౧౫. పటిసమ్భిదావిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయం

౧. సఙ్గహవారవణ్ణనా

౭౧౮. ఇదాని తదనన్తరే పటిసమ్భిదావిభఙ్గే చతస్సోతి గణనపరిచ్ఛేదో. పటిసమ్భిదాతి పభేదా. యస్మా పన పరతో అత్థే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదాతిఆదిమాహ, తస్మా న అఞ్ఞస్స కస్సచి పభేదా, ఞాణస్సేవ పభేదాతి వేదితబ్బా. ఇతి ‘‘చతస్సో పటిసమ్భిదా’’తి పదేన చత్తారో ఞాణప్పభేదాతి అయమత్థో సఙ్గహితో. అత్థపటిసమ్భిదాతి అత్థే పటిసమ్భిదా; అత్థప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనావవత్థానకరణసమత్థం అత్థే పభేదగతం ఞాణన్తి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ధమ్మప్పభేదస్స హి సల్లక్ఖణవిభావనావవత్థానకరణసమత్థం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా నామ. నిరుత్తిప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనావవత్థానకరణసమత్థం నిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా నామ. పటిభానప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనావవత్థానకరణసమత్థం పటిభానే పభేదగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా నామ.

ఇదాని యథానిక్ఖిత్తా పటిసమ్భిదా భాజేత్వా దస్సేన్తో అత్థే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదాతిఆదిమాహ. తత్థ అత్థోతి సఙ్ఖేపతో హేతుఫలం. తఞ్హి హేతువసేన అరణీయం గన్తబ్బం పత్తబ్బం, తస్మా అత్థోతి వుచ్చతి. పభేదతో పన యంకిఞ్చి పచ్చయసముప్పన్నం, నిబ్బానం, భాసితత్థో, విపాకో, కిరియాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా అత్థోతి వేదితబ్బా. తం అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా.

ధమ్మోతి సఙ్ఖేపతో పచ్చయో. సో హి యస్మా తం తం విదహతి పవత్తేతి చేవ పాపేతి చ, తస్మా ధమ్మోతి వుచ్చతి. పభేదతో పన యో కోచి ఫలనిబ్బత్తకో హేతు, అరియమగ్గో, భాసితం, కుసలం, అకుసలన్తి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మోతి వేదితబ్బా. తం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా.

తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణన్తి తస్మిం అత్థే చ ధమ్మే చ యా సభావనిరుత్తి, తస్సా అభిలాపే తం సభావనిరుత్తిం సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం సభావనిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. ఏవమయం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సద్దారమ్మణా నామ జాతా, న పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణా. కస్మా? యస్మా సద్దం సుత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి జానన్తి. పటిసమ్భిదాప్పత్తో హి ‘‘ఫస్సో’’తి వుత్తే ‘‘అయం సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి, ‘‘ఫస్సా’’తి వా ‘‘ఫస్స’’న్తి వా వుత్తే పన ‘‘అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞం పనేస నామఆఖ్యాతఉపసగ్గబ్యఞ్జనసద్దం జానాతి న జానాతీతి? యదగ్గేన సద్దం సుత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి, తదగ్గేన తమ్పి జానిస్సతీతి. తం పన నయిదం పటిసమ్భిదాకిచ్చన్తి పటిక్ఖిపిత్వా ఇదం వత్థు కథితం –

తిస్సదత్తత్థేరో కిర బోధిమణ్డే సువణ్ణసలాకం గహేత్వా అట్ఠారససు భాసాసు ‘కతరభాసాయ కథేమీ’తి పవారేసి. తం పన తేన అత్తనో ఉగ్గహే ఠత్వా పవారితం, న పటిసమ్భిదాయ ఠితేన. సో హి మహాపఞ్ఞతాయ తం తం భాసం కథాపేత్వా కథాపేత్వా ఉగ్గణ్హి; తతో ఉగ్గహే ఠత్వా ఏవం పవారేసి.

భాసం నామ సత్తా ఉగ్గణ్హన్తీతి వత్వా చ పనేత్థ ఇదం కథితం. మాతాపితరో హి దహరకాలే కుమారకే మఞ్చే వా పీఠే వా నిపజ్జాపేత్వా తం తం కథయమానా తాని తాని కిచ్చాని కరోన్తి. దారకా తేసం తం తం భాసం వవత్థాపేన్తి – ఇమినా ఇదం వుత్తం, ఇమినా ఇదం వుత్తన్తి. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే సబ్బమ్పి భాసం జానన్తి. మాతా దమిళీ, పితా అన్ధకో. తేసం జాతో దారకో సచే మాతుకథం పఠమం సుణాతి, దమిళభాసం భాసిస్సతి; సచే పితుకథం పఠమం సుణాతి, అన్ధకభాసం భాసిస్సతి. ఉభిన్నమ్పి పన కథం అస్సుణన్తో మాగధభాసం భాసిస్సతి.

యోపి అగామకే మహారఞ్ఞే నిబ్బత్తో, తత్థ అఞ్ఞో కథేన్తో నామ నత్థి, సోపి అత్తనో ధమ్మతాయ వచనం సముట్ఠాపేన్తో మాగధభాసమేవ భాసిస్సతి. నిరయే, తిరచ్ఛానయోనియం, పేత్తివిసయే, మనుస్సలోకే, దేవలోకేతి సబ్బత్థ మాగధభాసావ ఉస్సన్నా. తత్థ సేసా ఓట్టకిరాతఅన్ధకయోనకదమిళభాసాదికా అట్ఠారస భాసా పరివత్తన్తి. అయమేవేకా యథాభుచ్చబ్రహ్మవోహారఅరియవోహారసఙ్ఖాతా మాగధభాసా న పరివత్తతి. సమ్మాసబుద్ధోపి తేపిటకం బుద్ధవచనం తన్తిం ఆరోపేన్తో మాగధభాసాయ ఏవ ఆరోపేసి. కస్మా? ఏవఞ్హి అత్థం ఆహరితుం సుఖం హోతి. మాగధభాసాయ హి తన్తిం ఆరుళ్హస్స బుద్ధవచనస్స పటిసమ్భిదాప్పత్తానం సోతపథాగమనమేవ పపఞ్చో; సోతే పన సఙ్ఘట్టితమత్తేయేవ నయసతేన నయసహస్సేన అత్థో ఉపట్ఠాతి. అఞ్ఞాయ పన భాసాయ తన్తిం ఆరుళ్హం పోథేత్వా పోథేత్వా ఉగ్గహేతబ్బం హోతి. బహుమ్పి ఉగ్గహేత్వా పన పుథుజ్జనస్స పటిసమ్భిదాప్పత్తి నామ నత్థి. అరియసావకో నో పటిసమ్భిదాప్పతో నామ నత్థి.

ఞాణేసు ఞాణన్తి సబ్బత్థకఞాణం ఆరమ్మణం కత్వా ఞాణం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పభేదగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదాతి. ఇమా పన చతస్సోపి పటిసమ్భిదా ద్వీసు ఠానేసు పభేదం గచ్ఛన్తి, పఞ్చహి కారణేహి విసదా హోన్తీతి వేదితబ్బా. కతమేసు ద్వీసు? సేక్ఖభూమియఞ్చ అసేక్ఖభూమియఞ్చ. తత్థ సారిపుత్తత్థేరస్స మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స మహాకస్సపత్థేరస్స మహాకచ్చాయనత్థేరస్స మహాకోట్ఠితత్థేరస్సాతి అసీతియాపి మహాథేరానం పటిసమ్భిదా అసేక్ఖభూమియం పభేదం గతా. ఆనన్దత్థేరస్స చిత్తస్స గహపతినో ధమ్మికస్స ఉపాసకస్స ఉపాలిస్స గహపతినో ఖుజ్జుత్తరాయ ఉపాసికాయాతి ఏవమాదీనం పటిసమ్భిదా సేక్ఖభూమియం పభేదం గతాతి ఇమాసు ద్వీసు భూమీసు పభేదం గచ్ఛన్తి.

కతమేహి పఞ్చహి కారణేహి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తీతి? అధిగమేన, పరియత్తియా, సవనేన, పరిపుచ్ఛాయ, పుబ్బయోగేనాతి. తత్థ ‘అధిగమో’ నామ అరహత్తం. తఞ్హి పత్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. ‘పరియత్తి’ నామ బుద్ధవచనం. తఞ్హి ఉగ్గణ్హన్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. ‘సవనం’ నామ ధమ్మస్సవనం. సక్కచ్చఞ్హి ధమ్మం సుణన్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. ‘పరిపుచ్ఛా’ నామ అట్ఠకథా. ఉగ్గహితపాళియా అత్థం కథేన్తస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. ‘పుబ్బయోగో’ నామ పుబ్బయోగావచరతా, అతీతభవే హరణపచ్చాహరణనయేన పరిగ్గహితకమ్మట్ఠానతా; పుబ్బయోగావచరస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. తత్థ అరహత్తప్పత్తియా పునబ్బసుకుటుమ్బికపుత్తస్స తిస్సత్థేరస్స పటిసమ్భిదా విసదా అహేసుం. సో కిర తమ్బపణ్ణిదీపే బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా పరతీరం గన్త్వా యోనకధమ్మరక్ఖితత్థేరస్స సన్తికే బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా ఆగచ్ఛన్తో నావం అభిరుహనతిత్థే ఏకస్మిం పదే ఉప్పన్నకఙ్ఖో యోజనసతమగ్గం నివత్తిత్వా ఆచరియస్స సన్తికం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ఏకస్స కుటుమ్బికస్స పఞ్హం కథేసి. సో పసీదిత్వా సతసహస్సగ్ఘనికం కమ్బలం అదాసి. సోపి తం ఆహరిత్వా ఆచరియస్స అదాసి. థేరో వాసియా కోట్టేత్వా నిసీదనట్ఠానే పరిభణ్డం కారేసి. కిమత్థాయాతి? పచ్ఛిమాయ జనతాయ అనుగ్గహత్థాయాతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అమ్హాకం గతమగ్గం ఆవజ్జేత్వా అనాగతే సబ్రహ్మచారినో పటిపత్తిం పూరేతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి. తిస్సత్థేరోపి ఆచరియస్స సన్తికే కఙ్ఖం ఛిన్దిత్వా జమ్బుకోలపట్టనే ఓరుయ్హ చేతియఙ్గణం సమ్మజ్జనవేలాయ వాలికవిహారం పత్వా సమ్మజ్జి. తస్స సమ్మజ్జితట్ఠానం దిస్వా ‘ఇదం వీతరాగస్స భిక్ఖునో సమ్మట్ఠట్ఠాన’న్తి థేరస్స వీమంసనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛింసు. థేరో పటిసమ్భిదాప్పత్తతాయ పుచ్ఛితపుచ్ఛితే పఞ్హే కథేసీతి.

పరియత్తియా పన తిస్సదత్తత్థేరస్స చేవ నాగసేనత్థేరస్స చ పటిసమ్భిదా విసదా అహేసుం. సక్కచ్చధమ్మసవనేన సుధమ్మసామణేరస్స పటిసమ్భిదా విసదా అహేసుం. సో కిర తలఙ్గరవాసీ ధమ్మదిన్నత్థేరస్స భాగినేయ్యో ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పత్తో మాతులత్థేరస్స ధమ్మవినిచ్ఛయట్ఠానే నిసీదిత్వా సుణన్తోయేవ తీణి పిటకాని పగుణాని అకాసి. ఉగ్గహితపాళియా అత్థం కథేన్తస్స పన తిస్సదత్తత్థేరస్స ఏవ పటిసమ్భిదా విసదా అహేసుం. గతపచ్చాగతవత్తం పన పూరేత్వా యావ అనులోమం కమ్మట్ఠానం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఆగతానం విసదభావప్పత్తపటిసమ్భిదానం పుబ్బయోగావచరానం అన్తో నత్థి.

ఏతేసు పన కారణేసు పరియత్తి, సవనం, పరిపుచ్ఛాతి ఇమాని తీణి పభేదస్సేవ బలవకారణాని. పుబ్బయోగో అధిగమస్స బలవపచ్చయో, పభేదస్స హోతి న హోతీతి? హోతి, న పన తథా. పరియత్తిసవనపరిపుచ్ఛా హి పుబ్బే హోన్తు వా మా వా, పుబ్బయోగేన పుబ్బే చేవ ఏతరహి చ సఙ్ఖారసమ్మసనం వినా పటిసమ్భిదా నామ నత్థి. ఇమే పన ద్వేపి ఏకతో హుత్వా పటిసమ్భిదా ఉపత్థమ్భేత్వా విసదా కరోన్తీతి.

సఙ్గహవారవణ్ణనా.

౨. సచ్చవారాదివణ్ణనా

౭౧౯. ఇదాని యే సఙ్గహవారే పఞ్చ అత్థా చ ధమ్మా చ సఙ్గహితా, తేసం పభేదదస్సననయేన పటిసమ్భిదా విభజితుం పున చతస్సోతిఆదినా నయేన పభేదవారో ఆరద్ధో. సో సచ్చవారహేతువారధమ్మవారపచ్చయాకారవారపరియత్తివారవసేన పఞ్చవిధో. తత్థ పచ్చయసముప్పన్నస్స దుక్ఖసచ్చస్స పచ్చయేన పత్తబ్బస్స నిబ్బానస్స చ అత్థభావం, ఫలనిబ్బత్తకస్స సముదయస్స నిబ్బానసమ్పాపకస్స అరియమగ్గస్స చ ధమ్మభావఞ్చ దస్సేతుం ‘సచ్చవారో’ వుత్తో. యస్స కస్సచి పన హేతుఫలనిబ్బత్తకస్స హేతునో ధమ్మభావం, హేతుఫలస్స చ అత్థభావం దస్సేతుం ‘హేతువారో’ వుత్తో. తత్థ చ హేతుఫలక్కమవసేన ఉప్పటిపాటియా పఠమం ధమ్మపటిసమ్భిదా నిద్దిట్ఠా. యే పన ధమ్మా తమ్హా తమ్హా రూపారూపప్పభేదా హేతుతో జాతా, తేసం అత్థభావం, తస్స తస్స చ రూపారూపధమ్మప్పభేదస్స హేతునో ధమ్మభావం దస్సేతుం ‘ధమ్మవారో’ వుత్తో. జరామరణాదీనం పన అత్థభావం, జరామరణాదిసముదయసఙ్ఖాతానం జాతిఆదీనఞ్చ ధమ్మభావం దస్సేతుం ‘పచ్చయాకారవారో’ వుత్తో. తతో పరియత్తిసఙ్ఖాతస్స తస్స తస్స భాసితస్స ధమ్మభావం, భాసితసఙ్ఖాతేన పచ్చయేన పత్తబ్బస్స భాసితత్థస్స చ అత్థభావం దస్సేతుం ‘పరియత్తివారో’ వుత్తో.

తత్థ చ యస్మా భాసితం ఞత్వా తస్సత్థో ఞాయతి, తస్మా భాసితభాసితత్థక్కమేన ఉప్పటిపాటియా పఠమం ధమ్మపటిసమ్భిదా నిద్దిట్ఠా. పరియత్తిధమ్మస్స చ పభేదదస్సనత్థం ‘‘తత్థ కతమా ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తి పుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమో పటినిద్దేసవారో వుత్తో. తత్థ సుత్తన్తిఆదీహి నవహి అఙ్గేహి నిప్పదేసతో తన్తి గహితా. అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో, అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థోతి ఇమస్మిమ్పి ఠానే భాసితవసేన నిప్పదేసతో తన్తి ఏవ గహితాతి.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౭౨౫. తత్థ తిస్సో పటిసమ్భిదా లోకియా. అత్థపటిసమ్భిదా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా. సా హి నిబ్బానారమ్మణానం మగ్గఫలఞాణానం వసేన లోకుత్తరాపి హోతి. అభిధమ్మభాజనీయే కుసలాకుసలవిపాకకిరియానం వసేన చతూహి వారేహి విభత్తం. తత్థ యత్తకాని హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే (ధ. స. ౧ ఆదయో) కుసలచిత్తాని విభత్తాని, తేసం సబ్బేసమ్పి వసేన ఏకేకస్మిం చిత్తనిద్దేసే చతస్సో చతస్సో పటిసమ్భిదా విభత్తాతి వేదితబ్బా. అకుసలచిత్తేసుపి ఏసేవ నయో. విపాకకిరియవారేసు విపాకకిరియానం అత్థేన సఙ్గహితత్తా, ధమ్మపటిసమ్భిదం ఛడ్డేత్వా, ఏకేకస్మిం విపాకచిత్తే చ కిరియచిత్తే చ తిస్సో తిస్సోవ పటిసమ్భిదా విభత్తా. పాళి పన ముఖమత్తమేవ దస్సేత్వా సంఖిత్తా. సా హేట్ఠా ఆగతవిత్థారవసేనేవ వేదితబ్బా.

కస్మా పన యథా కుసలాకుసలవారేసు ‘‘తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి వుత్తం, ఏవమిధ ‘‘యేసం ధమ్మానం ఇమే విపాకా, తేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తి ఏవం న వుత్తన్తి? హేట్ఠా వుత్తత్తా. యది ఏవం, ‘‘తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి హేట్ఠా వుత్తత్తా అయం అత్థపటిసమ్భిదాపి ఇధ న వత్తబ్బా సియాతి? నో న వత్తబ్బా. కస్మా? హేట్ఠా విపాకకిరియచిత్తుప్పాదవసేన అవుత్తత్తా. కిరియవారే చ ‘‘యేసం ధమ్మానం ఇమే కిరియా’’తి వచనమేవ న యుజ్జతీతి ద్వీసుపి ఇమేసు వారేసు తిస్సో తిస్సోవ పటిసమ్భిదా విభత్తా.

తత్థ యాయ నిరుత్తియా తేసం ధమ్మానం పఞ్ఞత్తి హోతీతి యాయ నిరుత్తియా తేసం ఫస్సో హోతీతిఆదినా నయేన వుత్తానం ధమ్మానం ‘‘అయం ఫస్సో, అయం వేదనా’’తి ఏవం పఞ్ఞత్తి హోతి. తత్థ ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణన్తి తస్మిం అత్థే ధమ్మే చ పవత్తమానాయ తస్సా ధమ్మనిరుత్తియా సభావపఞ్ఞత్తియా అభిలాపే ఞాణం. అభిలాపసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నఞాణమేవ ఇధాపి కథితం. యేన ఞాణేనాతి యేన పటిభానపటిసమ్భిదాఞాణేన. తాని ఞాణాని జానాతీతి ఇతరాని తీణి పటిసమ్భిదాఞాణాని జానాతి.

ఇదాని యథా యం ఞాణం తాని ఞాణాని జానాతి, తథా తస్స తేసు పవత్తిం దస్సేతుం ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీతి వుత్తం. తత్థ ఇదమత్థజోతకానీతి ఇమస్స అత్థస్స జోతకాని పకాసకాని; ఇమం నామ అత్థం జోతేన్తి పకాసేన్తి పరిచ్ఛిన్దన్తీతి అత్థో. ఇతి ఞాణేసు ఞాణన్తి ఇమినా ఆకారేన పవత్తం తీసు ఞాణేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా నామ.

తత్థ కిఞ్చాపి అయం పటిభానపటిసమ్భిదా ‘ఇమిస్సా ఇదం కిచ్చం, ఇమిస్సా ఇదం కిచ్చ’న్తి ఇతరాసం పటిసమ్భిదానం కిచ్చం జానాతి, సయం పన తాసం కిచ్చం కాతుం న సక్కోతి, బహుస్సుతధమ్మకథికో వియ అప్పస్సుతధమ్మకథికస్స. ద్వే కిర భిక్ఖూ. ఏకో బహుస్సుతో, ఏకో అప్పస్సుతో. తే ఏకతోవ ఏకం ధమ్మకథామగ్గం ఉగ్గణ్హింసు. తత్థ అప్పస్సుతో సరసమ్పన్నో అహోసి, ఇతరో మన్దస్సరో. తేసు అప్పస్సుతో గతగతట్ఠానే అత్తనో సరసమ్పత్తియా సకలపరిసం ఖోభేత్వా ధమ్మం కథేసి. ధమ్మం సుణమానా హట్ఠతుట్ఠమానసా హుత్వా – ‘యథా ఏస ధమ్మం కథేసి, ఏకో తిపిటకధరో మఞ్ఞే భవిస్సతీ’తి వదన్తి. బహుస్సుతభిక్ఖు పన – ‘ధమ్మసవనే జానిస్సథ అయం తిపిటకధరో వా నో వా’తి ఆహ. సో కిఞ్చాపి ఏవమాహ, యథా పన సకలపరిసం ఖోభేత్వా ధమ్మం కథేతుం సక్కోతి, ఏవమస్స కథనసమత్థతా నత్థి. తత్థ కిఞ్చాపి పటిభానపటిసమ్భిదా, బహుస్సుతో వియ అప్పస్సుతస్స, ఇతరాసం కిచ్చం జానాతి, సయం పన తం కిచ్చం కాతుం న సక్కోతీతి వేదితబ్బం. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

౭౪౬. ఏవం కుసలచిత్తుప్పాదాదివసేన పటిసమ్భిదా విభజిత్వా ఇదాని తాసం ఉప్పత్తిట్ఠానభూతం ఖేత్తం దస్సేతుం పున చతస్సో పటిసమ్భిదాతిఆదిమాహ. తత్థ తిస్సో పటిసమ్భిదా కామావచరకుసలతో చతూసు ఞాణసమ్పయుత్తేసు చిత్తుప్పాదేసూతి ఇదం సేక్ఖానం వసేన వుత్తం. తేసఞ్హిపి ధమ్మపచ్చవేక్ఖణకాలే హేట్ఠా వుత్తం పఞ్చప్పకారం ధమ్మం ఆరమ్మణం కత్వా చతూసు ఞాణసమ్పయుత్తకుసలచిత్తేసు ధమ్మపటిసమ్భిదా ఉప్పజ్జతి. తథా నిరుత్తిపచ్చవేక్ఖణకాలే సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా నిరుత్తిపటిసమ్భిదా; ఞాణం పచ్చవేక్ఖణకాలే సబ్బత్థకఞాణం ఆరమ్మణం కత్వా పటిభానపటిసమ్భిదాతి.

కిరియతో చతూసూతి ఇదం పన అసేక్ఖానం వసేన వుత్తం. తేసఞ్హి ధమ్మం పచ్చవేక్ఖణకాలే హేట్ఠా వుత్తం పఞ్చప్పకారం ధమ్మం ఆరమ్మణం కత్వా చతూసు ఞాణసమ్పయుత్తకిరియచిత్తేసు ధమ్మపటిసమ్భిదా ఉప్పజ్జతి. తథా నిరుత్తిపచ్చవేక్ఖణకాలే సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా నిరుత్తిపటిసమ్భిదా; ఞాణం పచ్చవేక్ఖణకాలే సబ్బత్థకఞాణం ఆరమ్మణం కత్వా పటిభానపటిసమ్భిదాతి.

అత్థపటిసమ్భిదా ఏతేసు చేవ ఉప్పజ్జతీతి ఇదం పన సేక్ఖాసేక్ఖానం వసేన వుత్తం. తథా హి సేక్ఖానం అత్థపచ్చవేక్ఖణకాలే హేట్ఠా వుత్తప్పభేదం అత్థం ఆరమ్మణం కత్వా చతూసు ఞాణసమ్పయుత్తకుసలచిత్తేసు అయం ఉప్పజ్జతి, మగ్గఫలకాలే చ మగ్గఫలేసు. అసేక్ఖస్స పన అత్థం పచ్చవేక్ఖణకాలే హేట్ఠా వుత్తప్పభేదమేవ అత్థం ఆరమ్మణం కత్వా చతూసు ఞాణసమ్పయుత్తకిరియచిత్తేసు ఉప్పజ్జతి, ఫలకాలే చ ఉపరిమే సామఞ్ఞఫలేతి. ఏవమేతా సేక్ఖాసేక్ఖానం ఉప్పజ్జమానా ఇమాసు భూమీసు ఉప్పజ్జన్తీతి భూమిదస్సనత్థం అయం నయో దస్సితోతి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా.

౩. పఞ్హాపుచ్ఛకవణ్ణనా

౭౪౭. పఞ్హాపుచ్ఛకే పాళిఅనుసారేనేవ చతున్నం పటిసమ్భిదానం కుసలాదిభావో వేదితబ్బో. ఆరమ్మణత్తికేసు పన నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సద్దమేవ ఆరమ్మణం కరోతీతి పరిత్తారమ్మణా. అత్థపటిసమ్భిదా కామావచరవిపాకకిరియసఙ్ఖాతఞ్చేవ పచ్చయసముప్పన్నఞ్చ అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పరిత్తారమ్మణా; వుత్తప్పభేదమేవ రూపావచరారూపావచరం అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స మహగ్గతారమ్మణా; లోకుత్తరవిపాకత్థఞ్చేవ పరమత్థఞ్చ నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖన్తస్స అప్పమాణారమ్మణా. ధమ్మపటిసమ్భిదా కామావచరం కుసలధమ్మం అకుసలధమ్మం పచ్చయధమ్మఞ్చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స పరిత్తారమ్మణా; రూపావచరారూపావచరం కుసలం ధమ్మం పచ్చయధమ్మఞ్చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స మహగ్గతారమ్మణా; లోకుత్తరం కుసలం ధమ్మం పచ్చయధమ్మఞ్చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స అప్పమాణారమ్మణా. పటిభానపటిసమ్భిదా కామావచరకుసలవిపాకకిరియఞాణాని పచ్చవేక్ఖన్తస్స పరిత్తారమ్మణా; రూపావచరారూపావచరాని కుసలవిపాకకిరియఞాణాని పచ్చవేక్ఖన్తస్స తేసం ఆరమ్మణాని విజానన్తస్స మహగ్గతారమ్మణా; లోకుత్తరాని కుసలవిపాకఞాణాని పచ్చవేక్ఖన్తస్స అప్పమాణారమ్మణా.

అత్థపటిసమ్భిదా సహజాతహేతువసేన సియా మగ్గహేతుకా, వీరియజేట్ఠికాయ మగ్గభావనాయ సియా మగ్గాధిపతి, ఛన్దచిత్తజేట్ఠికాయ నవత్తబ్బా, ఫలకాలేపి నవత్తబ్బా ఏవ. ధమ్మపటిసమ్భిదా మగ్గం పచ్చవేక్ఖణకాలే మగ్గారమ్మణా, మగ్గం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఆరమ్మణాధిపతివసేన మగ్గాధిపతి. పటిభానపటిసమ్భిదా మగ్గఞాణం పచ్చవేక్ఖణకాలే మగ్గారమ్మణా, మగ్గం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స మగ్గాధిపతి, సేసఞాణం పఞ్చవేక్ఖణకాలే నవత్తబ్బారమ్మణా. నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పచ్చుప్పన్నమేవ సద్దం ఆరమ్మణం కరోతీతి పచ్చుప్పన్నారమ్మణా.

అత్థపటిసమ్భిదా అతీతం విపాకత్థం కిరియత్థం పచ్చయసముప్పన్నఞ్చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స అతీతారమ్మణా, అనాగతం పచ్చవేక్ఖన్తస్స అనాగతారమ్మణా, పచ్చుప్పన్నం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణా, లోకుత్తరం పరమత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స నవత్తబ్బారమ్మణా. ధమ్మపటిసమ్భిదా అతీతం కుసలం అకుసలం పచ్చయధమ్మఞ్చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స అతీతారమ్మణా, అనాగతం పచ్చవేక్ఖన్తస్స అనాగతారమ్మణా, పచ్చుప్పన్నం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణా. పటిభానపటిసమ్భిదా అతీతం కుసలఞాణం విపాకఞాణం కిరియఞాణఞ్చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స అతీతారమ్మణా, అనాగతం పచ్చవేక్ఖన్తస్స అనాగతారమ్మణా, పచ్చుప్పన్నం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణా.

నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సద్దారమ్మణత్తా బహిద్ధారమ్మణా. ఇతరాసు తీసు అత్థపటిసమ్భిదా అజ్ఝత్తం విపాకత్థం కిరియత్థం పచ్చయసముప్పన్నఞ్చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స అజ్ఝత్తారమ్మణా, బహిద్ధా పచ్చవేక్ఖన్తస్స బహిద్ధారమ్మణా, అజ్ఝత్తబహిద్ధా పచ్చవేక్ఖన్తస్స అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా, పరమత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స బహిద్ధారమ్మణా ఏవ. ధమ్మపటిసమ్భిదా అజ్ఝత్తం కుసలాకుసలం పచ్చయధమ్మం పచ్చవేక్ఖణకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణా, బహిద్ధా కుసలాకుసలం పచ్చయధమ్మం పచ్చవేక్ఖణకాలే బహిద్ధారమ్మణా, అజ్ఝత్తబహిద్ధా కుసలాకుసలం పచ్చయధమ్మం పచ్చవేక్ఖణకాలే అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. పటిభానపటిసమ్భిదా అజ్ఝత్తం కుసలవిపాకకిరియఞాణం పచ్చవేక్ఖణకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణా, బహిద్ధా…పే… అజ్ఝత్తబహిద్ధా కుసలవిపాకకిరియఞాణం పచ్చవేక్ఖణకాలే అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణాతి.

ఇధాపి తిస్సో పటిసమ్భిదా లోకియా; అత్థపటిసమ్భిదా లోకియలోకుత్తరా. ఇమస్మిఞ్హి పటిసమ్భిదావిభఙ్గే సమ్మాసమ్బుద్ధేన తయోపి నయా లోకియలోకుత్తరమిస్సకత్తా ఏకపరిచ్ఛేదావ కథితా. తీసుపి హి ఏతాసు తిస్సో పటిసమ్భిదా లోకియా, అత్థపటిసమ్భిదా లోకియలోకుత్తరాతి. ఏవమయం పటిసమ్భిదావిభఙ్గోపి తేపరివట్టం నీహరిత్వావ భాజేత్వా దస్సితోతి.

సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ

పటిసమ్భిదావిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.