్పి ఛడ్డేతి, ఛత్తం ధారేతి, ఉపాహనా ఆరుయ్హ గచ్ఛతి, బుద్ధసావకేసు న లజ్జతి, సఙ్ఘే చిత్తీకారం న కరోతి, మాతిమత్తపితిమత్తాదీసు గరుట్ఠానీయేసు హిరోత్తప్పం న పచ్చుపట్ఠాపేతి. తస్సేవం పవత్తమానస్స సబ్బా పేసా కిరియా మాతరీతిఆదీసుపి వత్థూసు అసభాగవుత్తితా నామ హోతి.

౮౫౬. అరతినిద్దేసే పన్తేసూతి దూరేసు వివిత్తేసు వా. అధికుసలేసూతి సమథవిపస్సనాధమ్మేసు. అరతీతి రతిపటిక్ఖేపో. అరతితాతి అరమణాకారో. అనభిరతీతి అనభిరతభావో. అనభిరమణాతి అనభిరమణాకారో. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠనాకారో. పరితస్సితాతి ఉక్కణ్ఠనవసేనేవ పరితస్సనా.

౮౫౭. తన్దీనిద్దేసే తన్దీతి జాతిఆలసియం. తన్దియనాతి తన్దియనాకారో. తన్దిమనకతాతి తన్దియా అభిభూతచిత్తతా. అలసస్స భావో ఆలస్యం. ఆలస్యాయనాకారో ఆలస్యాయనా. అలస్యాయితస్స భావో ఆలస్యాయితత్తం. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయాలసియం కథితం.

౮౫౮. విజమ్భితానిద్దేసే జమ్భనాతి ఫన్దనా. పునప్పునం జమ్భనా విజమ్భనా. ఆనమనాతి పురతో నమనా. వినమనాతి పచ్ఛతో నమనా. సన్నమనాతి సమన్తతో నమనా. పణమనాతి యథా హి తన్తతో ఉట్ఠితపేసకారో కిస్మిఞ్చిదేవ గహేత్వా ఉజుకం కాయం ఉస్సాపేతి, ఏవం కాయస్స ఉద్ధం ఠపనా. బ్యాధియకన్తి ఉప్పన్నబ్యాధితా. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయఫన్దనమేవ కథితం.

౮౫౯. భత్తసమ్మదనిద్దేసే భుత్తావిస్సాతి భుత్తవతో. భత్తముచ్ఛాతి భత్తగేలఞ్ఞం; బలవభత్తేన హి ముచ్ఛాపత్తో వియ హోతి. భత్తకిలమథోతి భత్తేన కిలన్తభావో. భత్తపరిళాహోతి భత్తదరథో. తస్మిఞ్హి సమయే పరిళాహుప్పత్తియా ఉపహతిన్ద్రియో హోతి, కాయో జీరతి. కాయదుట్ఠుల్లన్తి భత్తం నిస్సాయ కాయస్స అకమ్మఞ్ఞతా.

౮౬౦. చేతసో లీనత్తనిద్దేసో హేట్ఠా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం వుత్తత్థోయేవ. ఇమేహి పన సబ్బేహిపి పదేహి కిలేసవసేన చిత్తస్స గిలానాకారో కథితోతి వేదితబ్బో.

౮౬౧. కుహనానిద్దేసే లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితస్సాతి లాభఞ్చ సక్కారఞ్చ కిత్తిసద్దఞ్చ నిస్సితస్స, పత్థయన్తస్సాతి అత్థో. పాపిచ్ఛస్సాతి అసన్తగుణదీపనకామస్స. ఇచ్ఛాపకతస్సాతి ఇచ్ఛాయ అపకతస్స, ఉపద్దుతస్సాతి అత్థో.

ఇతో పరం యస్మా పచ్చయపటిసేవన సామన్తజప్పనఇరియాపథసన్నిస్సితవసేన మహానిద్దేసే తివిధం కుహనవత్థు ఆగతం, తస్మా తివిధమ్పి తం దస్సేతుం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతేన వాతి ఏవమాది ఆరద్ధం. తత్థ చీవరాదీహి నిమన్తితస్స తదత్థికస్సేవ సతో పాపిచ్ఛతం నిస్సాయ పటిక్ఖిపనేన, తే చ గహపతికే అత్తని సుప్పతిట్ఠితసద్ధే ఞత్వా పున తేసం ‘అహో అయ్యో అప్పిచ్ఛో, న కిఞ్చి పటిగ్గణ్హితుం ఇచ్ఛతి, సులద్ధం వత నో అస్స సచే అప్పమత్తకం కిఞ్చి పటిగ్గణ్హేయ్యా’తి నానావిధేహి ఉపాయేహి పణీతాని చీవరాదీని ఉపనేన్తానం తదనుగ్గహకామతంయేవ ఆవికత్వా పటిగ్గహణేన చ తతో పభుతి అసీతిసకటభారేహి ఉపనామనహేతుభూతం విమ్హాపనం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూతి వేదితబ్బం. వుత్తమ్పి చేతం మహానిద్దేసే (మహాని. ౮౭) –

‘‘కతమం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధ గహపతికా భిక్ఖుం నిమన్తేన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి. సో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అత్థికో చీవర …పే… పరిక్ఖారానం భియ్యోకమ్యతం ఉపాదాయ చీవరం పచ్చక్ఖాతి, పిణ్డపాతం పచ్చక్ఖాతి, సేనాసనం పచ్చక్ఖాతి, గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పచ్చక్ఖాతి. సో ఏవమాహ – ‘‘కిం సమణస్స మహగ్ఘేన చీవరేన? ఏతం సారుప్పం యం సమణో సుసానా వా సఙ్కారకూటా వా పాపణికా వా నన్తకాని ఉచ్చినిత్వా సఙ్ఘాటిం కత్వా ధారేయ్య. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన పిణ్డపాతేన? ఏతం సారుప్పం యం సమణో ఉఞ్ఛాచరియాయ పిణ్డియాలోపేన జీవికం కప్పేయ్య. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన సేనాసనేన? ఏతం సారుప్పం యం సమణో రుక్ఖమూలికో వా అస్స సోసానికో వా అబ్భోకాసికో వా. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన? ఏతం సారుప్పం యం సమణో పూతిముత్తేన వా హరీతకీఖణ్డేన వా ఓసధం కరేయ్యాతి. తదుపాదాయ లూఖం చీవరం ధారేతి, లూఖం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జతి, లూఖం సేనాసనం పటిసేవతి, లూఖం గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పటిసేవతి. తమేనం గహపతికా ఏవం జానన్తి – ‘అయం సమణో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో ఆరద్ధవీరియో ధుతవాదో’తి భియ్యో భియ్యో నిమన్తేన్తి చీవర…పే… పరిక్ఖారేహి. సో ఏవమాహ – ‘తిణ్ణం సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి – సద్ధాయ సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి, దేయ్యధమ్మస్స…పే… దక్ఖిణేయ్యానం సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి. తుమ్హాకఞ్చేవాయం సద్ధా అత్థి, దేయ్యధమ్మో చ సంవిజ్జతి, అహఞ్చ పటిగ్గాహకో. సచాహం న పటిగ్గహేస్సామి, ఏవం తుమ్హే పుఞ్ఞేన పరిబాహిరా భవిస్సథ; న మయ్హం ఇమినా అత్థో, అపిచ తుమ్హాకం ఏవ అనుకమ్పాయ పటిగ్గణ్హామీ’తి. తదుపాదాయ బహుమ్పి చీవరం పటిగ్గణ్హాతి, బహుమ్పి పిణ్డపాతం…పే… భేసజ్జపరిక్ఖారం పటిగ్గణ్హాతి. యా ఏవరూపా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం – ఇదం వుచ్చతి పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూ’’తి.

పాపిచ్ఛస్సేవ పన సతో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమపరిదీపనవాచాయ తథా తథా విమ్హాపనం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూతి వేదితబ్బం. యథాహ – ‘‘కతమం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధేకచ్చో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో సమ్భావనాధిప్పాయో ‘ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీ’తి అరియధమ్మసన్నిస్సితం వాచం భాసతి – ‘యో ఏవరూపం చీవరం ధారేతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’తి భణతి; ‘యో ఏవరూపం పత్తం, లోహథాలకం, ధమకరణం, పరిసావనం, కుఞ్చికం, ఉపాహనం, కాయబన్ధనం, ఆయోగం ధారేతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’తి భణతి; ‘యస్స ఏవరూపో ఉపజ్ఝాయో, ఆచరియో, సమానుపజ్ఝాయో, సమానాచరియకో, మిత్తో సన్దిట్ఠో, సమ్భత్తో, సహాయో; యో ఏవరూపే విహారే వసతి – అడ్ఢయోగే, పాసాదే, హమ్మియే, గుహాయం, లేణే, కుటియా, కూటాగారే, అట్టే, మాళే, ఉదోసితే, ఉద్దణ్డే, ఉపట్ఠానసాలాయం, మణ్డపే, రుక్ఖమూలే వసతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’తి భణతి.

‘‘అథ వా కోరజికకోరజికో భాకుటికభాకుటికో కుహకకుహకో లపకలపకో ముఖసమ్భావితో ‘అయం సమణో ఇమాసం ఏవరూపానం సన్తానం విహారసమాపత్తీనం లాభీ’తి తాదిసం గమ్భీరం గూళ్హం నిపుణం పటిచ్ఛన్నం లోకుత్తరం సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తం కథం కథేతి. యా ఏవరూపా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం – ఇదం వుచ్చతి సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూ’’తి.

పాపిచ్ఛస్సేవ పన సతో సమ్భావనాధిప్పాయకతేన ఇరియాపథేన విమ్హాపనం ఇరియాపథసన్నిస్సితం కుహనవత్థూతి వేదితబ్బం. యథాహ – ‘‘కతమం ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధేకచ్చో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో సమ్భావనాధిప్పాయో ‘ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీ’తి గమనం సణ్ఠపేతి, సయనం సణ్ఠపేతి, పణిధాయ గచ్ఛతి, పణిధాయ తిట్ఠతి, పణిధాయ నిసీదతి, పణిధాయ సేయ్యం కప్పేతి, సమాహితో వియ గచ్ఛతి, సమాహితో వియ తిట్ఠతి, నిసీదతి, సేయ్యం కప్పేతి, ఆపాథకజ్ఝాయీవ హోతి. యా ఏవరూపా ఇరియాపథస్స ఆఠపనా ఠపనా సణ్ఠపనా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం – ఇదం వుచ్చతి ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూ’’తి.

తత్థ పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతేనాతి పచ్చయపటిసేవనన్తి ఏవం సఙ్ఖాతేన పచ్చయపటిసేవనేన. సామన్తజప్పితేనాతి సమీపే భణితేన. ఇరియాపథస్సాతి చతుఇరియాపథస్స. ఆఠపనాతి ఆదిఠపనా, ఆదరేన వా ఠపనా. ఠపనాతి ఠపనాకారో. సణ్ఠపనాతి అభిసఙ్ఖరణా, పాసాదికభావకరణన్తి వుత్తం హోతి. భాకుటికాతి పధానపురిమట్ఠితభావదస్సనేన భాకుటికరణం, ముఖసఙ్కోచోతి వుత్తం హోతి. భాకుటికరణం సీలమస్సాతి భాకుటికో; భాకుటికస్స భావో భాకుటియం. కుహనాతి విమ్హాపనం, కుహస్స ఆయనా కుహాయనా. కుహితస్స భావో కుహితత్తన్తి.

౮౬౨. లపనానిద్దేసే ఆలపనాతి విహారం ఆగతమనుస్సే దిస్వా కిమత్థాయ భోన్తో ఆగతా? కిం భిక్ఖూ నిమన్తేతుం? యది ఏవం గచ్ఛథ; అహం పచ్ఛతో భిక్ఖూ గహేత్వా ఆగచ్ఛామీ’తి ఏవం ఆదితోవ లపనా. అథ వా అత్తానం ఉపనేత్వా ‘అహం తిస్సో, మయి రాజా పసన్నో, మయి అసుకో చ అసుకో చ రాజమహామత్తో పసన్నో’తి ఏవం అత్తుపనాయికా లపనా ఆలపనా. లపనాతి పుట్ఠస్స సతో వుత్తప్పకారమేవ లపనం. సల్లపనాతి గహపతికానం ఉక్కణ్ఠనే భీతస్స ఓకాసం దత్వా సుట్ఠు లపనా. ఉల్లపనాతి ‘మహాకుటుమ్బికో, మహానావికో, మహాదానపతీ’తి ఏవం ఉద్ధం కత్వా లపనా. సముల్లపనాతి సబ్బతోభాగేన ఉద్ధం కత్వా లపనా. ఉన్నహనాతి ‘ఉపాసకా, పుబ్బే ఈదిసే కాలే దానం దేథ; ఇదాని కిం న దేథా’తి ఏవం యావ ‘దస్సామ, భన్తే, ఓకాసం న లభామా’తిఆదీని వదన్తి తావ ఉద్ధం నహనా, వేఠనాతి వుత్తం హోతి. అథ వా ఉచ్ఛుహత్థం దిస్వా ‘కుతో ఆగతా, ఉపాసకా’తి పుచ్ఛతి. ‘ఉచ్ఛుఖేత్తతో, భన్తే’తి. ‘కిం తత్థ ఉచ్ఛు మధుర’న్తి? ‘ఖాదిత్వా, భన్తే, జానితబ్బ’న్తి. ‘న, ఉపాసకా, భిక్ఖుస్స ‘ఉచ్ఛుం దేథా’తి వత్తుం వట్టతీ’తి యా ఏవరూపా నిబ్బేఠేన్తస్సాపి వేఠనకకథా, సా ఉన్నహనా. సబ్బతోభాగేన పునప్పునం ఉన్నహనా సమున్నహనా. ఉక్కాచనాతి ‘ఏతం కులం మంయేవ జానాతి, సచే ఏత్థ దేయ్యధమ్మో ఉప్పజ్జతి, మయ్హమేవ దేతీ’తి ఏవం ఉక్ఖిపిత్వా కాచనా ఉక్కాచనా; ఉద్దీపనాతి వుత్తం హోతి.

తేలకన్దరికవత్థు చేత్థ వత్తబ్బం. ద్వే కిర భిక్ఖూ ఏకం గామం పవిసిత్వా ఆసనసాలాయ నిసీదిత్వా ఏకం కుమారికం దిస్వా పక్కోసింసు. తాయ ఆగతాయ తత్రేకో ఏకం పుచ్ఛి – ‘అయం, భన్తే, కస్స కుమారికా’తి? ‘అమ్హాకం ఉపట్ఠాయికాయ తేలకన్దరికాయ ధీతా, ఆవుసో. ఇమిస్సా మాతా మయి గేహం గతే సప్పిం దదమానా ఘటేనేవ దేతి, అయమ్పి మాతా వియ ఘటేనేవ దేతీ’తి ఉక్కాచేతి.

సబ్బతోభాగేన పునప్పునం ఉక్కాచనా సముక్కాచనా. అనుప్పియభాణితాతి సచ్చానురూపం వా ధమ్మానురూపం వా అనపలోకేత్వా పునప్పునం పియభణనమేవ. చాటుకమ్యతాతి నీచవుత్తితా; అత్తానం హేట్ఠతో ఠపేత్వా వత్తనం. ముగ్గసూప్యతాతి ముగ్గసూపసదిసతా. యథా ముగ్గేసు పచ్చమానేసు కోచిదేవ న పచ్చతి, అవసేసా పచ్చన్తి; ఏవం యస్స పుగ్గలస్స వచనే కిఞ్చిదేవ సచ్చం హోతి, సేసం అలికం – అయం పుగ్గలో ముగ్గసూప్యోతి వుచ్చతి. తస్స భావో ముగ్గసూప్యతా. పారిభటయతాతి పారిభటయభావో. యో హి కులదారకే ధాతీ వియ అఙ్కేన వా ఖన్ధేన వా పరిభటతి, ధారేతీతి అత్థో; తస్స పరిభటస్స కమ్మం పారిభటయం; పారిభటయస్స భావో పారిభటయతాతి.

౮౬౩. నేమిత్తికతానిద్దేసే నిమిత్తన్తి యంకిఞ్చి పరేసం పచ్చయదానసంయోజనకం కాయవచీకమ్మం. నిమిత్తకమ్మన్తి నిమిత్తస్స కరణకోసల్లం.

తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర పిణ్డపాతికో ఉపట్ఠాకకమ్మారస్స గేహద్వారం గన్త్వా ‘కిం భన్తే’తి పుచ్ఛితో చీవరన్తరేన హత్థం నీహరిత్వా వాసిపహరణాకారం అకాసి. కమ్మారో ‘సల్లక్ఖితం మే, భన్తే’తి వాసిం కత్వా అదాసి. ఓభాసోతి పచ్చయపటిసంయుత్తకథా. ఓభాసకమ్మన్తి వచ్ఛకపాలకే దిస్వా ‘కిం ఇమే వచ్ఛా ఖీరగోవచ్ఛా, తక్కగోవచ్ఛా’తి పుచ్ఛిత్వా ‘ఖీరగోవచ్ఛా, భన్తే’తి వుత్తే ‘న ఖీరగోవచ్ఛా, యది ఖీరగోవచ్ఛా సియుం భిక్ఖూపి ఖీరం లభేయ్యు’న్తి ఏవమాదినా నయేన తేసం దారకానం మాతాపితూనం నివేదేత్వా ఖీరదాపనాదికం ఓభాసకరణం. సామన్తజప్పాతి సమీపం కత్వా జప్పనం.

జాతకభాణకవత్థు చేత్థ కథేతబ్బం. ఏకో కిర జాతకభాణకత్థేరో భుఞ్జితుకామో ఉపట్ఠాయికాయ గేహం పవిసిత్వా నిసీది. సా అదాతుకామా ‘తణ్డులా నత్థీ’తి భణన్తీ తణ్డులే ఆహరితుకామా వియ పటివిస్సకఘరం గతా. భిక్ఖు అన్తోగబ్భం పవిసిత్వా ఓలోకేన్తో కవాటకోణే ఉచ్ఛుం, భాజనే గుళం, పిటకే లోణమచ్ఛఫాలం, కుమ్భియం తణ్డులే, ఘటే ఘతం దిస్వా నిక్ఖమిత్వా నిసీది. ఘరణీ ‘తణ్డులం నాలత్థ’న్తి ఆగతా. థేరో ‘ఉపాసికే, అజ్జ భిక్ఖా న సమ్పజ్జిస్సతీ’తి పటికచ్చేవ నిమిత్తం అద్దస’న్తి ఆహ. ‘కిం, భన్తే’తి? ‘కవాటకోణే నిక్ఖిత్తం ఉచ్ఛుం వియ సప్పం అద్దసం; ‘తం పహరిస్సామీ’తి ఓలోకేన్తో భాజనే ఠపితం గుళపిణ్డం వియ పాసాణం లేడ్డుకేన; పహటేన సప్పేన కతం, పిటకే నిక్ఖిత్తలోణమచ్ఛఫాలసదిసం, ఫణం; తస్స తం లేడ్డుం డంసితుకామస్స, కుమ్భియా తణ్డులసదిసే దన్తే; అథస్స కుపితస్స, ఘటే పక్ఖిత్తఘతసదిసం, ముఖతో నిక్ఖమన్తం విసమిస్సకం ఖేళ’న్తి. సా ‘న సక్కా ముణ్డకం వఞ్చేతు’న్తి ఉచ్ఛుం దత్వా ఓదనం పచిత్వా ఘతగుళమచ్ఛేహి సద్ధిం అదాసీతి. ఏవం సమీపం కత్వా జప్పనం సామన్తజప్పాతి వేదితబ్బం. పరికథాతి యథా తం లభతి తథా పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా కథనం.

౮౬౪. నిప్పేసికతానిద్దేసే అక్కోసనాతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసనా. వమ్భనాతి పరిభవిత్వా కథనం. గరహనాతి ‘అస్సద్ధో అప్పసన్నో’తిఆదినా నయేన దోసారోపనా. ఉక్ఖేపనాతి ‘మా ఏతం ఏత్థ కథేథా’తి వాచాయ ఉక్ఖిపనం. సబ్బతోభాగేన సవత్థుకం సహేతుకం కత్వా ఉక్ఖేపనా సముక్ఖేపనా. అథవా అదేన్తం ‘అహో దానపతీ’తి ఏవం ఉక్ఖిపనం ఉక్ఖేపనా. ‘మహాదానపతీ’తి ఏవం సుట్ఠు ఉక్ఖేపనా సముక్ఖేపనా. ఖిపనాతి ‘కిం ఇమస్స జీవితం బీజభోజినో’తి ఏవం ఉప్పణ్డనా. సఙ్ఖిపనాతి ‘కిం ఇమం అదాయకోతి భణథ యో నిచ్చకాలం సబ్బేసమ్పి నత్థీతి వచనం దేతీ’తి ఏవం సుట్ఠుతరం ఉప్పణ్డనా. పాపనాతి అదాయకత్తస్స అవణ్ణస్స వా పాపనం. సబ్బతోభాగేన పాపనా సమ్పాపనా. అవణ్ణహారికాతి ‘ఏవం మే అవణ్ణభయాపి దస్సతీ’తి గేహతో గేహం, గామతో గామం, జనపదతో జనపదం అవణ్ణహరణం. పరపిట్ఠిమంసికతాతి పురతో మధురం భణిత్వా పరమ్ముఖే అవణ్ణభాసితా. ఏసా హి అభిముఖం ఓలోకేతుం అసక్కోన్తస్స పరమ్ముఖానం పిట్ఠిమంసఖాదనం వియ హోతి. తస్మా పరపిట్ఠిమంసికతాతి వుత్తా. అయం వుచ్చతి నిప్పేసికతాతి అయం యస్మా వేళుపేసికా వియ అబ్భఙ్గం పరస్స గుణం నిప్పేసేతి నిపుఞ్ఛతి, యస్మా వా గన్ధజాతం నిపిసిత్వా గన్ధమగ్గనా వియ పరగుణే నిపిసిత్వా విచుణ్ణేత్వా ఏసా లాభమగ్గనా హోతి, తస్మా నిప్పేసికతాతి వుచ్చతీతి.

౮౬౫. లాభేన లాభం నిజిగీసనతానిద్దేసే నిజిగీసనతాతి మగ్గనా. ఇతో లద్ధన్తి ఇమమ్హా గేహా లద్ధం. అముత్రాతి అముకమ్హి గేహే. ఏట్ఠీతి ఇచ్ఛనా. గవేట్ఠీతి మగ్గనా. పరియేట్ఠీతి పునప్పునం మగ్గనా. ఆదితో పట్ఠాయ లద్ధం లద్ధం భిక్ఖం తత్ర తత్ర కులదారకానం దత్వా అన్తే ఖీరయాగుం లభిత్వా గతభిక్ఖువత్థు చేత్థ కథేతబ్బం. ఏసనాతిఆదీని ఏట్ఠీతిఆదీనం వేవచనాని, తస్మా ఏట్ఠీతి ఏసనా, గవేట్ఠీతి గవేసనా, పరియేట్ఠీతి పరియేసనా. ఇచ్చేవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

౮౬౬. సేయ్యమాననిద్దేసే జాతియాతి ఖత్తియభావాదిజాతిసమ్పత్తియా. గోత్తేనాతి గోతమగోత్తాదినా ఉక్కట్ఠగోత్తేన. కోలపుత్తియేనాతి మహాకులభావేన. వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి వణ్ణసమ్పన్నసరీరతాయ. సరీరఞ్హి పోక్ఖరన్తి వుచ్చతి, తస్స వణ్ణసమ్పత్తియా అభిరూపభావేనాతి అత్థో. ధనేనాతిఆదీని ఉత్తానత్థానేవ. మానం జప్పేతీతి ఏతేసు యేన కేనచి వత్థునా ‘సేయ్యోహమస్మీ’తి మానం పవత్తేతి కరోతి.

౮౬౭. సదిసమాననిద్దేసే మానం జప్పేతీతి ఏతేసు యేన కేనచి వత్థునా ‘సదిసోహమస్మీ’తి మానం పవత్తేతి. అయమేత్థ అత్థతో విసేసో. పాళియం పన నానాకరణం నత్థి.

౮౬౮. హీనమాననిద్దేసే ఓమానం జప్పేతీతి హేట్ఠామానం పవత్తేతి. ఓమానోతి లామకో హేట్ఠామానో. ఓమఞ్ఞనా ఓమఞ్ఞితత్తన్తి ఆకారభావనిద్దేసో. హీళనాతి జాతిఆదీహి అత్తజిగుచ్ఛనా. ఓహీళనాతి అతిరేకతో హీళనా. ఓహీళితత్తన్తి తస్సేవ భావనిద్దేసో. అత్తుఞ్ఞాతి అత్తానం హీనం కత్వా జాననా. అత్తావఞ్ఞాతి అత్తానం అవజాననా. అత్తపరిభవోతి జాతిఆదిసమ్పత్తినామమేవ జాతాతి అత్తానం పరిభవిత్వా మఞ్ఞనా. ఏవమిమే తయో మానా పుగ్గలం అనిస్సాయ జాతిఆదివత్థువసేనేవ కథితా. తేసు ఏకేకో తిణ్ణమ్పి సేయ్యసదిసహీనానం ఉప్పజ్జతి. తత్థ ‘సేయ్యోహమస్మీ’తి మానో సేయ్యస్సేవ యాథావమానో, సేసానం అయాథావమానో. ‘సదిసోహమస్మీ’తి మానో సదిసస్సేవ యాథావమానో, సేసానం అయాథావమానో. ‘హీనోహమస్మీ’తి మానో హీనస్సేవ యాథావమానో, సేసానం అయాథావమానో.

౮౬౯. తత్థ కతమో సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతిఆదయో పన నవ మానా పుగ్గలం నిస్సాయ కథితా. తేసు తయో తయో ఏకేకస్స ఉప్పజ్జన్తి. తత్థ దహతీతి ఠపేతి. తం నిస్సాయాతి తం సేయ్యతో దహనం నిస్సాయ. ఏత్థ పన సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో రాజూనఞ్చేవ పబ్బజితానఞ్చ ఉప్పజ్జతి. రాజా హి ‘రట్ఠేన వా ధనేన వా వాహనేహి వా కో మయా సదిసో అత్థీ’తి ఏతం మానం కరోతి. పబ్బజితోపి ‘సీలధుతఙ్గాదీహి కో మయా సదిసో అత్థీ’తి ఏతం మానం కరోతి.

౮౭౦. సేయ్యస్స సదిసోహమస్మీతి మానోపి ఏతేసంయేవ ఉప్పజ్జతి. రాజా హి ‘రట్ఠేన వా ధనేన వా వాహనేహి వా అఞ్ఞరాజూహి సద్ధిం మయ్హం కిం నానాకరణ’న్తి ఏతం మానం కరోతి. పబ్బజితోపి ‘సీలధుతఙ్గాదీహి అఞ్ఞేన భిక్ఖునా సద్ధిం మయ్హం కిం నానాకరణ’న్తి ఏతం మానం కరోతి.

౮౭౧. సేయ్యస్స హీనోహమస్మీతి మానోపి ఏతేసంయేవ ఉప్పజ్జతి. యస్స హి రఞ్ఞో రట్ఠం వా ధనం వా వాహనాని వా సమ్పన్నాని న హోన్తి, సో ‘మయ్హం రాజాతి వోహారసుఖమత్తమేవ; కిం రాజా నామ అహ’న్తి ఏతం మానం కరోతి. పబ్బజితోపి ‘అప్పలాభసక్కారో అహం. ధమ్మకథికో బహుస్సుతో మహాథేరోతి కథామత్తమేవ. కిం ధమ్మకథికో నామాహం, కిం బహుస్సుతో నామాహం, కిం మహాథేరో నామాహం యస్స మే లాభసక్కారో నత్థీ’తి ఏతం మానం కరోతి.

౮౭౨. సదిసస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానాదయో అమచ్చాదీనం ఉప్పజ్జన్తి. అమచ్చో హి రట్ఠియో వా ‘భోగయానవాహనాదీహి కో మయా సదిసో అఞ్ఞో రాజపురిసో అత్థీ’తి వా ‘మయ్హం అఞ్ఞేహి సద్ధిం కిం నానాకరణ’న్తి వా ‘అమచ్చోతి నామమత్తమేవ మయ్హం; ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి మే నత్థి. కిం అమచ్చో నామాహ’న్తి ఏతే మానే కరోతి.

౮౭౫. హీనస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానాదయో దాసాదీనం ఉప్పజ్జన్తి. దాసో హి ‘మాతితో వా పితితో వా కో మయా సదిసో అఞ్ఞో దాసో నామ అత్థి’ అఞ్ఞే జీవితుం అసక్కోన్తా కుచ్ఛిహేతు దాసా నామ జాతా. అహం పన పవేణీఆగతత్తా సేయ్యో’తి వా ‘పవేణీఆగతభావేన ఉభతోసుద్ధికదాసత్తేన అసుకదాసేన నామ సద్ధిం కిం మయ్హం నానాకరణ’న్తి వా ‘కుచ్ఛివసేనాహం దాసబ్యం ఉపగతో. మాతాపితుకోటియా పన మే దాసట్ఠానం నత్థి. కిం దాసో నామ అహ’న్తి వా ఏతే మానే కరోతి. యథా చ దాసో ఏవం పుక్కుసచణ్డాలాదయోపి ఏతే మానే కరోన్తియేవ.

ఏత్థ చ ‘సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీ’తి ఉప్పన్నమానోవ యాథావమానో, ఇతరే ద్వే అయాథావమానా. తథా ‘సదిసస్స సదిసోహమస్మీ’తి ‘హీనస్స హీనోహమస్మీ’తి ఉప్పన్నమానోవ యాథావమానో, ఇతరే ద్వే అయాథావమానా. తత్థ యాథావమానా అరహత్తమగ్గవజ్ఝా, అయాథావమానా సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా.

౮౭౮. ఏవం సవత్థుకే మానే కథేత్వా ఇదాని అవత్థుకం నిబ్బత్తితమానమేవ దస్సేతుం తత్థ కతమో మానోతిఆది వుత్తం.

౮౭౯. అతిమాననిద్దేసే సేయ్యాదివసేన పుగ్గలం అనామసిత్వా జాతిఆదీనం వత్థువసేనేవ నిద్దిట్ఠో. తత్థ అతిమఞ్ఞతీతి ‘జాతిఆదీహి మయా సదిసో నత్థీ’తి అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞతి.

౮౮౦. మానాతిమాననిద్దేసే యో ఏవరూపోతి యో ఏసో ‘అయం పుబ్బే మయా సదిసో, ఇదాని అహం సేట్ఠో, అహం హీనతరో’తి ఉప్పన్నో మానో. అయం భారాతిభారో వియ పురిమం సదిసమానం ఉపాదాయ మానాతిమానోతి దస్సేతుం ఏవమాహ.

౮౮౧. ఓమాననిద్దేసో హీనమాననిద్దేససదిసోయేవ. వేనేయ్యవసేన పన సో ‘హీనోహమస్మీ’తి మానో నామ వుత్తో – అయం ఓమానో నామ. అపిచేత్థ ‘త్వం జాతిమా, కాకజాతి వియ తే జాతి; త్వం గోత్తవా, చణ్డాలగోత్తం వియ తే గోత్తం; తుయ్హం సరో అత్థి, కాకస్సరో వియ తే సరో’తి ఏవం అత్తానం హేట్ఠా కత్వా పవత్తనవసేన అయం ఓమానోతి వేదితబ్బో.

౮౮౨. అధిమాననిద్దేసే అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞితాతి చత్తారి సచ్చాని అప్పత్వా పత్తసఞ్ఞితాయ. అకతేతి చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బకిచ్చే అకతేయేవ. అనధిగతేతి చతుసచ్చధమ్మే అనధిగతే. అసచ్ఛికతేతి అరహత్తేన అపచ్చక్ఖకతే. అయం వుచ్చతి అధిమానోతి అయం అధిగతమానో నామ వుచ్చతి.

అయం పన కస్స ఉప్పజ్జతి, కస్స నుప్పజ్జతీతి? అరియసావకస్స తావ నుప్పజ్జతి. సో హి మగ్గఫలనిబ్బానపహీనకిలేసావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణేన సఞ్జాతసోమనస్సో అరియగుణపటివేధే నిక్కఙ్ఖో. తస్మా సోతాపన్నాదీనం ‘అహం సకదాగామీ’తిఆదివసేన మానో నుప్పజ్జతి; దుస్సీలస్సాపి నుప్పజ్జతి; సో హి అరియగుణాధిగమే నిరాసోవ. సీలవతోపి పరిచ్చత్తకమ్మట్ఠానస్స నిద్దారామతాదిమనుయుత్తస్స నుప్పజ్జతి.

పరిసుద్ధసీలస్స పన కమ్మట్ఠానే అప్పమత్తస్స నామరూపం వవత్థపేత్వా పచ్చయపరిగ్గహేన వితిణ్ణకఙ్ఖస్స తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స ఉప్పజ్జతి; ఉప్పన్నే చ సుద్ధసమథలాభీ వా సుద్ధవిపస్సనాలాభీ వా అన్తరా ఠపేతి. సో హి దసపి వీసమ్పి తింసమ్పి వస్సాని కిలేససముదాచారం అపస్సన్తో ‘అహం సోతాపన్నో’తి వా ‘సకదాగామీ’తి వా ‘అనాగామీ’తి వా మఞ్ఞతి. సమథవిపస్సనాలాభీ పన అరహత్తేయేవ ఠపేతి. తస్స హి సమాధిబలేన కిలేసా విక్ఖమ్భితా, విపస్సనాబలేన సఙ్ఖారా సుపరిగ్గహితా. తస్మా సట్ఠిపి వస్సాని అసీతిపి వస్సాని వస్ససతమ్పి కిలేసా న సముదాచరన్తి; ఖీణాసవస్సేవ చిత్తచారో హోతి. సో ఏవం దీఘరత్తం కిలేససముదాచారం అపస్సన్తో అన్తరా అట్ఠత్వావ ‘అరహా అహ’న్తి మఞ్ఞతి, ఉచ్చమాలఙ్కవాసీ మహానాగత్థేరో వియ, హఙ్కనకవాసీ మహాదత్తత్థేరో వియ, చిత్తలపబ్బతే నిఙ్కపోణ్ణపధానఘరవాసీ చూళసుమత్థేరో వియ చ.

తత్రిదం ఏకవత్థుపరిదీపనం – తలఙ్గరవాసీ ధమ్మదిన్నత్థేరో కిర నామ ఏకో పభిన్నపటిసమ్భిదో మహాఖీణాసవో మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఓవాదదాయకో అహోసి. సో ఏకదివసం అత్తనో దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా ‘కిన్ను ఖో అమ్హాకం ఆచరియస్స ఉచ్చతలిఙ్కవాసీమహానాగత్థేరస్స సమణకిచ్చం మత్థకం పత్తో, నో’తి ఆవజ్జన్తో పుథుజ్జనభావమేవస్స దిస్వా ‘మయి అగచ్ఛన్తే పుథుజ్జనకాలకిరియమేవ కరిస్సతీ’తి చ ఞత్వా ఇద్ధియా వేహాసం ఉప్పతిత్వా దివాట్ఠానే నిసిన్నస్స థేరస్స సమీపే ఓరోహిత్వా వన్దిత్వా వత్తం దస్సేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ‘కిం, ఆవుసో ధమ్మదిన్న, అకాలే ఆగతోసీ’తి చ వుత్తో ‘పఞ్హం, భన్తే, పుచ్ఛితుం ఆగతోమ్హీ’తి ఆహ.

తతో ‘పుచ్ఛావుసో, జానమానో కథయిస్సామీ’తి వుత్తో పఞ్హాసహస్సం పుచ్ఛి. థేరో పుచ్ఛితపుచ్ఛితం పఞ్హం అసజ్జమానోవ కథేసి. తతో ‘అతితిక్ఖం తే, భన్తే, ఞాణం. కదా తుమ్హేహి అయం ధమ్మో అధిగతో’తి వుత్తో ‘ఇతో సట్ఠివస్సకాలే, ఆవుసో’తి ఆహ. ‘సమాధిమ్పి, భన్తే, వళఞ్జేథా’తి? ‘న ఇదం, ఆవుసో, భారియ’న్తి. ‘తేన హి, భన్తే, ఏకం హత్థిం మాపేథా’తి. థేరో సబ్బసేతం హత్థిం మాపేసి. ‘ఇదాని, భన్తే, యథా అయం హత్థీ అఞ్చితకణ్ణో పసారితనఙ్గుట్ఠో సోణ్డం ముఖే పక్ఖిపిత్వా భేరవం కోఞ్చనాదం కరోన్తో తుమ్హాకం అభిముఖో ఆగచ్ఛతి తథా తం కరోథా’తి. థేరో తథా కత్వా వేగేన ఆగచ్ఛతో హత్థిస్స భేరవం ఆకారం దిస్వా ఉట్ఠాయ పలాయితుం ఆరద్ధో. తమేనం ఖీణాసవత్థేరో హత్థం పసారేత్వా చీవరకణ్ణే గహేత్వా ‘భన్తే, ఖీణాసవస్స సారజ్జం నామ హోతీ’తి ఆహ. సో తస్మిం కాలే అత్తనో పుథుజ్జనభావం ఞత్వా ‘అవస్సయో మే, ఆవుసో ధమ్మదిన్న, హోహీ’తి వత్వా పాదమూలే ఉక్కుటికం నిసీది. ‘భన్తే, తుమ్హాకం అవస్సయో భవిస్సామిచ్చేవాహం ఆగతో, మా చిన్తయిత్థా’తి కమ్మట్ఠానం కథేసి. థేరో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా చఙ్కమం ఆరుయ్హ తతియే పదవారే అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణి. థేరో కిర దోసచరితో అహోసి.

౮౮౩. అస్మిమాననిద్దేసే రూపం అస్మీతి మానోతి ‘అహం రూప’న్తి ఉప్పన్నమానో. ఛన్దోతి మానం అనుగతచ్ఛన్దోవ. తథా అనుసయో. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౮౮౪. మిచ్ఛామాననిద్దేసే పాపకేన వా కమ్మాయతనేనాతి ఆదీసు పాపకం కమ్మాయతనం నామ కేవట్టమచ్ఛబన్ధనేసాదాదీనం కమ్మం. పాపకం సిప్పాయతనం నామ మచ్ఛజాలఖిపనకుమినకరణేసు చేవ పాసఓడ్డనసూలారోపనాదీసు చ ఛేకతా. పాపకం విజ్జాట్ఠానం నామ యా కాచి పరూపఘాతవిజ్జా. పాపకం సుతం నామ భారతయుద్ధసీతాహరణాదిపటిసంయుత్తం. పాపకం పటిభానం నామ దుబ్భాసితయుత్తం కప్పనాటకవిలప్పనాదిపటిభానం. పాపకం సీలం నామ అజసీలం గోసీలం. వతమ్పి అజవతగోవతమేవ. పాపికా దిట్ఠి పన ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేసు యా కాచి దిట్ఠి.

౮౮౫. ఞాతివితక్కనిద్దేసాదీసు ‘మయ్హం ఞాతయో సుఖజీవినో సమ్పత్తియుత్తా’తి ఏవం పఞ్చకామగుణసన్నిస్సితేన గేహసితపేమేన ఞాతకే ఆరబ్భ ఉప్పన్నవితక్కోవ ఞాతివితక్కో నామ. ‘ఖయం గతా వయం గతా సద్ధా పసన్నా’తి ఏవం పవత్తో పన ఞాతివితక్కో నామ న హోతి.

౮౮౬. ‘అమ్హాకం జనపదో సుభిక్ఖో సమ్పన్నసస్సో’తి తుట్ఠమానస్స గేహసితపేమవసేనేవ ఉప్పన్నవితక్కో జనపదవితక్కో నామ. ‘అమ్హాకం జనపదే మనుస్సా సద్ధా పసన్నా ఖయం గతా వయం గతా’తి ఏవం పవత్తో పన జనపదవితక్కో నామ న హోతి.

౮౮౭. అమరత్థాయ వితక్కో, అమరో వా వితక్కోతి అమరవితక్కో. తత్థ ‘ఉక్కుటికప్పధానాదీహి దుక్ఖే నిజ్జిణ్ణే సమ్పరాయే అత్తా సుఖీ హోతి అమరో’తి దుక్కరకారికం కరోన్తస్స తాయ దుక్కరకారికాయ పటిసంయుత్తో వితక్కో అమరత్థాయ వితక్కో నామ. దిట్ఠిగతికో పన ‘సస్సతం వదేసీ’తిఆదీని పుట్ఠో ‘ఏవన్తిపి మే నో, తథాతిపి మే నో’ అఞ్ఞథాతిపి మే నో, నోతిపి మే నో, నో నోతిపి మే నో’తి (దీ. ని. ౧.౬౨) విక్ఖేపం ఆపజ్జతి, తస్స సో దిట్ఠిగతపటిసంయుత్తో వితక్కో. యథా అమరో నామ మచ్ఛో ఉదకే గహేత్వా మారేతుం న సక్కా, ఇతో చితో చ ధావతి, గాహం న గచ్ఛతి; ఏవమేవ ఏకస్మిం పక్ఖే అసణ్ఠహనతో న మరతీతి అమరో నామ హోతి. తం దువిధమ్పి ఏకతో కత్వా అయం వుచ్చతి అమరవితక్కోతి వుత్తం.

౮౮౮. పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తోతి అనుద్దయతాపతిరూపకేన గేహసితపేమేన పటిసంయుత్తో. సహనన్దీతిఆదీసు ఉపట్ఠాకేసు నన్దన్తేసు సోచన్తేసు చ తేహి సద్ధిం దిగుణం నన్దతి, దిగుణం సోచతి; తేసు సుఖితేసు దిగుణం సుఖితో హోతి, దుక్ఖితేసు దిగుణం దుక్ఖితో హోతి. ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసూతి తేసు మహన్తేసు వా ఖుద్దకేసు వా కమ్మేసు ఉప్పన్నేసు. అత్తనా వా యోగం ఆపజ్జతీతి తాని తాని కిచ్చాని సాధేన్తో పఞ్ఞత్తిం వీతిక్కమతి, సల్లేఖం కోపేతి. యో తత్థాతి యో తస్మిం సంసట్ఠవిహారే, తస్మిం వా యోగాపజ్జనే గేహసితో వితక్కో – అయం పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తో వితక్కో నామ.

౮౮౯. లాభసక్కారసిలోకపటిసంయుత్తోతి చీవరాదిలాభేన చేవ సక్కారేన చ కిత్తిసద్దేన చ సద్ధిం ఆరమ్మణకరణవసేన పటిసంయుత్తో.

౮౯౦. అనవఞ్ఞత్తిపటిసంయుత్తోతి ‘అహో వత మం పరే న అవజానేయ్యుం, న పోథేత్వా విహేఠేత్వా కథేయ్యు’న్తి ఏవం అనవఞ్ఞాతభావపత్థనాయ సద్ధిం ఉప్పజ్జనవితక్కో. యో తత్థ గేహసితోతి యో తస్మిం ‘మా మం పరే అవజానింసూ’తి ఉప్పన్నే చిత్తే పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతగేహనిస్సితో హుత్వా ఉప్పన్నవితక్కో. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవాతి.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా.