౧. సుత్తన్తభాజనీయం

మాతికావణ్ణనా

౫౦౮. ఇదాని తదనన్తరే ఝానవిభఙ్గే యా తావ అయం సకలస్సాపి సుత్తన్తభాజనీయస్స పఠమం మాతికా ఠపితా, తత్థ ఇధాతి వచనం పుబ్బభాగకరణీయసమ్పదాయ సమ్పన్నస్స సబ్బప్పకారజ్ఝాననిబ్బత్తకస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనం, అఞ్ఞసాసనస్స చ తథాభావపటిసేధనం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేహి అఞ్ఞేహీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧). భిక్ఖూతి తేసం ఝానానం నిబ్బత్తకపుగ్గలపరిదీపనం. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి ఇదమస్స పాతిమోక్ఖసంవరే పతిట్ఠితభావపరిదీపనం. విహరతీతి ఇదమస్స తదనురూపవిహారసమఙ్గీభావపరిదీపనం. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి ఇదమస్స హేట్ఠా పాతిమోక్ఖసంవరస్స ఉపరి ఝానానుయోగస్స చ ఉపకారధమ్మపరిదీపనం. అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీతి ఇదమస్స పాతిమోక్ఖతో అచవనధమ్మతాపరిదీపనం. సమాదాయాతి ఇదమస్స సిక్ఖాపదానం అనవసేసతో ఆదానపరిదీపనం. సిక్ఖతీతి ఇదమస్స సిక్ఖాయ సమఙ్గీభావపరిదీపనం. సిక్ఖాపదేసూతి ఇదమస్స సిక్ఖితబ్బధమ్మపరిదీపనం.

ఇన్ద్రియేసూతి ఇదమస్స గుత్తద్వారతాయ భూమిపరిదీపనం; రక్ఖితబ్బోకాసపరిదీపనన్తిపి వదన్తి ఏవ. గుత్తద్వారోతి ఇదమస్స ఛసు ద్వారేసు సంవిహితారక్ఖభావపరిదీపనం. భోజనే మత్తఞ్ఞూతి ఇదమస్స సన్తోసాదిగుణపరిదీపనం. పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగమనుయుత్తోతి ఇదమస్స కారణభావపరిదీపనం. సాతచ్చం నేపక్కన్తి ఇదమస్స పఞ్ఞాపరిగ్గహితేన వీరియేన సాతచ్చకారితాపరిదీపనం. బోధిపక్ఖికానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తోతి ఇదమస్స పటిపత్తియా నిబ్బేధభాగియత్తపరిదీపనం.

సో అభిక్కన్తే…పే… తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతీతి ఇదమస్స సబ్బత్థ సతిసమ్పజఞ్ఞసమన్నాగతత్తపరిదీపనం. సో వివిత్తం సేనాసనం భజతీతి ఇదమస్స అనురూపసేనాసనపరిగ్గహపరిదీపనం. అరఞ్ఞం…పే… పటిసల్లానసారుప్పన్తి ఇదమస్స సేనాసనప్పభేదనిరాదీనవతానిసంసపరిదీపనం. సో అరఞ్ఞగతో వాతి ఇదమస్స వుత్తప్పకారేన సేనాసనేన యుత్తభావపరిదీపనం. నిసీదతీతి ఇదమస్స యోగానురూపఇరియాపథపరిదీపనం. పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి ఇదమస్స యోగారమ్భపరిదీపనం. సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయాతిఆది పనస్స కమ్మట్ఠానానుయోగేన నీవరణప్పహానపరిదీపనం. తస్సేవ పహీననీవరణస్స వివిచ్చేవ కామేహీతిఆది పటిపాటియా ఝానుప్పత్తిపరిదీపనం.

అపి చ ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే ఝానుప్పాదకో భిక్ఖు. ఇదాని యస్మా ఝానుప్పాదకేన భిక్ఖునా చత్తారి సీలాని సోధేతబ్బాని, తస్మాస్స పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరసీలవిసుద్ధిం ఉపదిసతి. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతిఆదినా ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం. సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతి ఇమినా తేసం ద్విన్నం సీలానం అనవసేసతో ఆదానం. ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారోతి ఇమినా ఇన్ద్రియసంవరసీలం. భోజనే మత్తఞ్ఞూతి ఇమినా పచ్చయసన్నిస్సితసీలం. పుబ్బరత్తాపరరత్తన్తిఆదినా సీలే పతిట్ఠితస్స ఝానభావనాయ ఉపకారకే ధమ్మే. సో అభిక్కన్తేతిఆదినా తేసం ధమ్మానం అపరిహానాయ కమ్మట్ఠానస్స చ అసమ్మోసాయ సతిసమ్పజఞ్ఞసమాయోగం. సో వివిత్తన్తిఆదినా భావనానురూపసేనాసనపరిగ్గహం. సో అరఞ్ఞగతో వాతిఆదినా తం సేనాసనం ఉపగతస్స ఝానానురూపఇరియాపథఞ్చేవ ఝానభావనారమ్భఞ్చ. సో అభిజ్ఝన్తిఆదినా ఝానభావనారమ్భేన ఝానపచ్చనీకధమ్మప్పహానం. సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయాతిఆదినా ఏవం పహీనజ్ఝానపచ్చనీకధమ్మస్స సబ్బజ్ఝానానం ఉప్పత్తిక్కమం ఉపదిసతీతి.

మాతికావణ్ణనా.

నిద్దేసవణ్ణనా

౫౦౯. ఇదాని యథానిక్ఖిత్తం మాతికం పటిపాటియా భాజేత్వా దస్సేతుం ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఇమిస్సా దిట్ఠియాతిఆదీహి దసహి పదేహి సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధసాసనమేవ కథితం. తఞ్హి బుద్ధేన భగవతా దిట్ఠత్తా దిట్ఠీతి వుచ్చతి. తస్సేవ ఖమనవసేన ఖన్తి, రుచ్చనవసేన రుచి, గహణవసేన ఆదాయో, సభావట్ఠేన ధమ్మో, సిక్ఖితబ్బట్ఠేన వినయో, తదుభయేనాపి ధమ్మవినయో, పవుత్తవసేన పావచనం, సేట్ఠచరియట్ఠేన బ్రహ్మచరియం, అనుసిట్ఠిదానవసేన సత్థుసాసనన్తి వుచ్చతి. తస్మా ఇమిస్సా దిట్ఠియాతిఆదీసు ఇమిస్సా బుద్ధదిట్ఠియా, ఇమిస్సా బుద్ధఖన్తియా, ఇమిస్సా బుద్ధరుచియా, ఇమస్మిం బుద్ధఆదాయే, ఇమస్మిం బుద్ధధమ్మే, ఇమస్మిం బుద్ధవినయే.

‘‘యే చ ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి – ‘ఇమే ధమ్మా సరాగాయ సంవత్తన్తి నో విరాగాయ, సంయోగాయ సంవత్తన్తి నో విసంయోగాయ, ఆచయాయ సంవత్తన్తి నో అపచయాయ, ఉపాదాయ సంవత్తన్తి నో పటినిస్సగ్గియా, మహిచ్ఛతాయ సంవత్తన్తి నో అప్పిచ్ఛతాయ, అసన్తుట్ఠియా సంవత్తన్తి నో సన్తుట్ఠియా, సఙ్గణికాయ సంవత్తన్తి నో పవివేకాయ, కోసజ్జాయ సంవత్తన్తి నో వీరియారమ్భాయ, దుబ్భరతాయ సంవత్తన్తి నో సుభరతాయా’తి ఏకంసేన హి, గోతమి, ధారేయ్యాసి – ‘నేసో ధమ్మో, నేసో వినయో, నేతం సత్థుసాసన’న్తి. యే చ ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి – ‘ఇమే ధమ్మా విరాగాయ సంవత్తన్తి నో సరాగాయ…పే… సుభరతాయ సంవత్తన్తి నో దుబ్భరతాయా’తి. ఏకంసేన హి, గోతమి, ధారేయ్యాసి – ‘ఏసో ధమ్మో, ఏసో వినయో, ఏతం సత్థుసాసన’’న్తి (అ. ని. ౮.౫౩; చూళవ. ౪౦౬).

ఏవం వుత్తే ఇమస్మిం బుద్ధధమ్మవినయే, ఇమస్మిం బుద్ధపావచనే, ఇమస్మిం బుద్ధబ్రహ్మచరియే, ఇమస్మిం బుద్ధసత్థుసాసనేతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

అపిచేతం సిక్ఖాత్తయసఙ్ఖాతం సకలం సాసనం భగవతా దిట్ఠత్తా సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయత్తా సమ్మాదిట్ఠిపుబ్బఙ్గమత్తా చ దిట్ఠి, భగవతో ఖమనవసేన ఖన్తి, రుచ్చనవసేన రుచి, గహణవసేన ఆదాయో. అత్తనో కారకం అపాయేసు అపతమానం ధారేతీతి ధమ్మో. సోవ సంకిలేసపక్ఖం వినతీతి వినయో. ధమ్మో చ సో వినయో చాతి ధమ్మవినయో. కుసలధమ్మేహి వా అకుసలధమ్మానం ఏస వినయోతి ధమ్మవినయో. తేనేవ వుత్తం – ‘‘యే చ ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి – ‘ఇమే ధమ్మా విరాగాయ సంవత్తన్తి నో సరాగాయ…పే… ఏకంసేన, గోతమి, ధారేయ్యాసి ‘ఏసో ధమ్మో, ఏసో వినయో, ఏతం సత్థుసాసన’న్తి.

ధమ్మేన వా వినయో, న దణ్డాదీహీతి ధమ్మవినయో, వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘దణ్డేనేకే దమయన్తి, అఙ్కుసేహి కసాహి చ;

అదణ్డేన అసత్థేన, నాగో దన్తో మహేసినా’’తి. (చూళవ. ౩౪౨; మ. ని. ౨.౩౫౨);

తథా –

‘‘ధమ్మేన నీయమానానం, కా ఉసూయా విజానత’’న్తి; (మహావ. ౬౩);

ధమ్మాయ వా వినయో ధమ్మవినయో. అనవజ్జధమ్మత్థఞ్హేస వినయో, న భవభోగామిసత్థం. తేనాహ భగవా – ‘‘నయిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి జనకుహనత్థ’’న్తి (అ. ని. ౪.౨౫) విత్థారో. పుణ్ణత్థేరోపి ఆహ – ‘‘అనుపాదాపరినిబ్బానత్థం ఖో, ఆవుసో, భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౯). విసిట్ఠం వా నయతీతి వినయో. ధమ్మతో వినయో ధమ్మవినయో. సంసారధమ్మతో హి సోకాదిధమ్మతో వా ఏస విసిట్ఠం నిబ్బానం నయతి. ధమ్మస్స వా వినయో, న తిత్థకరానన్తి ధమ్మవినయో; ధమ్మభూతో హి భగవా, తస్సేవ వినయో. యస్మా వా ధమ్మాయేవ అభిఞ్ఞేయ్యా పరిఞ్ఞేయ్యా పహాతబ్బా భావేతబ్బా సచ్ఛికాతబ్బా చ, తస్మా ఏస ధమ్మేసు వినయో, న సత్తేసు, న జీవేసు చాతి ధమ్మవినయో. సాత్థసబ్యఞ్జనతాదీహి అఞ్ఞేసం వచనతో పధానం వచనన్తి పవచనం; పవచనమేవ పావచనం. సబ్బచరియాహి విసిట్ఠచరియాభావేన బ్రహ్మచరియం. దేవమనుస్సానం సత్థుభూతస్స భగవతో సాసనన్తి సత్థుసాసనం; సత్థుభూతం వా సాసనన్తిపి సత్థుసాసనం. ‘‘సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬) హి ధమ్మవినయోవ సత్థాతి వుత్తోతి ఏవమేతేసం పదానం అత్థో వేదితబ్బో.

యస్మా పన ఇమస్మింయేవ సాసనే సబ్బపకారజ్ఝాననిబ్బత్తకో భిక్ఖు దిస్సతి, న అఞ్ఞత్ర, తస్మా తత్థ తత్థ ‘ఇమిస్సా’తి చ ‘ఇమస్మి’న్తి చ అయం నియమో కతోతి వేదితబ్బోతి. అయం ‘ఇధా’తి మాతికాపదనిద్దేసస్స అత్థో.

౫౧౦. భిక్ఖునిద్దేసే సమఞ్ఞాయాతి పఞ్ఞత్తియా, వోహారేనాతి అత్థో. సమఞ్ఞాయ ఏవ హి ఏకచ్చో భిక్ఖూతి పఞ్ఞాయతి. తథా హి నిమన్తనాదిమ్హి భిక్ఖూసు గణీయమానేసు సామణేరేపి గహేత్వా ‘సతం భిక్ఖూ, సహస్సం భిక్ఖూ’తి వదన్తి. పటిఞ్ఞాయాతి అత్తనో పటిజాననేన. పటిఞ్ఞాయపి హి ఏకచ్చో భిక్ఖూతి పఞ్ఞాయతి. తస్స ‘‘కో ఏత్థ ఆవుసో’’తి? ‘‘అహం, ఆవుసో, భిక్ఖూ’’తి ఏవమాదీసు (అ. ని. ౧౦.౯౬) సమ్భవో దట్ఠబ్బో. అయం పన ఆనన్దత్థేరేన వుత్తత్తా ధమ్మికా పటిఞ్ఞా. రత్తిభాగే పన దుస్సీలాపి పటిపథం ఆగచ్ఛన్తా ‘‘కో ఏత్థా’’తి వుత్తే అధమ్మికాయ పటిఞ్ఞాయ అభూతత్థాయ ‘‘మయం భిక్ఖూ’’తి వదన్తి.

భిక్ఖతీతి యాచతి. యో హి కోచి భిక్ఖతి, భిక్ఖం ఏసతి గవేసతి, సో తం లభతు వా మా వా, అథ ఖో భిక్ఖతీతి భిక్ఖు. భిక్ఖకోతి బ్యఞ్జనేన పదం వడ్ఢితం; భిక్ఖనధమ్మతాయ భిక్ఖూతి అత్థో. భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి బుద్ధాదీహి అజ్ఝుపగతం భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతత్తా భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతో నామ. యో హి కోచి అప్పం వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, కసిగోరక్ఖాదీహి జీవితకప్పనం హిత్వా లిఙ్గసమ్పటిచ్ఛనేనేవ భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు. పరప్పటిబద్ధజీవికత్తా వా విహారమజ్ఝే కాజభత్తం భుఞ్జమానోపి భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు. పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయ పబ్బజ్జాయ ఉస్సాహజాతత్తా వా భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు.

అగ్ఘఫస్సవణ్ణభేదేన భిన్నం పటం ధారేతీతి భిన్నపటధరో. తత్థ సత్థకచ్ఛేదనేన అగ్ఘభేదో వేదితబ్బో. సహస్సగ్ఘనకోపి హి పటో సత్థకేన ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్నో భిన్నగ్ఘో హోతి, పురిమగ్ఘతో ఉపడ్ఢమ్పి న అగ్ఘతి. సుత్తసంసిబ్బనేన ఫస్సభేదో వేదితబ్బో. సుఖసమ్ఫస్సోపి హి పటో సుత్తేహి సంసిబ్బితో భిన్నఫస్సో హోతి, ఖరసమ్ఫస్సతం పాపుణాతి. సూచిమలాదీహి వణ్ణభేదో వేదితబ్బో. సుపరిసుద్ధోపి హి పటో సూచికమ్మతో పట్ఠాయ సూచిమలేన, హత్థసేదమలజల్లికాదీహి, అవసానే రజనకప్పకరణేహి చ భిన్నవణ్ణో హోతి, పకతివణ్ణం విజహతి. ఏవం తీహాకారేహి భిన్నపటధారణతో భిన్నపటధరోతి భిక్ఖు. గిహీవత్థవిసభాగానం వా కాసావానం ధారణమత్తేనేవ భిన్నపటధరోతి భిక్ఖు.

భిన్దతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి భిక్ఖు. సోతాపత్తిమగ్గేన పఞ్చ కిలేసే భిన్దతీతి భిక్ఖు. సకదాగామిమగ్గేన చత్తారో, అనాగామిమగ్గేన చత్తారో, అరహత్తమగ్గేన అట్ఠ కిలేసే భిన్దతీతి భిక్ఖు. ఏత్తావతా చత్తారో మగ్గట్ఠా దస్సితా. భిన్నత్తాతి ఇమినా పన చత్తారో ఫలట్ఠా. సోతాపన్నో హి సోతాపత్తిమగ్గేన పఞ్చ కిలేసే భిన్దిత్వా ఠితో. సకదాగామీ సకదాగామిమగ్గేన చత్తారో, అనాగామీ అనాగామిమగ్గేన చత్తారో, అరహా అరహత్తమగ్గేన అట్ఠ కిలేసే భిన్దిత్వా ఠితో. ఏవమయం చతుబ్బిధో ఫలట్ఠో భిన్నత్తా పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం భిక్ఖు నామ.

ఓధిసో కిలేసానం పహానాతి ఏత్థ ద్వే ఓధీ – మగ్గోధి చ కిలేసోధి చ. ఓధి నామ సీమా, మరియాదా. తత్థ సోతాపన్నో మగ్గోధినా ఓధిసో కిలేసానం పహానా భిక్ఖు. తస్స హి చతూసు మగ్గేసు ఏకేనేవ ఓధినా కిలేసా పహీనా, న సకలేన మగ్గచతుక్కేన. సకదాగామీఅనాగామీసుపి ఏసేవ నయో. సోతాపన్నో చ కిలేసోధినాపి ఓధిసో కిలేసానం పహానా భిక్ఖు. తస్స హి పహాతబ్బకిలేసేసు ఓధినావ కిలేసా పహీనా, న సబ్బేన సబ్బం. అరహా పన అనోధిసోవ కిలేసానం పహానా భిక్ఖు. తస్స హి మగ్గచతుక్కేన అనోధినావ కిలేసా పహీనా, న ఏకాయ మగ్గసీమాయ. పహాతబ్బకిలేసేసు చ అనోధిసోవ కిలేసా పహీనా. ఏకాపి హి కిలేససీమా ఠితా నామ నత్థి. ఏవం సో ఉభయథాపి అనోధిసో కిలేసానం పహానా భిక్ఖు.

సేక్ఖోతి పుథుజ్జనకల్యాణకేన సద్ధిం సత్త అరియా. తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖన్తీతి సేక్ఖా. తేసు యో కోచి సేక్ఖో భిక్ఖుతి వేదితబ్బో. న సిక్ఖతీతి అసేక్ఖో. సేక్ఖధమ్మే అతిక్కమ్మ అగ్గఫలే ఠితో తతో ఉత్తరి సిక్ఖితబ్బాభావతో ఖీణాసవో అసేక్ఖోతి వుచ్చతి. అవసేసో పుథుజ్జనభిక్ఖు తిస్సో సిక్ఖా నేవ సిక్ఖతి, న సిక్ఖిత్వా ఠితోతి నేవసేక్ఖనాసేక్ఖోతి వేదితబ్బో.

సీలగ్గం సమాధిగ్గం పఞ్ఞగ్గం విముత్తగ్గన్తి ఇదం అగ్గం పత్వా ఠితత్తా అగ్గో భిక్ఖు నామ. భద్రోతి అపాపకో. కల్యాణపుథుజ్జనాదయో హి యావ అరహా తావ భద్రేన సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ విముత్తియా విముత్తిఞాణదస్సనేన చ సమన్నాగతత్తా భద్రో భిక్ఖూతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. మణ్డో భిక్ఖూతి పసన్నో భిక్ఖు; సప్పిమణ్డో వియ అనావిలో విప్పసన్నోతి అత్థో. సారోతి తేహియేవ సీలసారాదీహి సమన్నాగతత్తా, నీలసమన్నాగమేన నీలో పటో వియ, సారో భిక్ఖూతి వేదితబ్బో. విగతకిలేసఫేగ్గుభావతో వా ఖీణాసవోవ సారోతి వేదితబ్బో.

తత్థ చ ‘‘భిన్దతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి భిక్ఖు, ఓధిసో కిలేసానం పహానా భిక్ఖు, సేక్ఖో భిక్ఖూ’’తి ఇమేసు తీసు ఠానేసు సత్త సేక్ఖా కథితా. ‘‘భిన్నత్తా పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానన్తి భిక్ఖు, అనోధిసో కిలేసానం పహానా భిక్ఖు, అసేక్ఖో భిక్ఖు, అగ్గో భిక్ఖు, మణ్డో భిక్ఖూ’’తి ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు ఖీణాసవోవ కథితో. ‘‘నేవసేక్ఖనాసేక్ఖో’’తి ఏత్థ పుథుజ్జనోవ కథితో. సేసట్ఠానేసు పుథుజ్జనకల్యాణకో, సత్త సేక్ఖా, ఖీణాసవోతి ఇమే సబ్బేపి కథితా.

ఏవం సమఞ్ఞాదీహి భిక్ఖుం దస్సేత్వా ఇదాని ఉపసమ్పదావసేన దస్సేతుం సమగ్గేన సఙ్ఘేనాతిఆదిమాహ. తత్థ సమగ్గేన సఙ్ఘేనాతి సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన పఞ్చవగ్గకరణీయే కమ్మే యావతికా భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా, తేసం ఆగతత్తా ఛన్దారహానం ఛన్దస్స ఆహటత్తా సమ్ముఖీభూతానఞ్చ అప్పటిక్కోసనతో ఏకస్మిం కమ్మే సమగ్గభావం ఉపగతేన. ఞత్తిచతుత్థేనాతి తీహి అనుస్సావనాహి ఏకాయ చ ఞత్తియా కాతబ్బేన. కమ్మేనాతి ధమ్మికేన వినయకమ్మేన. అకుప్పేనాతి వత్థుఞత్తిఅనుస్సావనసీమాపరిససమ్పత్తిసమ్పన్నత్తా అకోపేతబ్బతం అప్పటిక్కోసితబ్బతం ఉపగతేన. ఠానారహేనాతి కారణారహేన సత్థుసాసనారహేన.

ఉపసమ్పన్నో నామ ఉపరిభావం సమాపన్నో, పత్తోతి అత్థో. భిక్ఖుభావో హి ఉపరిభావో. తఞ్చేస యథావుత్తేన కమ్మేన సమాపన్నత్తా ఉపసమ్పన్నోతి వుచ్చతి. ఏతేన యా ఇమా ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదా, సరణాగమనూపసమ్పదా, ఓవాదపటిగ్గహణూపసమ్పదా, పఞ్హబ్యాకరణూపసమ్పదా, గరుధమ్మపటిగ్గహణూపసమ్పదా, దూతేనూపసమ్పదా, అట్ఠవాచికూపసమ్పదా, ఞత్తిచతుత్థకమ్మూపసమ్పదాతి అట్ఠ ఉపసమ్పదా వుత్తా, తాసం ఞత్తిచతుత్థకమ్మూపసమ్పదా, దూతేనూపసమ్పదా, అట్ఠవాచికూపసమ్పదాతి ఇమా తిస్సోవ థావరా. సేసా బుద్ధే ధరమానేయేవ అహేసుం. తాసు ఉపసమ్పదాసు ఇమస్మిం ఠానే అయం ఞత్తిచతుత్థకమ్మూపసమ్పదావ అధిప్పేతా.

౫౧౧. పాతిమోక్ఖసంవరనిద్దేసే పాతిమోక్ఖన్తి సిక్ఖాపదసీలం. తఞ్హి, యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచయతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహి, తస్మా పాతిమోక్ఖన్తి వుత్తం. సీలం పతిట్ఠాతిఆదీని తస్సేవ వేవచనాని. తత్థ సీలన్తి కామఞ్చేతం సహ కమ్మవాచాపరియోసానేన ఇజ్ఝనకస్స పాతిమోక్ఖస్స వేవచనం, ఏవం సన్తేపి ధమ్మతో ఏతం సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స వత్తప్పటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనాదయో ధమ్మా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘కిం సీల’’న్తి? చేతనా సీలం, చేతసికం సీలం, సంవరో సీలం, అవీతిక్కమో సీల’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౯).

తత్థ చేతనా సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనా. చేతసికం సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తస్స విరతి. అపిచ చేతనా సీలం నామ పాణాతిపాతాదీని పజహన్తస్స సత్త కమ్మపథచేతనా. చేతసికం సీలం నామ ‘‘అభిజ్ఝం పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతీ’’తిఆదినా నయేన సంయుత్తమహావగ్గే వుత్తా అనభిజ్ఝాఅబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠిధమ్మా. సంవరో సీలన్తి ఏత్థ పఞ్చవిధేన సంవరో వేదితబ్బో – పాతిమోక్ఖసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి. తస్స నానాకరణం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౬) వుత్తం. అవీతిక్కమో సీలన్తి సమాదిణ్ణసీలస్స కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. ఏత్థ చ సంవరసీలం అవీతిక్కమసీలన్తి ఇదమేవ నిప్పరియాయతో సీలం; చేతనా సీలం చేతసికం సీలన్తి పరియాయతో సీలన్తి వేదితబ్బం.

యస్మా పన పాతిమోక్ఖసంవరసీలేన భిక్ఖు సాసనే పతిట్ఠాతి నామ, తస్మా తం ‘పతిట్ఠా’తి వుత్తం; పతిట్ఠహతి వా ఏత్థ భిక్ఖు, కుసలధమ్మా ఏవ వా ఏత్థ పతిట్ఠహన్తీతి పతిట్ఠా. అయమత్థో –

‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;

ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జట’’న్తి చ. (సం. ని. ౧.౨౩);

‘‘పతిట్ఠా, మహారాజ, సీలం సబ్బేసం కుసలధమ్మాన’’న్తి చ ‘‘సీలే పతిట్ఠితస్స ఖో, మహారాజ, సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తీ’’తి (మి. ప. ౨.౧.౯) చ ఆదిసుత్తవసేన వేదితబ్బో.

తదేతం పుబ్బుప్పత్తిఅత్థేన ఆది. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తస్మాతిహ త్వం, ఉత్తియ, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౨).

యథా హి నగరవడ్ఢకీ నగరం మాపేతుకామో పఠమం నగరట్ఠానం సోధేతి, తతో అపరభాగే వీథిచతుక్కసిఙ్ఘాటకాదిపరిచ్ఛేదేన విభజిత్వా నగరం మాపేతి; ఏవమేవ యోగావచరో ఆదితోవ సీలం విసోధేతి, తతో అపరభాగే సమథవిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానాని సచ్ఛికరోతి. యథా వా పన రజకో పఠమం తీహి ఖారేహి వత్థం ధోవిత్వా పరిసుద్ధే వత్థే యదిచ్ఛకం రఙ్గజాతం ఉపనేతి; యథా వా పన ఛేకో చిత్తకారో రూపం లిఖితుకామో ఆదితోవ భిత్తిపరికమ్మం కరోతి, తతో అపరభాగే రూపం సముట్ఠాపేతి; ఏవమేవ యోగావచరో ఆదితోవ సీలం విసోధేత్వా అపరభాగే సమథవిపస్సనాదయో ధమ్మే సచ్ఛికరోతి. తస్మా సీలం ‘‘ఆదీ’’తి వుత్తం.

తదేతం చరణసరిక్ఖతాయ చరణం. చరణాతి హి పాదా వుచ్చన్తి. యథా హి ఛిన్నచరణస్స పురిసస్స దిసంగమనాభిసఙ్ఖారో న జాయతి, పరిపుణ్ణపాదస్సేవ జాయతి; ఏవమేవ యస్స సీలం భిన్నం హోతి ఖణ్డం అపరిపుణ్ణం, తస్స నిబ్బానగమనాయ ఞాణగమనం న సమ్పజ్జతి. యస్స పన తం అభిన్నం హోతి అక్ఖణ్డం పరిపుణ్ణం తస్స నిబ్బానగమనాయ ఞాణగమనం సమ్పజ్జతి. తస్మా సీలం ‘‘చరణ’’న్తి వుత్తం.

తదేతం సంయమనవసేన సంయమో, సంవరణవసేన సంవరో. ఉభయేనాపి సీలసంయమో చేవ సీలసంవరో చ కథితో. వచనత్థో పనేత్థ సంయమేతి వీతిక్కమవిప్ఫన్దనం, పుగ్గలం వా సంయమేతి, వీతిక్కమవసేన తస్స విప్ఫన్దితుం న దేతీతి సంయమో. వీతిక్కమస్స పవేసనద్వారం సంవరతి పిదహతీతిపి సంవరో. మోక్ఖన్తి ఉత్తమం ముఖభూతం వా. యథా హి సత్తానం చతుబ్బిధో ఆహారో ముఖేన పవిసిత్వా అఙ్గమఙ్గాని ఫరతి, ఏవం యోగినోపి చతుభూమకకుసలం సీలముఖేన పవిసిత్వా అత్థసిద్ధిం సమ్పాదేతి. తేన వుత్తం ‘‘మోక్ఖ’’న్తి. పముఖే సాధూతి పామోక్ఖం; పుబ్బఙ్గమం సేట్ఠం పధానన్తి అత్థో. కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియాతి చతుభూమకకుసలానం పటిలాభత్థాయ పామోక్ఖం పుబ్బఙ్గమం సేట్ఠం పధానన్తి వేదితబ్బం.

కాయికో అవీతిక్కమోతి తివిధం కాయసుచరితం. వాచసికోతి చతుబ్బిధం వచీసుచరితం. కాయికవాచసికోతి తదుభయం. ఇమినా ఆజీవట్ఠమకసీలం పరియాదాయ దస్సేతి. సంవుతోతి పిహితో; సంవుతిన్ద్రియో పిహితిన్ద్రియోతి అత్థో. యథా హి సంవుతద్వారం గేహం ‘‘సంవుతగేహం పిహితగేహ’’న్తి వుచ్చతి, ఏవమిధ సంవుతిన్ద్రియో ‘‘సంవుతో’’తి వుత్తో. పాతిమోక్ఖసంవరేనాతి పాతిమోక్ఖేన చ సంవరేన చ, పాతిమోక్ఖసఙ్ఖాతేన వా సంవరేన. ఉపేతోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ.

౫౧౨. ఇరియతీతిఆదీహి సత్తహిపి పదేహి పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితస్స భిక్ఖునో ఇరియాపథవిహారో కథితో.

౫౧౩. ఆచారగోచరనిద్దేసే కిఞ్చాపి భగవా సమణాచరం సమణగోచరం కథేతుకామో ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి అత్థి ఆచారో, అత్థి అనాచారో’’తి పదం ఉద్ధరి. యథా పన మగ్గకుసలో పురిసో మగ్గం అచిక్ఖన్తో ‘వామం ముఞ్చ దక్ఖిణం గణ్హా’తి పఠమం ముఞ్చితబ్బం సభయమగ్గం ఉప్పథమగ్గం ఆచిక్ఖతి, పచ్ఛా గహేతబ్బం ఖేమమగ్గం ఉజుమగ్గం; ఏవమేవ మగ్గకుసలపురిససదిసో ధమ్మరాజా పఠమం పహాతబ్బం బుద్ధప్పటికుట్ఠం అనాచారం ఆచిక్ఖిత్వా పచ్ఛా ఆచారం ఆచిక్ఖితుకామో ‘‘తత్థ కతమో అనాచారో’’తిఆదిమాహ. పురిసేన హి ఆచిక్ఖితమగ్గో సమ్పజ్జేయ్య వా న వా, తథాగతేన ఆచిక్ఖితమగ్గో అపణ్ణకో, ఇన్దేన విస్సట్ఠం వజిరం వియ, అవిరజ్ఝనకో నిబ్బాననగరంయేవ సమోసరతి. తేన వుత్తం – ‘‘పురిసో మగ్గకుసలోతి ఖో, తిస్స, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి (సం. ని. ౩.౮౪).

యస్మా వా ససీసం నహానేన పహీనసేదమలజల్లికస్స పురిసస్స మాలాగన్ధవిలేపనాదివిభూసనవిధానం వియ పహీనపాపధమ్మస్స కల్యాణధమ్మసమాయోగో సమ్పన్నరూపో హోతి, తస్మా సేదమలజల్లిక్కం వియ పహాతబ్బం పఠమం అనాచారం ఆచిక్ఖిత్వా, పహీనసేదమలజల్లికస్స మాలాగన్ధవిలేపనాదివిభూసనవిధానం వియ పచ్ఛా ఆచారం ఆచిక్ఖితుకామోపి తత్థ కతమో అనాచారోతిఆదిమాహ. తత్థ కాయికో వీతిక్కమోతి తివిధం కాయదుచ్చరితం; వాచసికో వీతిక్కమోతి చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం; కాయికవాచసికో వీతిక్కమోతి తదుభయం. ఏవం ఆజీవట్ఠమకసీలస్సేవ వీతిక్కమం దస్సేసి.

యస్మా పన న కేవలం కాయవాచాహి ఏవ అనాచారం ఆచరతి, మనసాపి ఆచరతి ఏవ, తస్మా తం దస్సేతుం ‘‘సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం అనాచారో’’తి వుత్తం. తత్థ ఏకచ్చియం అనాచారం విభజిత్వా దస్సేన్తో ఇధేకచ్చో వేళుదానేనాతిఆదిమాహ. తత్థ వేళుదానేనాతి పచ్చయహేతుకేన వేళుదానేన. విహారే ఉట్ఠితఞ్హి అరఞ్ఞతో వా ఆహరిత్వా రక్ఖితగోపితం వేళుం ‘ఏవం మే పచ్చయం దస్సన్తీ’తి ఉపట్ఠాకానం దాతుం న వట్టతి. ఏవఞ్హి జీవితం కప్పేన్తో అనేసనాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవతి. సో దిట్ఠేవ ధమ్మే గరహం పాపుణాతి, సమ్పరాయే చ అపాయపరిపూరకో హోతి. అత్తనో పుగ్గలికవేళుం కులసఙ్గహత్థాయ దదన్తో కులదూసకదుక్కటమాపజ్జతి; పరపుగ్గలికం థేయ్యచిత్తేన దదమానో భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బో. సఙ్ఘికేపి ఏసేవ నయో. సచే పన తం ఇస్సరవతాయ దేతి గరుభణ్డవిస్సజ్జనమాపజ్జతి.

కతరో పన వేళు గరుభణ్డం హోతి, కతరో న హోతీతి? యో తావ అరోపిమో సయంజాతకో, సో సఙ్ఘేన పరిచ్ఛిన్నట్ఠానేయేవ గరుభణ్డం, తతో పరం న గరుభణ్డం; రోపితట్ఠానే సబ్బేన సబ్బం గరుభణ్డం. సో పన పమాణేన పరిచ్ఛిన్నో తేలనాళిప్పమాణోపి గరుభణ్డం, న తతో హేట్ఠా. యస్స పన భిక్ఖునో తేలనాళియా వా కత్తరదణ్డేన వా అత్థో, తేన ఫాతికమ్మం కత్వా గహేతబ్బో. ఫాతికమ్మం తదగ్ఘనకం వా అతిరేకం వా వట్టతి, ఊనకం న వట్టతి. హత్థకమ్మమ్పి ఉదకాహరణమత్తం వా అప్పహరితకరణమత్తం వా న వట్టతి, తం థావరం కాతుం వట్టతి. తస్మా పోక్ఖరణితో వా పంసుం ఉద్ధరిత్వా సోపానం వా అత్థరాపేత్వా విసమట్ఠానం వా సమం కత్వా గహేతుం వట్టతి. ఫాతికమ్మం అకత్వా గహితో తత్థ వసన్తేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బో; పక్కమన్తేన సఙ్ఘికం కత్వా ఠపేత్వా గన్తబ్బం. అసతియా గహేత్వా గతేన యత్థ గతో సరతి, తతో పచ్చాహరితబ్బో. సచే అన్తరా భయం హోతి, సమ్పత్తవిహరే ఠపేత్వా గన్తబ్బం.

మనుస్సా విహారం గన్త్వా వేళుం యాచన్తి. భిక్ఖూ ‘సఙ్ఘికో’తి దాతుం న విసహన్తి. మనుస్సా పునప్పునం యాచన్తి వా తజ్జేన్తి వా. తదా భిక్ఖూహి ‘దణ్డకమ్మం కత్వా గణ్హథా’తి వత్తుం వట్టతి; వేళుదానం నామ న హోతి. సచే తే దణ్డకమ్మత్థాయ వాసిఫరసుఆదీని వా ఖాదనీయభోజనీయం వా దేన్తి, గహేతుం న వట్టతి. వినయట్ఠకథాయం పన ‘‘దడ్ఢగేహా మనుస్సా గణ్హిత్వా గచ్ఛన్తా న వారేతబ్బా’’తి వుత్తం.

సచే సఙ్ఘస్స వేళుగుమ్బే వేళుదూసికా ఉప్పజ్జన్తి, తం అకోట్టాపేన్తానం వేళు నస్సతి, కిం కాతబ్బన్తి? భిక్ఖాచారే మనుస్సానం ఆచిక్ఖితబ్బం. సచే కోట్టేతుం న ఇచ్ఛన్తి ‘సమభాగం లభిస్సథా’తి వత్తబ్బా; న ఇచ్ఛన్తియేవ ‘ద్వే కోట్ఠాసే లభిస్సథా’తి వత్తబ్బా. ఏవమ్పి అనిచ్ఛన్తేసు ‘నట్ఠేన అత్థో నత్థి, తుమ్హాకం ఖణే సతి దణ్డకమ్మం కరిస్సథ, కోట్టేత్వా గణ్హథా’తి వత్తబ్బా; వేళుదానం నామ న హోతి. వేళుగుమ్బే అగ్గిమ్హి ఉట్ఠితేపి, ఉదకేన వుయ్హమానవేళూసుపి ఏసేవ నయో. రుక్ఖేసుపి అయమేవ కథామగ్గో. రుక్ఖో పన సూచిదణ్డకప్పమాణో గరుభణ్డం హోతి. సఙ్ఘికే రుక్ఖే కోట్టాపేత్వా సఙ్ఘం అనాపుచ్ఛిత్వాపి సఙ్ఘికం ఆవాసం కాతుం లబ్భతి. వచనపథచ్ఛేదనత్థం పన ఆపుచ్ఛిత్వావ కాతబ్బో.

పుగ్గలికం కాతుం లబ్భతి, న లబ్భతీతి? న లబ్భతి. హత్థకమ్మసీసేన పన ఏకస్మిం గేహే మఞ్చట్ఠానమత్తం లబ్భతి, తీసు గేహేసు ఏకం గేహం లభతి. సచే దబ్భసమ్భారా పుగ్గలికా హోన్తి, భూమి సఙ్ఘికా, ఏకం గేహం కత్వా సమభాగం లభతి, ద్వీసు గేహేసు ఏకం గేహం లభతి. సఙ్ఘికరుక్ఖే సఙ్ఘికం ఆవాసం బాధేన్తే సఙ్ఘం అనాపుచ్ఛా హారేతుం వట్టతి, న వట్టతీతి? వట్టతి. వచనపథచ్ఛేదనత్థం పన ఆపుచ్ఛిత్వావ హారేతబ్బో. సచే రుక్ఖం నిస్సాయ సఙ్ఘస్స మహన్తో లాభో హోతి, న హారేతబ్బో. పుగ్గలికరుక్ఖే సఙ్ఘికం ఆవాసం బాధేన్తే రుక్ఖసామికస్స ఆచిక్ఖితబ్బం. సచే హరితుం న ఇచ్ఛతి, ఛేదాపేత్వా హారేతబ్బో. ‘రుక్ఖం మే దేథా’తి చోదేన్తస్స రుక్ఖం అగ్ఘాపేత్వా మూలం దాతబ్బం. సఙ్ఘికే రుక్ఖే పుగ్గలికావాసం, పుగ్గలికే చ పుగ్గలికావాసం బాధేన్తేపి ఏసేవ నయో. వల్లియమ్పి అయమేవ కథామగ్గో. వల్లి పన యత్థ విక్కాయతి, దుల్లభా హోతి, తత్థ గరుభణ్డం. సా చ ఖో ఉపడ్ఢబాహుప్పమాణతో పట్ఠాయ; తతో హేట్ఠా వల్లిఖణ్డం గరుభణ్డం న హోతి.

పత్తదానాదీసుపి పత్తదానేనాతి పచ్చయహేతుకేన పత్తదానేనాతిఆది సబ్బం వేళుదానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. గరుభణ్డతాయ పనేత్థ అయం వినిచ్ఛయో. పత్తమ్పి హి యత్థ విక్కాయతి, గన్ధికాదయో గన్ధపలివేఠనాదీనం అత్థాయ గణ్హన్తి, తాదిసే దుల్లభట్ఠానేయేవ గరుభణ్డం హోతి. ఏస తావ కింసుకపత్తకణ్ణపిళన్ధనతాలపత్తాదీసు వినిచ్ఛయో.

తాలపణ్ణమ్పి ఇమస్మింయేవ ఠానే కథేతబ్బం. తాలపణ్ణమ్పి హి సయంజాతే తాలవనే సఙ్ఘేన పరిచ్ఛిన్నట్ఠానేయేవ గరుభణ్డం, న తతో పరం. రోపిమతాలేసు సబ్బమ్పి గరుభణ్డం. తస్స పమాణం హేట్ఠిమకోటియా అట్ఠఙ్గులప్పమాణోపి రిత్తపోత్థకో. తిణమ్పి ఏత్థేవ పక్ఖిపిత్వా కథేతబ్బం. యత్థ పన తిణం నత్థి తత్థ ముఞ్జపలాలనాళికేరపణ్ణాదీహిపి ఛాదేన్తి. తస్మా తానిపి తిణేనేవ సఙ్గహితాని. ఇతి ముఞ్జపలాలాదీసు యంకిఞ్చి ముట్ఠిప్పమాణం తిణం, నాళికేరపణ్ణాదీసు చ ఏకపణ్ణమ్పి సఙ్ఘస్స దిన్నం వా తత్థజాతకం వా బహిఆరామే సఙ్ఘస్స తిణవత్థుమ్హి జాతతిణం వా రక్ఖితగోపితం గరుభణ్డం హోతి. తం పన సఙ్ఘకమ్మే చ చేతియకమ్మే చ కతే అతిరేకం పుగ్గలికకమ్మే దాతుం వట్టతి. హేట్ఠా వుత్తవేళుమ్హిపి ఏసేవ నయో.

పుప్ఫదానే ‘‘ఏత్తకేసు రుక్ఖేసు పుప్ఫాని విస్సజ్జేత్వా యాగుభత్తవత్థే ఉపనేన్తు, ఏత్తకేసు సేనాసనపటిసఙ్ఖరణే ఉపనేన్తూ’’తి ఏవం నియమితట్ఠానే ఏవ పుప్ఫాని గరుభణ్డాని హోన్తి. పరతీరే సామణేరా పుప్ఫాని ఓచినిత్వా రాసిం కరోన్తి, పఞ్చఙ్గసమన్నాగతో పుప్ఫభాజకో భిక్ఖుసఙ్ఘం గణేత్వా కోట్ఠాసే కరోతి, సో సమ్పత్తపరిసాయ సఙ్ఘం అనాపుచ్ఛిత్వావ దాతుం లభతి; అసమ్మతేన పన ఆపుచ్ఛిత్వావ దాతబ్బం. భిక్ఖు పన కస్స పుప్ఫాని దాతుం లభతి, కస్స న లభతీతి? మాతాపితూనం గేహం హరిత్వాపి గేహతో పక్కోసాపేత్వాపి ‘వత్థుపూజం కరోథా’తి దాతుం లభతి, పిళన్ధనత్థాయ దాతుం న లభతి; సేసఞాతీనం పన హరిత్వా న దాతబ్బం, పక్కోసాపేత్వా ‘పూజం కరోథా’తి దాతబ్బం; సేసజనస్స పూజనట్ఠానం సమ్పత్తస్స అపచ్చాసీసన్తేన దాతబ్బం; పుప్ఫదానం నామ న హోతి. విహారే బహూని పుప్ఫాని పుప్ఫన్తి. భిక్ఖునా పిణ్డాయ చరన్తేన మనుస్సే దిస్వా ‘విహారే బహూని పుప్ఫాని, పూజేథా’తి వత్తబ్బం. వచనమత్తే దోసో నత్థి. ‘మనుస్సా ఖాదనీయభోజనీయం ఆదాయ ఆగమిస్సన్తీ’తి చిత్తేన పన న వత్తబ్బం. సచే వదతి, ఖాదనీయభోజనీయం న పరిభుఞ్జితబ్బం. మనుస్సా అత్తనో ధమ్మతాయ ‘విహారే పుప్ఫాని అత్థీ’తి పుచ్ఛిత్వా ‘అసుకదివసే విహారం ఆగమిస్సామ, సామణేరానం పుప్ఫాని ఓచినితుం మా దేథా’తి వదన్తి. భిక్ఖూ సామణేరానం కథేతుం పముట్ఠా. సామణేరేహి పుప్ఫాని ఓచినిత్వా ఠపితాని. మనుస్సా భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, మయం తుమ్హాకం అసుకదివసేయేవ ఆరోచయిమ్హ – ‘సామణేరానం పుప్ఫాని ఓచినితుం మా దేథా’తి. కస్మా న వారయిత్థా’’తి? ‘‘సతి మే పముట్ఠా, పుప్ఫాని ఓచినితమత్తానేవ, తావ న పూజా కతా’’తి వత్తబ్బం. ‘‘గణ్హథ పూజేథా’’తి న వత్తబ్బం. సచే వదతి, ఆమిసం న పరిభుఞ్జితబ్బం.

అపరో భిక్ఖు సామణేరానం ఆచిక్ఖతి ‘‘అసుకగామవాసినో పుప్ఫాని మా ఓచినిత్థా’’తి ఆహంసూతి. మనుస్సాపి ఆమిసం ఆహరిత్వా దానం దత్వా వదన్తి – ‘‘అమ్హాకం మనుస్సా న బహుకా, సామణేరే అమ్హేహి సహ పుప్ఫాని ఓచినితుం ఆణాపేథా’’తి. ‘‘సామణేరేహి భిక్ఖా లద్ధా; యే భిక్ఖాచారం న గచ్ఛన్తి, తే సయమేవ జానిస్సన్తి, ఉపాసకా’’తి వత్తబ్బం. ఏత్తకం నయం లభిత్వా సామణేరే పుత్తే వా భాతికే వా కత్వా పుప్ఫాని ఓచినాపేతుం దోసో నత్థి; పుప్ఫదానం నామ న హోతి.

ఫలదానే ఫలమ్పి పుప్ఫం వియ నియమితమేవ గరుభణ్డం హోతి. విహారే బహుకమ్హి ఫలాఫలే సతి అఫాసుకమనుస్సా ఆగన్త్వా యాచన్తి. భిక్ఖూ ‘సఙ్ఘిక’న్తి దాతుం న ఉస్సహన్తి. మనుస్సా విప్పటిసారినో అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి. తత్థ కిం కాతబ్బన్తి? ఫలేహి వా రుక్ఖేహి వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా కతికా కాతబ్బా – ‘అసుకేసు చ రుక్ఖేసు ఏత్తకాని ఫలాని గణ్హన్తా, ఏత్తకేసు వా రుక్ఖేసు ఫలాని గణ్హన్తా న వారేతబ్బా’తి. చోరా పన ఇస్సరా వా బలక్కారేన గణ్హన్తా న వారేతబ్బా; కుద్ధా తే సకలవిహారమ్పి నాసేయ్యుం. ఆదీనవో పన కథేతబ్బోతి.

సినానదానే సినానచుణ్ణాని కోట్టితాని న గరుభణ్డాని. అకోట్టితో రుక్ఖత్తచోవ గరుభణ్డం. చుణ్ణం పన అగిలానస్స రజననిపక్కం వట్టతి. గిలానస్స యంకిఞ్చి చుణ్ణం వట్టతియేవ. మత్తికాపి ఏత్థేవ పక్ఖిపిత్వా కథేతబ్బా. మత్తికాపి యత్థ దుల్లభా హోతి, తత్థేవ గరుభణ్డం. సాపి హేట్ఠిమకోటియా తింసపలగుళపిణ్డప్పమాణావ తతో హేట్ఠా న గరుభణ్డన్తి.

దన్తకట్ఠదానే దన్తకట్ఠం అచ్ఛిన్నకమేవ గరుభణ్డం. యేసం సామణేరానం సఙ్ఘతో దన్తకట్ఠవారో పాపుణాతి, తే అత్తనో ఆచరియుపజ్ఝాయానం పాటియేక్కం దాతుం న లభన్తి. యేహి పన ‘ఏత్తకాని దన్తకట్ఠాని ఆహరితబ్బానీ’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా వారం గహితాని, తే అతిరేకాని ఆచరియుపజ్ఝాయానం దాతుం లభన్తి. ఏకేన భిక్ఖునా దన్తకట్ఠమాళకతో బహూని దన్తకట్ఠాని న గహేతబ్బాని, దేవసికం ఏకేకమేవ గహేతబ్బం. పాటియేక్కం వసన్తేనాపి భిక్ఖుసఙ్ఘం గణయిత్వా యత్తకాని అత్తనో పాపుణన్తి తత్తకానేవ గహేత్వా గన్తబ్బం; అన్తరా ఆగన్తుకేసు వా ఆగతేసు దిసం వా పక్కమన్తేన ఆహరిత్వా గహితట్ఠానేయేవ ఠపేతబ్బాని.

చాటుకమ్యతాయాతిఆదీసు చాటుకమ్యతా వుచ్చతి అత్తానం దాసం వియ నీచట్ఠానే ఠపేత్వా పరస్స ఖలితవచనమ్పి సణ్ఠపేత్వా పియకామతాయ పగ్గయ్హవచనం. ముగ్గసూప్యతాయాతి ముగ్గసూపసమానాయ సచ్చాలికేన జీవితకప్పనతాయేతం అధివచనం. యథా హి ముగ్గసూపే పచ్చన్తే బహూ ముగ్గా పాకం గచ్ఛన్తి, థోకా న గచ్ఛన్తి; ఏవమేవ సచ్చాలికేన జీవితకప్పకే పుగ్గలే బహు అలికం హోతి, అప్పకం సచ్చం. యథా వా ముగ్గసూపస్స అప్పవిసనట్ఠానం నామ నత్థి, ఏవమేవ సచ్చాలికవుత్తినో పుగ్గలస్స అప్పవిట్ఠవాచా నామ నత్థి; సిఙ్ఘాటకం వియ ఇచ్ఛితిచ్ఛితధారాయ పతిట్ఠాతి. తేనస్స సా ముసావాదితా ముగ్గసూప్యతాతి వుత్తా. పారిభటయతాతి పరిభటకమ్మభావో. పరిభటస్స హి కమ్మం పారిభటయం, తస్స భావో పారిభటయతా; అలఙ్కారకరణాదీహి దారకకీళాపనస్సేతం అధివచనం.

జఙ్ఘపేసనికన్తి గామన్తరదేసన్తరాదీసు తేసం తేసం గిహీనం సాసనపటిసాసనహరణం. ఇదఞ్హి జఙ్ఘపేసనికం నామ అత్తనో మాతాపితూనం, యే చస్స మాతాపితరో ఉపట్ఠహన్తి, తేసం సాసనం గహేత్వా కత్థచి గమనవసేన వట్టతి. చేతియస్స వా సఙ్ఘస్స వా అత్తనో వా కమ్మం కరోన్తానం వడ్ఢకీనమ్పి సాసనం హరితుం వట్టతి. మనుస్సా ‘‘దానం దస్సామ, పూజం కరిస్సామ, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆచిక్ఖథా’’తి వదన్తి; ‘‘అసుకత్థేరస్స నామ దేథా’’తి పిణ్డపాతం వా భేసజ్జం వా చీవరం వా దేన్తి; ‘‘విహారే పూజం కరోథా’’తి మాలాగన్ధవిలేపనాదీని వా ధజపతాకాదీని వా నీయ్యాదేన్తి, సబ్బం హరితుం వట్టతి; జఙ్ఘపేసనికం నామ న హోతి. సేసానం సాసనం గహేత్వా గచ్ఛన్తస్స పదవారే పదవారే దోసో.

అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేనాతి ఏతేసం వా వేళుదానాదీనం అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వేజ్జకమ్మభణ్డాగారికకమ్మం పిణ్డపటిపిణ్డకమ్మం సఙ్ఘుప్పాదచేతియుప్పాదఉపట్ఠాపనకమ్మన్తి ఏవరూపానం వా మిచ్ఛాజీవేన జీవితకప్పనకకమ్మానం యేన కేనచి. బుద్ధపటికుట్ఠేనాతి బుద్ధేహి గరహితేన పటిసిద్ధేన. అయం వుచ్చతీతి అయం సబ్బోపి అనాచారో నామ కథీయతి. ఆచారనిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖనయేనేవ వేదితబ్బో.

౫౧౪. గోచరనిద్దేసేపి పఠమం అగోచరస్స వచనే కారణం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. తత్థ చ గోచరోతి పిణ్డపాతాదీనం అత్థాయ ఉపసఙ్కమితుం యుత్తట్ఠానం గోచరో, అయుత్తట్ఠానం అగోచరో. వేసియా గోచరో అస్సాతి వేసియగోచరో; మిత్తసన్థవవసేన ఉపసఙ్కమితట్ఠానన్తి అత్థో. తత్థ వేసియా నామ రూపూపజీవినియో యేన కేనచిదేవ సులభజ్ఝాచారతామిత్తసత్థవసినేహవసేన ఉపసఙ్కమన్తో వేసియాగోచరో నామ హోతి. తస్మా ఏవం ఉపసఙ్కమితుం న వట్టతి. కిం కారణా? ఆరక్ఖవిపత్తితో. ఏవం ఉపసఙ్కమన్తస్స హి చిరం రక్ఖితగోపితోపి సమణధమ్మో కతిపాహేనేవ నస్సతి; సచేపి న నస్సతి గరహం లభతి. దక్ఖిణావసేన పన ఉపసఙ్కమన్తేన సతిం ఉపట్ఠాపేత్వా ఉపసఙ్కమితబ్బం. విధవా వుచ్చన్తి మతపతికా వా పవుత్థపతికా వా. థుల్లకుమారియోతి మహల్లికా అనివిట్ఠకుమారియో. పణ్డకాతి లోకామిసనిస్సితకథాబహులా ఉస్సన్నకిలేసా అవూపసన్తపరిళాహా నపుంసకా. తేసం సబ్బేసమ్పి ఉపసఙ్కమనే ఆదీనవో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. భిక్ఖునీసుపి ఏసేవ నయో. అపిచ భిక్ఖూ నామ ఉస్సన్నబ్రహ్మచరియా హోన్తి, తథా భిక్ఖునియో. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం సన్థవవసేన కతిపాహేనేవ రక్ఖితగోపితసమణధమ్మం నాసేన్తి. గిలానపుచ్ఛకేన పన గన్తుం వట్టతి. భిక్ఖునా పుప్ఫాని లభిత్వా పూజనత్థాయపి ఓవాదదానత్థాయపి గన్తుం వట్టతియేవ.

పానాగారన్తి సురాపానఘరం. తం బ్రహ్మచరియన్తరాయకరేహి సురాసోణ్డేహి అవివిత్తం హోతి. తత్థ తేహి సద్ధిం సహ సోణ్డవసేన ఉపసఙ్కమితుం న వట్టతి; బ్రహ్మచరియన్తరాయో హోతి. సంసట్ఠో విహరతి రాజూహీతిఆదీసు రాజానోతి అభిసిత్తా వా హోన్తు అనభిసిత్తా వా యే రజ్జం అనుసాసన్తి. రాజమహామత్తాతి రాజూనం ఇస్సరియసదిసాయ మహతియా ఇస్సరియమత్తాయ సమన్నాగతా. తిత్థియాతి విపరీతదస్సనా బాహిరపరిబ్బాజకా. తిత్థియసావకాతి భత్తివసేన తేసం పచ్చయదాయకా. ఏతేహి సద్ధిం సంసగ్గజాతో హోతీతి అత్థో.

అననులోమికేన సంసగ్గేనాతి అననులోమికసంసగ్గో నామ తిస్సన్నం సిక్ఖానం అననులోమో పచ్చనీకసంసగ్గో, యేన బ్రహ్మచరియన్తరాయం పఞ్ఞత్తివీతిక్కమం సల్లేఖపరిహానిఞ్చ పాపుణాతి, సేయ్యథిదం – రాజరాజమహామత్తేహి సద్ధిం సహసోకితా, సహనన్దితా, సమసుఖదుక్ఖతా, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు అత్తనావ యోగం ఆపజ్జనతా, తిత్థియతిత్థియసావకేహి సద్ధిం ఏకచ్ఛన్దరుచిసమాచారతా ఏకచ్ఛన్దరుచిసమాచారభావావహో వా సినేహబహుమానసన్థవో. తత్థ రాజరాజమహామత్తేహి సద్ధిం సంసగ్గో బ్రహ్మచరియన్తరాయం కరోతి. ఇతరేహి తిత్థియసావకేహి తేసం లద్ధిగహణం. తేసం పన వాదం భిన్దిత్వా అత్తనో లద్ధిం గణ్హాపేతుం సమత్థేన ఉపసఙ్కమితుం వట్టతి.

ఇదాని అపరేనపి పరియాయేన అగోచరం దస్సేతుం యాని వా పన తాని కులానీతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అస్సద్ధానీతి బుద్ధాదీసు సద్ధావిరహితాని; బుద్ధో సబ్బఞ్ఞూ, ధమ్మో నియ్యానికో, సఙ్ఘో సుప్పటిపన్నోతి న సద్దహన్తి. అప్పసన్నానీతి చిత్తం పసన్నం అనావిలం కాతుం న సక్కోన్తి. అక్కోసకపరిభాసకానీతి అక్కోసకాని చేవ పరిభాసకాని చ; ‘చోరోసి, బాలోసి, మూళ్హోసి, ఓట్ఠోసి, గోణోసి, గద్రభోసి, ఆపాయికోసి, నేరయికోసి, తిరచ్ఛానగతోసి, నత్థి తుయ్హం సుగతి, దుగ్గతియేవ పాటికఙ్ఖా’తి ఏవం దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తి; ‘హోతు, ఇదాని తం పహరిస్సామ, బన్ధిస్సామ, వధిస్సామా’తి ఏవం భయదస్సనేన పరిభాసన్తి చాతి అత్థో. అనత్థకామానీతి అత్థం న ఇచ్ఛన్తి, అనత్థమేవ ఇచ్ఛన్తి. అహితకామానీతి అహితమేవ ఇచ్ఛన్తి, హితం న ఇచ్ఛన్తి. అఫాసుకకామానీతి ఫాసుకం న ఇచ్ఛన్తి, అఫాసుకమేవ ఇచ్ఛన్తి. అయోగక్ఖేమకామానీతి చతూహి యోగేహి ఖేమం నిబ్భయం న ఇచ్ఛన్తి, సభయమేవ ఇచ్ఛన్తి. భిక్ఖూనన్తి ఏత్థ సామణేరాపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. భిక్ఖునీనన్తి ఏత్థ సిక్ఖమానసామణేరియోపి. సబ్బేసమ్పి హి భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజితానఞ్చేవ సరణగతానఞ్చ చతున్నమ్పి పరిసానం తాని అనత్థకామానియేవ. తథారూపాని కులానీతి ఏవరూపాని ఖత్తియకులాదీని కులాని. సేవతీతి నిస్సాయ జీవతి. భజతీతి ఉపసఙ్కమతి. పయిరుపాసతీతి పునప్పునం ఉపసఙ్కమతి. అయం వుచ్చతీతి అయం వేసియాదిగోచరస్స వేసియాదికో, రాజాదిసంసట్ఠస్స రాజాదికో, అస్సద్ధకులాదిసేవకస్స అస్సద్ధకులాదికో చాతి తిప్పకారోపి అయుత్తగోచరో అగోచరోతి వేదితబ్బో.

తస్స ఇమినా పరియాయేన అగోచరతా వేదితబ్బా. వేసియాదికో తావ పఞ్చకామగుణనిస్సయతో అగోచరోతి వేదితబ్బో, యథాహ – ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో? యదిదం పఞ్చ కామగుణా’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౨) రాజాదికో ఝానానుయోగస్స అనుపనిస్సయతో లాభసక్కారాసనిచక్కనిప్ఫాదనతో దిట్ఠివిపత్తిహేతుతో చ, అస్సద్ధకులాదికో సద్ధాహానిచిత్తసన్తాసావహనతో అగోచరోతి.

గోచరనిద్దేసే న వేసియగోచరోతిఆదీని వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బాని. ఓపానభూతానీతిఆదీసు పన ఓపానభూతానీతి ఉదపానభూతాని; భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, చాతుమహాపథే ఖతపోక్ఖరణీ వియ, యథాసుఖం ఓగాహనక్ఖమాని చిత్తమహామత్తస్స గేహసదిసాని. తస్స కిర గేహే కాలత్థమ్భో యుత్తోయేవ. ఘరద్వారం సమ్పత్తానం భిక్ఖూనం పచ్చయవేకల్లం నామ నత్థి. ఏకదివసం భేసజ్జవత్తమేవ సట్ఠి కహాపణాని నిక్ఖమన్తి. కాసావపజ్జోతానీతి భిక్ఖుభిక్ఖునీహి నివత్థపారుతానం కాసావానంయేవ పభాయ ఏకోభాసాని భూతపాలసేట్ఠికులసదిసాని. ఇసివాతపటివాతానీతి గేహం పవిసన్తానం నిక్ఖమన్తానఞ్చ భిక్ఖుభిక్ఖునీసఙ్ఖాతానం ఇసీనం చీవరవాతేన చేవ సమిఞ్జనపసారణాదిజనితసరీరవాతేన చ పటివాతాని పవాయితాని వినిద్ధుతకిబ్బిసాని వా.

౫౧౫. అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావితానిద్దేసే అణుమత్తానీతి అణుప్పమాణా. వజ్జాతి దోసా. యాని తాని వజ్జానీతి యాని తాని గరహితబ్బట్ఠేన వజ్జాని. అప్పమత్తకానీతి పరిత్తమత్తకాని ఖుద్దకప్పమాణాని. ఓరమత్తకానీతి పరిత్తతోపి ఓరిమప్పమాణత్తా ఓరమత్తకాని. లహుసానీతి లహుకాని. లహుసమ్మతానీతి లహూతి సమ్మతాని. సంయమకరణీయానీతి సంయమేన కత్తబ్బపటికమ్మాని. సంవరకరణీయానీతి సంవరేన కాతబ్బాని సంవరేన కత్తబ్బపటికమ్మాని. చిత్తుప్పాదకరణీయానీతి చిత్తుప్పాదమత్తేన కత్తబ్బపటికమ్మాని. మనసికారపటిబద్ధానీతి మనసా ఆవజ్జితమత్తేనేవ కత్తబ్బపటికమ్మాని. కాని పన తానీతి? దివావిహారవాసీ సుమత్థేరో తావ ఆహ – ‘‘అనాపత్తిగమనీయాని చిత్తుప్పాదమత్తకాని యాని ‘న పున ఏవరూపం కరిస్సామీ’తి మనసా ఆవజ్జితమత్తేనేవ సుజ్ఝన్తి. అధిట్ఠానావికమ్మం నామేతం కథిత’’న్తి. అన్తేవాసికో పనస్స తిపిటకచూళనాగత్థేరో పనాహ – ‘‘ఇదం పాతిమోక్ఖసంవరసీలస్సేవ భాజనీయం. తస్మా సబ్బలహుకం దుక్కటదుబ్భాసితం ఇధ వజ్జన్తి వేదితబ్బం. వుట్ఠానావికమ్మం నామేతం కథిత’’న్తి. ఇతిఇమేసూతి ఏవంపకారేసు ఇమేసు. వజ్జదస్సావీతి వజ్జతో దోసతో దస్సనసీలో. భయదస్సావీతి చతుబ్బిధస్స భయస్స కారణత్తా భయతో దస్సనసీలో. ఆదీనవదస్సావీతి ఇధ నిన్దావహనతో, ఆయతిం దుక్ఖవిపాకతో, ఉపరిగుణానం అన్తరాయకరణతో, విప్పటిసారజననతో చ ఏతేన నానప్పకారేన ఆదీనవతో దస్సనసీలో.

నిస్సరణదస్సావీతి యం తత్థ నిస్సరణం తస్స దస్సనసీలో. కిం పనేత్థ నిస్సరణన్తి? ఆచరియత్థేరవాదే తావ ‘‘అనాపత్తిగమనీయతాయ సతి అధిట్ఠానావికమ్మం నిస్సరణ’’న్తి కథితం. అన్తేవాసికత్థేరవాదే తావ ‘‘ఆపత్తిగమనీయతాయ సతి వుట్ఠానావికమ్మం నిస్సరణ’’న్తి కథితం.

తత్థ తథారూపో భిక్ఖు అణుమత్తాని వజ్జాని వజ్జతో భయతో పస్సతి నామ. తం దస్సేతుం అయం నయో కథితో – పరమాణు నామ, అణు నామ, తజ్జారీ నామ, రథరేణు నామ, లిక్ఖా నామ, ఊకా నామ, ధఞ్ఞమాసో నామ, అఙ్గులం నామ, విదత్థి నామ, రతనం నామ, యట్ఠి నామ, ఉసభం నామ, గావుతం నామ, యోజనం నామ. తత్థ ‘పరమాణు’ నామ ఆకాసకోట్ఠాసికో మంసచక్ఖుస్స ఆపాథం నాగచ్ఛతి, దిబ్బచక్ఖుస్సేవ ఆగచ్ఛతి. ‘అణు’ నామ భిత్తిచ్ఛిద్దతాలచ్ఛిద్దేహి పవిట్ఠసూరియరస్మీసు వట్టి వట్టి హుత్వా పరిబ్భమన్తో పఞ్ఞాయతి. ‘తజ్జారీ’ నామ గోపథమనుస్సపథచక్కపథేసు ఛిజ్జిత్వా ఉభోసు పస్సేసు ఉగ్గన్త్వా తిట్ఠతి. ‘రథరేణు’ నామ తత్థ తత్థేవ అల్లీయతి. లిక్ఖాదయో పాకటా ఏవ. ఏతేసు పన ఛత్తింస పరమాణవో ఏకస్స అణునో పమాణం. ఛత్తింస అణూ ఏకాయ తజ్జారియా పమాణం. ఛత్తింస తజ్జారియో ఏకో రథరేణు. ఛత్తింస రథరేణూ ఏకా లిక్ఖా. సత్త లిక్ఖా ఏకా ఊకా. సత్త ఊకా ఏకో ధఞ్ఞమాసో. సత్తధఞ్ఞమాసప్పమాణం ఏకం అఙ్గులం. తేనఙ్గులేన ద్వాదసఙ్గులాని విదత్థి. ద్వే విదత్థియో రతనం. సత్త రతనాని యట్ఠి. తాయ యట్ఠియా వీసతి యట్ఠియో ఉసభం. అసీతి ఉసభాని గావుతం. చత్తారి గావుతాని యోజనం. తేన యోజనేన అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధో సినేరుపబ్బతరాజా. యో భిక్ఖు అణుమత్తం వజ్జం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధసినేరుపబ్బతసదిసం కత్వా దట్ఠుం సక్కోతి – అయం భిక్ఖు అణుమత్తాని వజ్జాని భయతో పస్సతి నామ. యోపి భిక్ఖు సబ్బలహుకం దుక్కటదుబ్భాసితమత్తం పఠమపారాజికసదిసం కత్వా దట్ఠుం సక్కోతి – అయం అణుమత్తాని వజ్జాని వజ్జతో భయతో పస్సతి నామాతి వేదితబ్బో.

౫౧౬. సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతిపదనిద్దేసే భిక్ఖుసిక్ఖాతి భిక్ఖూహి సిక్ఖితబ్బసిక్ఖా. సా భిక్ఖునీహి సాధారణాపి అసాధారణాపి భిక్ఖుసిక్ఖా ఏవ నామ. భిక్ఖునీసిక్ఖాతి భిక్ఖునీహి సిక్ఖితబ్బసిక్ఖా. సాపి భిక్ఖూహి సాధారణాపి అసాధారణాపి భిక్ఖునీసిక్ఖా ఏవ నామ. సామణేరసిక్ఖమానసామణేరీనం సిక్ఖాపి ఏత్థేవ పవిట్ఠా. ఉపాసకసిక్ఖాతి ఉపాసకేహి సిక్ఖితబ్బసిక్ఖా. సా పఞ్చసీలదససీలవసేన వట్టతి. ఉపాసికాసిక్ఖాతి ఉపాసికాహి సిక్ఖితబ్బసిక్ఖా. సాపి పఞ్చసీలదససీలవసేన వట్టతి. తత్థ భిక్ఖుభిక్ఖునీనం సిక్ఖా యావ అరహత్తమగ్గా వట్టతి. ఉపాసకఉపాసికానం సిక్ఖా యావ అనాగామిమగ్గా. తత్రాయం భిక్ఖు అత్తనా సిక్ఖితబ్బసిక్ఖాపదేసు ఏవ సిక్ఖతి. సేససిక్ఖా పన అత్థుద్ధారవసేన సిక్ఖాపదస్స అత్థదస్స దస్సనత్థం వుత్తా. ఇతి ఇమాసు సిక్ఖాసూతి ఏవంపకారాసు ఏతాసు సిక్ఖాసు. సబ్బేన సబ్బన్తి సబ్బేన సిక్ఖాసమాదానేన సబ్బం సిక్ఖం. సబ్బథా సబ్బన్తి సబ్బేన సిక్ఖితబ్బాకారేన సబ్బం సిక్ఖం. అసేసం నిస్సేసన్తి సేసాభావతో అసేసం; సతిసమ్మోసేన భిన్నస్సాపి సిక్ఖాపదస్స పున పాకతికకరణతో నిస్సేసం. సమాదాయ వత్తతీతి సమాదియిత్వా గహేత్వా వత్తతి. తేన వుచ్చతీతి యేన కారణేన ఏతం సబ్బం సిక్ఖాపదం సబ్బేన సిక్ఖితబ్బాకారేన సమాదియిత్వా సిక్ఖతి పూరేతి, తేన వుచ్చతి ‘‘సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూ’’తి.

౫౧౭-౮. ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూతిపదద్వయస్స నిద్దేసే కణ్హపక్ఖస్స పఠమవచనే పయోజనం ఆచారనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. తత్థ కతమా ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతాతిఆదీసు పన యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం నిక్ఖేపకణ్డవణ్ణనాయం వుత్తమేవ.

౫౧౯. జాగరియానుయోగనిద్దేసే పుబ్బరత్తాపరరత్తన్తి ఏత్థ అడ్ఢరత్తసఙ్ఖాతాయ రత్తియా పుబ్బే పుబ్బరత్తం; ఇమినా పఠమయామఞ్చేవ పచ్ఛాభత్తఞ్చ గణ్హాతి. రత్తియా పచ్ఛా అపరరత్తం; ఇమినా పచ్ఛిమయామఞ్చేవ పురేభత్తఞ్చ గణ్హాతి. మజ్ఝిమయామో పనస్స భిక్ఖునో నిద్దాకిలమథవినోదనోకాసోతి న గహితో. జాగరియానుయోగన్తి జాగరియస్స అసుపనభావస్స అనుయోగం. అనుయుత్తో హోతీతి తం అనుయోగసఙ్ఖాతం ఆసేవనం భావనం అనుయుత్తో హోతి సమ్పయుత్తో. నిద్దేసే పనస్స ఇధ భిక్ఖు దివసన్తి పుబ్బణ్హో, మజ్ఝన్హో, సాయన్హోతి తయోపి దివసకోట్ఠాసా గహితా. చఙ్కమేన నిసజ్జాయాతి సకలమ్పి దివసం ఇమినా ఇరియాపథద్వయేనేవ విహరన్తో. చిత్తస్స ఆవరణతో ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి పఞ్చహిపి నీవరణేహి సబ్బాకుసలధమ్మేహి వా చిత్తం పరిసోధేతి. తేహి ధమ్మేహి విసోధేతి పరిమోచేతి. ఠానం పనేత్థ కిఞ్చాపి న గహితం, చఙ్కమనిసజ్జాసన్నిస్సితం పన కత్వా గహేతబ్బమేవ. పఠమయామన్తి సకలస్మిమ్పి పఠమయామే. మజ్ఝిమయామన్తి రత్తిన్దివస్స ఛట్ఠకోట్ఠాససఙ్ఖాతే మజ్ఝిమయామే.

సీహసేయ్యన్తి ఏత్థ కామభోగీసేయ్యా, పేతసేయ్యా, సీహసేయ్యా, తథాగతసేయ్యాతి చతస్సో సేయ్యా. తత్థ ‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, కామభోగీ వామేన పస్సేన సేన్తీ’’తి అయం కామభోగీసేయ్యా. తేసు హి యేభుయ్యేన దక్ఖిణపస్సేన సయానో నామ నత్థి. ‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, పేతా ఉత్తానా సేన్తీ’’తి అయం పేతసేయ్యా; అప్పమంసలోహితత్తా హి అట్ఠిసఙ్ఘాటజటితా ఏకేన పస్సేన సయితుం న సక్కోన్తి, ఉత్తానావ సేన్తి. సీహో, భిక్ఖవే, మిగరాజా దక్ఖిణేన పస్సేన సేయ్యం కప్పేతి…పే… అత్తమనో హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౬) అయం సీహసేయ్యా; తేజుస్సదత్తా హి సీహో మిగరాజా ద్వే పురిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే ద్వే పచ్ఛిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే ఠపేత్వా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి పక్ఖిపిత్వా పురిమపాదపచ్ఛిమపాదనఙ్గుట్ఠానం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా ద్విన్నం పురిమపాదానం మత్థకే సీసం ఠపేత్వా సయతి; దివసమ్పి సయిత్వా పబుజ్ఝమానో న ఉత్తసన్తో పబుజ్ఝతి, సీసం పన ఉక్ఖిపిత్వా పురిమపాదాదీనం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేతి; సచే కిఞ్చి ఠానం విజహిత్వా ఠితం హోతి ‘నయిదం తుయ్హం జాతియా న సూరభావస్స అనురూప’న్తి అనత్తమనో హుత్వా తత్థేవ సయతి, న గోచరాయ పక్కమతి; అవిజహిత్వా ఠితే పన ‘తుయ్హం జాతియా చ సూరభావస్స చ అనురూపమిద’న్తి హట్ఠతుట్ఠో ఉట్ఠాయ సీహవిజమ్భితం విజమ్భిత్వా కేసరభారం విధునిత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమతి. చతుత్థజ్ఝానసేయ్యా పన తథాగతసేయ్యాతి వుచ్చతి. తాసు ఇధ సీహసేయ్యా ఆగతా. అయఞ్హి తేజుస్సదఇరియాపథత్తా ఉత్తమసేయ్యా నామ.

పాదే పాదన్తి దక్ఖిణపాదే వామపాదం. అచ్చాధాయాతి అతిఆధాయ ఈసకం అతిక్కమ్మ ఠపేత్వా గోప్ఫకేన హి గోప్ఫకే జాణునా వా జాణుమ్హి సఙ్ఘట్టియమానే అభిణ్హం వేదనా ఉప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం న హోతి, సేయ్యా అఫాసుకా హోతి; యథా పన న సఙ్ఘట్టేతి, ఏవం అతిక్కమ్మ ఠపితే వేదనా నుప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, సేయ్యా ఫాసుకా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘పాదే పాదం అచ్చాధాయా’’తి. సతో సమ్పజానోతి సతియా చేవ సమ్పజానపఞ్ఞాయ చ సమన్నాగతో హుత్వా. ఇమినా సుపరిగ్గాహకం సతిసమ్పజఞ్ఞం కథితం. ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసికరిత్వాతి అసుకవేలాయ నామ ఉట్ఠహిస్సామీ’తి ఏవం ఉట్ఠానవేలాపరిచ్ఛేదకం ఉట్ఠానసఞ్ఞం చిత్తే ఉపేత్వా. ఏవం కత్వా నిపన్నో హి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలేయేవ ఉట్ఠాతుం యుత్తో.

౫౨౦-౫౨౧. సాతచ్చం నేపక్కన్తి సతతం పవత్తయితబ్బతో సాతచ్చసఙ్ఖాతం వీరియఞ్చేవ పరిపాకగతత్తా నేపక్కసఙ్ఖాతం పఞ్ఞఞ్చ యుత్తో అనుయుత్తో పవత్తయమానోయేవ జాగరియానుయోగం అనుయుత్తో విహరతీతి అత్థో. ఏత్థ చ వీరియం లోకియలోకుత్తరమిస్సకం కథితం, పఞ్ఞాపి వీరియగతికా ఏవ; వీరియే లోకియమ్హి లోకియా, లోకుత్తరే లోకుత్తరాతి అత్థో.

౫౨౨. బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానన్తి చతుసచ్చబోధిసఙ్ఖాతస్స మగ్గఞాణస్స పక్ఖే భవానం ధమ్మానం. ఏత్తావతా సబ్బేపి సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే సమూహతో గహేత్వా లోకియాయపి భావనాయ ఏకారమ్మణే ఏకతో పవత్తనసమత్థే బోజ్ఝఙ్గేయేవ దస్సేన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గాతిఆదిమాహ. తే లోకియలోకుత్తరమిస్సకావ కథితాతి వేదితబ్బా. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.

౫౨౩. అభిక్కన్తేతిఆదినిద్దేసే అభిక్కన్తే పటిక్కన్తేతి ఏత్థ తావ అభిక్కన్తం వుచ్చతి పురతో గమనం. పటిక్కన్తన్తి నివత్తనం. తదుభయమ్పి చతూసు ఇరియాపథేసు లబ్భతి. గమనే తావ పురతో కాయం అభిహరన్తో అభిక్కమతి నామ, పటినివత్తన్తో పటిక్కమతి నామ. ఠానేపి ఠితకోవ కాయం పురతో ఓనామేన్తో అభిక్కమతి నామ, పచ్ఛతో అపనామేన్తో పటిక్కమతి నామ. నిసజ్జాయపి నిసిన్నకోవ ఆసన్నస్స పురిమఅఙ్గాభిముఖో సంసరన్తో అభిక్కమతి నామ, పచ్ఛిమఅఙ్గప్పదేసం పచ్చాసంసరన్తో పటిక్కమతి నామ. నిపజ్జాయపి ఏసేవ నయో.

సమ్పజానకారీ హోతీతి సమ్పజఞ్ఞేన సబ్బకిచ్చకారీ, సమ్పజఞ్ఞస్సేవ వా కారీ. సో హి అభిక్కన్తాదీసు సమ్పజఞ్ఞం కరోతేవ, న కత్థచి సమ్పజఞ్ఞవిరహితో హోతి. తం పన సమ్పజఞ్ఞం యస్మా సతిసమ్పయుత్తమేవ హోతి, తేనస్స నిద్దేసే ‘‘సతో సమ్పజానో అభిక్కమతి, సతో సమ్పజానో పటిక్కమతీ’’తి వుత్తం.

అయఞ్హి అభిక్కమన్తో వా పటిక్కమన్తో వా న ముట్ఠస్సతీ అసమ్పజానో హోతి; సతియా పన సమన్నాగతో పఞ్ఞాయ చ సమ్పజానోయేవ అభిక్కమతి చేవ పటిక్కమతి చ; సబ్బేసు అభిక్కమాదీసు చతుబ్బిధం సమ్పజఞ్ఞం ఓతారేతి. చతుబ్బిధఞ్హి సమ్పజఞ్ఞం – సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం, సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం, గోచరసమ్పజఞ్ఞం, అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞన్తి. తత్థ అభిక్కమనచిత్తే ఉప్పన్నే చిత్తవసేనేవ అగన్త్వా ‘కిన్ను మే ఏత్థ గతేన అత్థో అత్థి, నత్థీ’తి అత్థానత్థం పరిగ్గహేత్వా అత్థపరిగ్గణ్హనం ‘సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం’. తత్థ చ ‘అత్థో’తి చేతియదస్సనబోధిదస్సనసఙ్ఘదస్సనథేరదస్సనఅసుభదస్సనాదివసేన ధమ్మతో వడ్ఢి. చేతియం వా బోధిం వా దిస్వాపి హి బుద్ధారమ్మణం పీతిం, సఙ్ఘదస్సనేన సఙ్ఘారమ్మణం పీతిం ఉప్పాదేత్వా తదేవ ఖయవయతో సమ్మసన్తో అరహత్తం పాపుణాతి. థేరే దిస్వా తేసం ఓవాదే పతిట్ఠాయ, అసుభం దిస్వా తత్థ పఠమజ్ఝానం ఉప్పాదేత్వా తదేవ ఖయవయతో సమ్మసన్తో అరహత్తం పాపుణాతి. తస్మా ఏతేసం దస్సనం సాత్థం. కేచి పన ‘‘ఆమిసతోపి వడ్ఢి అత్థోయేవ; తం నిస్సాయ బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ పటిపన్నత్తా’’తి వదన్తి.

తస్మిం పన గమనే సప్పాయాసప్పాయం పరిగ్గహేత్వా సప్పాయపరిగ్గణ్హనం ‘సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం’, సేయ్యథిదం – చేతియదస్సనం తావ సాత్థం. సచే పన చేతియస్స మహతియా పూజాయ దసద్వాదసయోజనన్తరే పరిసా సన్నిపతన్తి, అత్తనో విభవానురూపం ఇత్థియోపి పురిసాపి అలఙ్కతపటియత్తా చిత్తకమ్మరూపకాని వియ సఞ్చరన్తి, తత్ర చస్స ఇట్ఠే ఆరమ్మణే లోభో, అనిట్ఠే పటిఘో, అసమపేక్ఖనే మోహో ఉప్పజ్జతి, కాయసంసగ్గాపత్తిం వా ఆపజ్జతి, జీవితబ్రహ్మచరియానం వా అన్తరాయో హోతి. ఏవం తం ఠానం అసప్పాయం హోతి. వుత్తప్పకారఅన్తరాయాభావే సప్పాయం. బోధిదస్సనేపి ఏసేవ నయో. సఙ్ఘదస్సనమ్పి సాత్థం. సచే పన అన్తోగామే మహామణ్డపం కారేత్వా సబ్బరత్తిం ధమ్మస్సవనం కరోన్తేసు మనుస్సేసు వుత్తప్పకారేనేవ జనసన్నిపాతో చేవ అన్తరాయో చ హోతి. ఏవం తం ఠానం అసప్పాయం హోతి; అన్తరాయాభావే సప్పాయం హోతి. మహాపరిసపరివారానం థేరానం దస్సనేపి ఏసేవ నయో.

అసుభదస్సనమ్పి సాత్థం. తదత్థదీపనత్థఞ్చ ఇదం వత్థు – ఏకో కిర దహరభిక్ఖు సామణేరం గహేత్వా దన్తకట్ఠత్థాయ గతో. సామణేరో మగ్గా ఓక్కమిత్వా పురతో గచ్ఛన్తో అసుభం దిస్వా పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో తీణి ఫలాని సచ్ఛికత్వా ఉపరిమగ్గత్థాయ కమ్మట్ఠానం పరిగ్గహేత్వా అట్ఠాసి. దహరో తం అపస్సన్తో ‘‘సామణేరా’’తి పక్కోసి. సో ‘మయా పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ భిక్ఖునా సద్ధిం ద్వే కథా నామ న కథితపుబ్బా, అఞ్ఞస్మిం దివసే ఉపరివిసేసం నిబ్బత్తేస్సామీ’తి చిన్తేత్వా ‘‘కిం, భన్తే’’తి పటివచనం అదాసి. ‘‘ఏహీ’’తి చ వుత్తో ఏకవచనేనేవ ఆగన్త్వా ‘‘భన్తే, ఇమినా తావ మగ్గేన గన్త్వా మయా ఠితోకాసే ముహుత్తం పురత్థాభిముఖో ఠత్వా ఓలోకేథా’’తి ఆహ. సో తథా కత్వా తేన పత్తవిసేసమేవ పాపుణి. ఏవం ఏకం అసుభం ద్విన్నం జనానం అత్థాయ జాతం. ఏవం సాత్థమ్పి పనేతం పురిసస్స మాతుగామాసుభం అసప్పాయం, మాతుగామస్స చ పురిసాసుభం, సభాగమేవ సప్పాయన్తి. ఏవం సప్పాయపరిగ్గణ్హనం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం నామ.

ఏవం పరిగ్గహితసాత్థసప్పాయస్స పన అట్ఠతింసాయ కమ్మట్ఠానేసు అత్తనో చిత్తరుచియం కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతం గోచరం ఉగ్గహేత్వా భిక్ఖాచారగోచరే తం గహేత్వావ గమనం ‘గోచరసమ్పజఞ్ఞం’ నామ. తస్సావిభావనత్థం ఇదం చతుక్కం వేదితబ్బం –

ఇధేకచ్చో భిక్ఖు హరతి న పచ్చాహరతి, ఏకచ్చో న హరతి పచ్చాహరతి, ఏకచ్చో పన నేవ హరతి న పచ్చాహరతి, ఏకచ్చో హరతి చ పచ్చాహరతి చ. తత్థ యో భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేత్వా, తథా రత్తియా పఠమయామే మజ్ఝిమయామే సేయ్యం కప్పేత్వా పచ్ఛిమయామేపి నిసజ్జాచఙ్కమేహి వీతినామేత్వా పగేవ చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణవత్తం కత్వా బోధిరుక్ఖే ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా పానీయం పరిభోజనీయం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా ఆచరియుపజ్ఝాయవత్తాదీని సబ్బాని ఖన్ధకవత్తాని సమాదాయ వత్తతి, సో సరీరపరికమ్మం కత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా ద్వే తయో పల్లఙ్కే ఉసుమం గాహాపేన్తో కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జిత్వా, భిక్ఖాచారవేలాయ ఉట్ఠహిత్వా కమ్మట్ఠానసీసేనేవ పత్తచీవరమాదాయ సేనాసనతో నిక్ఖమిత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తోవ చేతియఙ్గణం గన్త్వా, సచే బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానం హోతి తం అవిస్సజ్జేత్వావ చేతియఙ్గణం పవిసతి, అఞ్ఞం చే కమ్మట్ఠానం హోతి సోపానమూలే ఠత్వా హత్థేన గహితభణ్డం వియ తం ఠపేత్వా బుద్ధారమ్మణం పీతిం గహేత్వా చేతియఙ్గణం ఆరుయ్హ మహన్తం చేతియం చే, తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా చతూసు ఠానేసు వన్దితబ్బం, ఖుద్దకం చే, తథేవ పదక్ఖిణం కత్వా అట్ఠసు ఠానేసు వన్దితబ్బం. చేతియం వన్దిత్వా బోధియఙ్గణం పత్తేనాపి బుద్ధస్స భగవతో సమ్ముఖా వియ నిపచ్చాకారం దస్సేత్వా బోధి వన్దితబ్బా.

సో ఏవం చేతియఞ్చ బోధిఞ్చ వన్దిత్వా పటిసామితట్ఠానం గన్త్వా, పటిసామితం భణ్డకం హత్థేన గణ్హన్తో వియ, నిక్ఖిత్తకమ్మట్ఠానం గహేత్వా గామసమీపే కమ్మట్ఠానసీసేనేవ చీవరం పారుపిత్వా గామం పిణ్డాయ పవిసతి. అథ నం మనుస్సా దిస్వా ‘అయ్యో నో ఆగతో’తి పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తం గహేత్వా ఆసనసాలాయ వా గేహే వా నిసీదాపేత్వా యాగుం దత్వా యావ భత్తం న నిట్ఠాతి తావ పాదే ధోవిత్వా తేలేన మక్ఖేత్వా పురతో నిసీదిత్వా పఞ్హం వా పుచ్ఛన్తి ధమ్మం వా సోతుకామా హోన్తి. సచేపి న కథాపేన్తి ‘‘జనసఙ్గహత్థం ధమ్మకథా నామ కాతబ్బాయేవా’’తి అట్ఠకథాచరియా వదన్తి. ధమ్మకథా హి కమ్మట్ఠానవినిముత్తా నామ నత్థి. తస్మా కమ్మట్ఠానసీసేనేవ ఆహారం పరిభుఞ్జిత్వా అనుమోదనం వత్వా నివత్తియమానేహిపి మనుస్సేహి అనుగతోవ గామతో నిక్ఖమిత్వా తత్థ తే నివత్తేత్వా మగ్గం పటిపజ్జతి.

అథ నం పురేతరం నిక్ఖమిత్వా బహిగామే కతభత్తకిచ్చా సామణేరదహరభిక్ఖూ దిస్వా పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తచీవరమస్స గణ్హన్తి. పోరాణకభిక్ఖూ కిర ‘అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో, అమ్హాకం ఆచరియో’తి న ముఖం ఓలోకేత్వా వత్తం కరోన్తి, సమ్పత్తపరిచ్ఛేదేనేవ కరోన్తి. తే తం పుచ్ఛన్తి ‘‘భన్తే, ఏతే మనుస్సా తుమ్హాకం కిం హోన్తి? మాతిపక్ఖతో సమ్బన్ధా పితిపక్ఖతో’’తి? ‘‘కిం దిస్వా పుచ్ఛథా’’తి? ‘‘తుమ్హేసు ఏతేసం పేమం బహుమాన’’న్తి. ‘‘ఆవుసో, యం మాతాపితూహిపి దుక్కరం తం ఏతే మనుస్సా అమ్హాకం కరోన్తి. పత్తచీవరమ్పి నో ఏతేసం సన్తకమేవ, ఏతేసం ఆనుభావేన నేవ భయే భయం, న ఛాతకే ఛాతకం జానామ. ఏదిసా నామ అమ్హాకం ఉపకారినో నత్థీ’’తి తేసం గుణే కథేన్తో గచ్ఛతి. అయం వుచ్చతి ‘హరతి న పచ్చాహరతీ’తి.

యస్స పన పగేవ వుత్తప్పకారం వత్తపటిపత్తిం కరోన్తస్స కమ్మజతేజో పజ్జలతి, అనుపాదిన్నకం ముఞ్చిత్వా ఉపాదిన్నకం గణ్హాతి, సరీరతో సేదా ముచ్చన్తి, కమ్మట్ఠానం వీథిం నారోహతి, సో పగేవ పత్తచీవరమాదాయ వేగసావ చేతియం వన్దిత్వా గోరూపానం నిక్ఖమనవేలాయమేవ గామం యాగుభిక్ఖాయ పవిసిత్వా యాగుం లభిత్వా ఆసనసాలం గన్త్వా పివతి. అథస్స ద్వత్తిక్ఖత్తుం అజ్ఝోహరణమత్తేనేవ కమ్మజతేజోధాతు ఉపాదిన్నకం ముఞ్చిత్వా అనుపాదిన్నకం గణ్హాతి, ఘటసతేన న్హాతో వియ తేజోధాతుపరిళాహనిబ్బానం పత్వా కమ్మట్ఠానసీసేన యాగుం పరిభుఞ్జిత్వా పత్తఞ్చ ముఖఞ్చ ధోవిత్వా అన్తరాభత్తే కమ్మట్ఠానం మనసికత్వా అవసేసట్ఠానే పిణ్డాయ చరిత్వా కమ్మట్ఠానసీసేన ఆహారం పరిభుఞ్జిత్వా తతో పట్ఠాయ పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం ఉపట్ఠహమానం కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ ఆగచ్ఛతి. అయం వుచ్చతి ‘న హరతి పచ్చాహరతీ’తి. ఏదిసా చ భిక్ఖూ యాగుం పివిత్వా విపస్సనం ఆరభిత్వా బుద్ధసాసనే అరహత్తం పత్తా నామ గణనపథం వీతివత్తా. సీహళదీపేయేవ తేసు తేసు గామేసు ఆసనసాలాయ న తం ఆసనం అత్థి, యత్థ యాగుం పివిత్వా అరహత్తం పత్తా భిక్ఖూ నత్థీతి.

యో పమాదవిహారీ హోతి నిక్ఖిత్తధురో సబ్బవత్తాని భిన్దిత్వా పఞ్చవిధచేతోఖీలవినిబన్ధబద్ధచిత్తో విహరన్తో ‘కమ్మట్ఠానం నామ అత్థీ’తిపి సఞ్ఞం అకత్వా గామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా అననులోమికేన గిహీసంసగ్గేన సంసట్ఠో చరిత్వా చ భుఞ్జిత్వా చ తుచ్ఛో నిక్ఖమతి – అయం వుచ్చతి ‘నేవ హరతి న పచ్చాహరతీ’తి.

యో పనాయం ‘‘హరతి చ పచ్చాహరతి చా’’తి వుత్తో, సో గతపచ్చాగతికవత్తవసేన వేదితబ్బో – అత్థకామా హి కులపుత్తా సాసనే పబ్బజిత్వా దసమ్పి వీసమ్పి తింసమ్పి చత్తారీసమ్పి పఞ్ఞాసమ్పి సతమ్పి ఏకతో వసన్తా కతికవత్తం కత్వా విహరన్తి – ‘‘ఆవుసో, తుమ్హే న ఇణట్టా, న భయట్టా, న ఆజీవికాపకతా పబ్బజితా; దుక్ఖా ముఞ్చితుకామా పనేత్థ పబ్బజితా. తస్మా గమనే ఉప్పన్నకిలేసం గమనేయేవ నిగ్గణ్హథ. ఠానే, నిసజ్జాయ, సయనే ఉప్పన్నకిలేసం సయనేయేవ నిగ్గణ్హథా’’తి.

తే ఏవం కతికవత్తం కత్వా భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తా, అడ్ఢఉసభఉసభఅడ్ఢగావుతగావుతన్తరేసు పాసాణా హోన్తి, తాయ సఞ్ఞాయ కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తావ గచ్ఛన్తి. సచే కస్సచి గమనే కిలేసో ఉప్పజ్జతి, తత్థేవ నం నిగ్గణ్హాతి. తథా అసక్కోన్తో తిట్ఠతి. అథస్స పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తోపి తిట్ఠతి. సో ‘అయం భిక్ఖు తుయ్హం ఉప్పన్నం వితక్కం జానాతి, అననుచ్ఛవికం తే ఏత’న్తి అత్తానం పటిచోదేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరియభూమిం ఓక్కమతి. తథా అసక్కోన్తో నిసీదతి. అథస్స పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తోపి నిసీదతీతి సో ఏవ నయో. అరియభూమిం ఓక్కమితుం అసక్కోన్తోపి తం కిలేసం విక్ఖమ్భేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తోవ గచ్ఛతి, న కమ్మట్ఠానవిప్పయుత్తేన చిత్తేన పాదం ఉద్ధరతి, ఉద్ధరతి చే పటినివత్తిత్వా పురిమపదేసఞ్ఞేవ ఏతి, ఆలిన్దకవాసీ మహాఫుస్సదేవత్థేరో వియ. సో కిర ఏకూనవీసతి వస్సాని గతపచ్చాగతవత్తం పూరేన్తో ఏవ విహాసి. మనుస్సాపి అన్తరామగ్గే కసన్తా చ వపన్తా చ మద్దన్తా చ కమ్మాని చ కరోన్తా థేరం తథాగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘అయం థేరో పునప్పునం నివత్తిత్వా గచ్ఛతి, కిం ను ఖో మగ్గమూళ్హో ఉదాహు కిఞ్చి పముట్ఠో’’తి సముల్లపన్తి. సో తం అనాదియిత్వా కమ్మట్ఠానయుత్తచిత్తేనేవ సమణధమ్మం కరోన్తో వీసతివస్సబ్భన్తరే అరహత్తం పాపుణి. అరహత్తపత్తదివసే చస్స చఙ్కమనకోటియం అధివత్థా దేవతా అఙ్గులీహి దీపం ఉజ్జాలేత్వా అట్ఠాసి. చత్తారోపి మహారాజానో సక్కో చ దేవానమిన్దో బ్రహ్మా చ సహమ్పతి ఉపట్ఠానం ఆగమింసు. తఞ్చ ఓభాసం దిస్వా వనవాసీ మహాతిస్సత్థేరో తం దుతియదివసే పుచ్ఛి – ‘‘రత్తిభాగే ఆయస్మతో సన్తికే ఓభాసో అహోసి. కిం సో ఓభాసో’’తి? థేరో విక్ఖేపం కరోన్తో ‘‘ఓభాసో నామ దీపోభాసోపి హోతి, మణిఓభాసోపీ’’తి ఏవమాదిమాహ. తతో ‘‘పటిచ్ఛాదేథ తుమ్హే’’తి నిబద్ధో ‘‘ఆమా’’తి పటిజానిత్వా ఆరోచేసి.

కాళవల్లిమణ్డపవాసీ మహానాగత్థేరో వియ చ. సోపి కిర గతపచ్చాగతవత్తం పూరేన్తో ‘పఠమం తావ భగవతో మహాపధానం పూజేస్సామీ’తి సత్త వస్సాని ఠానచఙ్కమమేవ అధిట్ఠాసి; పున సోళస వస్సాని గతపచ్చాగతవత్తం పూరేత్వా అరహత్తం పాపుణి. సో కమ్మట్ఠానయుత్తేనేవ చిత్తేన పాదం ఉద్ధరన్తో విప్పయుత్తేన చిత్తేన ఉద్ధతే పాదే పటినివత్తేన్తో గామసీమం గన్త్వా ‘గావీ ను ఖో, పబ్బజితో ను ఖో’తి ఆసఙ్కనీయప్పదేసే ఠత్వా చీవరం పారుపిత్వా కచ్ఛకన్తరతో ఉదకేన పత్తం ధోవిత్వా ఉదకగణ్డూసం కరోతి. కిం కారణా? ‘మా మే భిక్ఖం దాతుం వా వన్దితుం వా ఆగతే మనుస్సే ‘దీఘాయుకా హోథా’తి వచనమత్తేనాపి కమ్మట్ఠానవిక్ఖేపో అహోసీ’తి. ‘అజ్జ, భన్తే, కతిమీ’తి దివసం వా భిక్ఖుగణనం వా పఞ్హం వా పుచ్ఛితో పన ఉదకం గిలిత్వా ఆరోచేతి; సచే దివసాదిపుచ్ఛకా న హోన్తి, నిక్ఖమనవేలాయం గామద్వారే నిట్ఠుభిత్వావ యాతి.

కలమ్బతిత్థవిహారే వస్సూపగతా పఞ్ఞాస భిక్ఖూ వియ చ. తే కిర ఆసాళ్హిపుణ్ణిమాయం కతికవత్తం అకంసు – ‘‘అరహత్తం అప్పత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం నాలపిస్సామా’’తి. గామఞ్చ పిణ్డాయ పవిసన్తా ఉదకగణ్డూసం కత్వా పవిసింసు, దివసాదీసు పుచ్ఛితేసు వుత్తనయేన పటిపజ్జింసు. తత్థ మనుస్సా నిట్ఠుభనట్ఠానం దిస్వా జానింసు – ‘అజ్జ ఏకో ఆగతో, అజ్జ ద్వే’తి; ఏవఞ్చ చిన్తేసుం – ‘కిన్ను ఖో ఏతే అమ్హేహేవ సద్ధిం న సల్లపన్తి ఉదాహు అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి? యది అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి న సల్లపన్తి, అద్ధా వివాదజాతా భవిస్సన్తి; ఏథ నే అఞ్ఞమఞ్ఞం ఖమాపేస్సామా’తి సబ్బే విహారం గన్త్వా పఞ్ఞాసాయ భిక్ఖూసు ద్వేపి భిక్ఖూ ఏకోకాసే నాద్దసంసు. తతో యో తేసు చక్ఖుమా పురిసో సో ఆహ – ‘‘న, భో, కలహకారకానం వసనోకాసో ఈదిసో హోతి. సుసమ్మట్ఠం చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణం, సునిక్ఖిత్తా సమ్మజ్జనియో, సూపట్ఠితం పానీయపరిభోజనీయ’’న్తి. తే తతోవ నివత్తా. తేపి భిక్ఖూ అన్తోతేమాసేయేవ అరహత్తం పత్వా మహాపవారణాయ విసుద్ధిపవారణం పవారేసుం.

ఏవం కాళవల్లిమణ్డపవాసీ మహానాగత్థేరో వియ, కలమ్బుతిత్థవిహారే వస్సూపగతభిక్ఖూ వియ చ కమ్మట్ఠానయుత్తేనేవ చిత్తేన పాదం ఉద్ధరన్తో గామసమీపం గన్త్వా ఉదకగణ్డూసం కత్వా వీథియో సల్లక్ఖేత్వా యత్థ సురాసోణ్డధుత్తాదయో కలహకారకా చణ్డహత్థిఅస్సాదయో వా నత్థి, తం వీథిం పటిపజ్జతి. తత్థ పిణ్డాయ చరమానో న తురితతురితో వియ జవేన గచ్ఛతి, న హి జవనపిణ్డపాతికధుతఙ్గం నామ కిఞ్చి అత్థి, విసమభూమిభాగప్పత్తం పన ఉదకసకటం వియ నిచ్చలో హుత్వా గచ్ఛతి, అనుఘరం పవిట్ఠో చ దాతుకామం వా అదాతుకామం వా సల్లక్ఖేతుం తదనురూపం కాలం ఆగమేన్తో భిక్ఖం గహేత్వా అన్తోగామే వా బహిగామే వా విహారమేవ వా ఆగన్త్వా, యథాఫాసుకే పతిరూపే ఓకాసే నిసీదిత్వా, కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో ఆహారే పటికూలసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వా, అక్ఖబ్భఞ్జనవణాలేపనపుత్తమంసూపమవసేన పచ్చవేక్ఖన్తో అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ఆహారం ఆహారేతి నేవ దవాయ, న మదాయ, న మణ్డనాయ, న విభూసనాయ…పే… ఫాసువిహారో చాతి. భుత్తావీ చ ఉదకకిచ్చం కత్వా ముహుత్తం భత్తకిలమథం పటిప్పస్సమ్భేత్వా యథా పురేభత్తం, ఏవం పచ్ఛాభత్తం పురిమయామం పచ్ఛిమయామఞ్చ కమ్మట్ఠానమేవ మనసికరోతి. అయం వుచ్చతి ‘హరతి చ పచ్చాహరతి చా’తి.

ఇమం పన హరణపచ్చాహరణసఙ్ఖాతం గతపచ్చాగతవత్తం పూరేన్తో, యది ఉపనిస్సయసమ్పన్నో హోతి, పఠమవయే ఏవ అరహత్తం పాపుణాతి, నో చే పఠమవయే పాపుణాతి అథ మజ్ఝిమవయే, నో చే మజ్ఝిమవయే పాపుణాతి అథ పచ్ఛిమవయే, నో చే పచ్ఛిమవయే పాపుణాతి అథ మరణసమయే, నో చే మరణసమయే పాపుణాతి అథ దేవపుత్తో హుత్వా, నో చే దేవపుత్తో హుత్వా పాపుణాతి అనుప్పన్నే బుద్ధే నిబ్బత్తో పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి, నో చే పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి అథ బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే ఖిప్పాభిఞ్ఞో వా హోతి – సేయ్యథాపి థేరో బాహియో దారుచీరియో, మహాపఞ్ఞో వా – సేయ్యథాపి థేరో సారిపుత్తో, మహిద్ధికో వా – సేయ్యథాపి థేరో మహామోగ్గల్లానో, ధుతఙ్గధరో వా – సేయ్యథాపి థేరో మహాకస్సపో, దిబ్బచక్ఖుకో వా – సేయ్యథాపి థేరో అనురుద్ధో, వినయధరో వా – సేయ్యథాపి థేరో ఉపాలి, ధమ్మకథికో వా – సేయ్యథాపి థేరో పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో, ఆరఞ్ఞికో వా – సేయ్యథాపి థేరో రేవతో, బహుస్సుతో వా – సేయ్యథాపి థేరో ఆనన్దో, సిక్ఖాకామో వా – సేయ్యథాపి థేరో రాహులో బుద్ధపుత్తోతి. ఇతి ఇమస్మిం చతుక్కే య్వాయం హరతి చ పచ్చాహరతి చ, తస్స గోచరసమ్పజఞ్ఞం సిఖాప్పత్తం హోతి.

అభిక్కమాదీసు పన అసమ్ముయ్హనం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. తం ఏవం వేదితబ్బం – ఇధ భిక్ఖు అభిక్కమన్తో వా పటిక్కమన్తో వా యథా అన్ధబాలపుథుజ్జనా అభిక్కమాదీసు ‘అత్తా అభిక్కమతి, అత్తనా అభిక్కమో నిబ్బత్తితో’తి వా ‘అహం అభిక్కమామి, మయా అభిక్కమో నిబ్బత్తితో’తి వా సమ్ముయ్హన్తి, తథా అసమ్ముయ్హన్తో ‘అభిక్కమామీ’తి చిత్తే ఉప్పజ్జమానే తేనేవ చిత్తేన సద్ధిం చిత్తసముట్ఠానవాయోధాతు విఞ్ఞత్తిం జనయమానా ఉప్పజ్జతి. ఇతి చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారవసేన అయం కాయసమ్మతో అట్ఠిసఙ్ఘాతో అభిక్కమతి. తస్సేవం అభిక్కమతో ఏకేకపాదుద్ధరణే పథవీధాతు ఆపోధాతూతి ద్వే ధాతుయో ఓమత్తా హోన్తి మన్దా, ఇతరా ద్వే అధిమత్తా హోన్తి బలవతియో; తథా అతిహరణవీతిహరణేసు. వోస్సజ్జనే తేజోధాతు వాయోధాతూతి ద్వే ధాతుయో ఓమత్తా హోన్తి మన్దా, ఇతరా ద్వే అధిమత్తా హోన్తి బలవతియో; తథా సన్నిక్ఖేపనసన్నిరుజ్ఝనేసు తత్థ ఉద్ధరణే పవత్తా రూపారూపధమ్మా అతిహరణం న పాపుణన్తి; తథా అతిహరణే పవత్తా వీతిహరణం, వీతిహరణే పవత్తా వోస్సజ్జనం, వోస్సజ్జనే పవత్తా సన్నిక్ఖేపనం, సన్నిక్ఖేపనే పవత్తా సన్నిరుజ్ఝనం న పాపుణన్తి; తత్థ తత్థేవ పబ్బం పబ్బం సన్ధి సన్ధి ఓధి ఓధి హుత్వా తత్తకపాలే పక్ఖిత్తతిలం వియ పటపటాయన్తా భిజ్జన్తి. తత్థ కో ఏకో అభిక్కమతి? కస్స వా ఏకస్స అభిక్కమనం? పరమత్థతో హి ధాతూనంయేవ గమనం, ధాతూనం ఠానం, ధాతూనం నిసజ్జా, ధాతూనం సయనం, తస్మిం తస్మిఞ్హి కోట్ఠాసే సద్ధిం రూపేహి –

అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం, అఞ్ఞం చిత్తం నిరుజ్ఝతి;

అవీచిమనుసమ్బన్ధో, నదీసోతోవ వత్తతీతి.

ఏవం అభిక్కమాదీసు అసమ్ముయ్హనం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం నామాతి.

నిట్ఠితో అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతీతిపదస్స అత్థో.

ఆలోకితే విలోకితేతి ఏత్థ పన ఆలోకితం నామ పురతో పేక్ఖనం, విలోకితం నామ అనుదిసాపేక్ఖనం. అఞ్ఞానిపి హేట్ఠా ఉపరి పచ్ఛతో పేక్ఖనవసేన ఓలోకితఉల్లోకితాపలోకితాని నామ హోన్తి. తాని ఇధ న గహితాని. సారుప్పవసేన పన ఇమానేవ ద్వే గహితాని. ఇమినా వా ముఖేన సబ్బానిపి తాని గహితానేవాతి.

తత్థ ‘ఆలోకేస్సామీ’తి చిత్తే ఉప్పన్నే చిత్తవసేనేవ అనోలోకేత్వా అత్థపరిగ్గణ్హనం ‘సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం’. తం ఆయస్మన్తం నన్దం కాయసక్ఖిం కత్వా వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పురత్థిమా దిసా ఆలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసా సమన్నాహరిత్వా నన్దో పురత్థిమం దిసం ఆలోకేతి – ‘ఏవం మే పురత్థిమం దిసం ఆలోకయతో న అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవిస్సన్తీ’తి. ఇతిహ సాత్థకసమ్పజానో హోతి. ‘‘సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పచ్ఛిమా దిసా, ఉత్తరా దిసా, దక్ఖిణా దిసా, ఉద్ధం, అధో, అనుదిసా అనువిలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసా సమన్నాహరిత్వా నన్దో అనుదిసం అనువిలోకేతి – ఏవం మే అనుదిసం అనువిలోకయతో…పే… సమ్పజానో హోతీ’’తి (అ. ని. ౮.౯).

అపిచ ఇధాపి పుబ్బే వుత్తచేతియదస్సనాదివసేనేవ సాత్థకతా చ సప్పాయతా చ వేదితబ్బా.

కమ్మట్ఠానస్స పన అవిజహనమేవ ‘గోచరసమ్పజఞ్ఞం’. తస్మా ఖన్ధధాతుఆయతనకమ్మట్ఠానికేహి అత్తనో కమ్మట్ఠానవసేనేవ, కసిణాదికమ్మట్ఠానికేహి వా పన కమ్మట్ఠానసీసేనేవ ఆలోకనవిలోకనం కాతబ్బం.

అబ్భన్తరే అత్తా నామ ఆలోకేతా వా విలోకేతా వా నత్థి. ‘ఆలోకేస్సామీ’తి పన చిత్తే ఉప్పజ్జమానే తేనేవ చిత్తేన సద్ధిం చిత్తసముట్ఠానా వాయోధాతు విఞ్ఞత్తిం జనయమానా ఉప్పజ్జతి. ఇతి చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారవసేన హేట్ఠిమం అక్ఖిదలం అధో సీదతి, ఉపరిమం ఉద్ధం లఙ్ఘేతి. కోచి యన్తకేన వివరన్తో నామ నత్థి. తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం సాధేన్తం ఉప్పజ్జతీ’తి ఏవం పజాననం పనేత్థ ‘అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం’ నామ.

అపిచ మూలపరిఞ్ఞాఆగన్తుకతావకాలికభావవసేన పనేత్థ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం. మూలపరిఞ్ఞావసేన తావ –

భవఙ్గావజ్జనఞ్చేవ, దస్సనం సమ్పటిచ్ఛనం;

సన్తీరణం వోట్ఠబ్బనం, జవనం భవతి సత్తమం.

తత్థ భవఙ్గం ఉపపత్తిభవస్స అఙ్గకిచ్చం సాధయమానం పవత్తతి; తం ఆవత్తేత్వా కిరియమనోధాతు ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా; తన్నిరోధా చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం సాధయమానం; తన్నిరోధా విపాకమనోధాతు సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం సాధయమానా; తన్నిరోధా విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సన్తీరణకిచ్చం సాధయమానా; తన్నిరోధా కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం సాధయమానా; తన్నిరోధా సత్తక్ఖత్తుం జవనం జవతి. తత్థ పఠమజవనేపి ‘అయం ఇత్థీ, అయం పురిసో’తి రజ్జనదుస్సనముయ్హనవసేన ఆలోకితవిలోకితం న హోతి; దుతియజవనేపి…పే… సత్తమజవనేపి. ఏతేసు పన, యుద్ధమణ్డలే యోధేసు వియ, హేట్ఠుపరియవసేన భిజ్జిత్వా పతితేసు ‘అయం ఇత్థీ, అయం పురిసో’తి రజ్జనాదివసేన ఆలోకితవిలోకితం హోతి. ఏవం తావేత్థ ‘మూలపరిఞ్ఞావసేన’ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.

చక్ఖుద్వారే పన రూపే ఆపాథగతే భవఙ్గచలనతో ఉద్ధం సకసకకిచ్చనిప్ఫాదనవసేన ఆవజ్జనాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధేసు అవసానే జవనం ఉప్పజ్జతి. తం పుబ్బే ఉప్పన్నానం ఆవజ్జనాదీనం గేహభూతే చక్ఖుద్వారే ఆగన్తుకపురిసో వియ హోతి. తస్స యథా పరగేహే కిఞ్చి యాచితుం పవిట్ఠస్స ఆగన్తుకపురిసస్స గేహసామికేసుపి తుణ్హీమాసినేసు ఆణాకరణం న యుత్తం, ఏవం ఆవజ్జనాదీనం గేహభూతే చక్ఖుద్వారే ఆవజ్జనాదీసుపి అరజ్జన్తేసు అదుస్సన్తేసు అముయ్హన్తేసు చ రజ్జనదుస్సనముయ్హనం అయుత్తన్తి. ఏవం ‘ఆగన్తుకభావవసేన’ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.

యాని పనేతాని చక్ఖుద్వారే వోట్ఠబ్బనపరియోసానాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, తాని సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి తత్థ తత్థేవ భిజ్జన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం న పస్సన్తీతి ఇత్తరాని తావకాలికాని హోన్తి. తత్థ యథా ఏకస్మిం ఘరే సబ్బేసు మానుసకేసు మతేసు అవసేసస్స ఏకకస్స తఙ్ఖణంయేవ మరణధమ్మస్స న యుత్తా నచ్చగీతాదీసు అభిరతి నామ, ఏవమేవ ఏకద్వారే ససమ్పయుత్తేసు ఆవజ్జనాదీసు తత్థ తత్థేవ మతేసు అవసేసస్స తఙ్ఖణంఞ్ఞేవ మరణధమ్మస్స జవనస్సాపి రజ్జనదుస్సనముయ్హనవసేన అభిరతి నామ న యుత్తాతి. ఏవం ‘తావకాలికభావవసేన’ అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.

అపిచ ఖన్ధాయతనధాతుపచ్చయపచ్చవేక్ఖణవసేనపేతం వేదితబ్బం. ఏత్థ హి చక్ఖు చేవ రూపాని చ రూపక్ఖన్ధో, దస్సనం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఫస్సాదికా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. ఏవమేతేసం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం సమవాయే ఆలోకనవిలోకనం పఞ్ఞాయతి. తత్థ కో ఏకో ఆలోకేతి? కో విలోకేతి?

తథా చక్ఖు చక్ఖాయతనం, రూపం రూపాయతనం, దస్సనం మనాయతనం, వేదనాదయో తంసమ్పయుత్తా ధమ్మా ధమ్మాయతనం. ఏవమేతేసం చతున్నం ఆయతనానం సమవాయే ఆలోకనవిలోకనం పఞ్ఞాయతి. తత్థ కో ఏకో ఆలోకేతి? కో విలోకేతి?

తథా చక్ఖు చక్ఖుధాతు, రూపం రూపధాతు, దస్సనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు, తంసమ్పయుత్తా వేదనాదయో ధమ్మా ధమ్మధాతు. ఏవమేతాసం చతున్నం ధాతూనం సమవాయే ఆలోకనవిలోకనం పఞ్ఞాయతి. తత్థ కో ఏకో ఆలోకేతి? కో విలోకేతి?

తథా చక్ఖు నిస్సయపచ్చయో, రూపం ఆరమ్మణపచ్చయో, ఆవజ్జనం అనన్తరసమనన్తరఅనన్తరూపనిస్సయనత్థివిగతపచ్చయో, ఆలోకో ఉపనిస్సయపచ్చయో, వేదనాదయో సహజాతాదిపచ్చయా. ఏవమేతేసం పచ్చయానం సమవాయే ఆలోకనవిలోకనం పఞ్ఞాయతి. తత్థ కో ఏకో ఆలోకేతి? కో విలోకేతీతి? ఏవమేత్థ ఖన్ధాయతనధాతుపచ్చయపచ్చవేక్ఖణవసేనాపి అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం వేదితబ్బం.

సమిఞ్జితే పసారితేతి పబ్బానం సమిఞ్జనపసారణే. తత్థ చిత్తవసేనేవ సమిఞ్జనపసారణం అకత్వా హత్థపాదానం సమిఞ్జనపసారణపచ్చయా అత్థానత్థం పరిగ్గహేత్వా తత్థ అత్థపరిగ్గణ్హనం ‘సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం’. తత్థ హత్థపాదే అతిచిరం సమిఞ్జిత్వా వా పసారేత్వా ఏవ వా ఠితస్స ఖణే ఖణే వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, చిత్తం ఏకగ్గతం న లభతి, కమ్మట్ఠానం పరిపతతి, విసేసం నాధిగచ్ఛతి; కాలే సమిఞ్జన్తస్స కాలే పసారేన్తస్స పన తా వేదనా నుప్పజ్జన్తి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, కమ్మట్ఠానం ఫాతిం గచ్ఛతి, విసేసమధిగచ్ఛతీతి. ఏవం ‘అత్థానత్థపరిగ్గణ్హనం’ వేదితబ్బం.

అత్థే పన సతిపి సప్పాయాసప్పాయం పరిగ్గహేత్వా సప్పాయపరిగ్గణ్హనం ‘సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం’.

తత్రాయం నయో – మహాచేతియఙ్గణే కిర దహరభిక్ఖూ సజ్ఝాయం గణ్హన్తి. తేసం పిట్ఠిపస్సే దహరభిక్ఖునియో ధమ్మం సుణన్తి. తత్రేకో దహరో హత్థం పసారేన్తో కాయసంసగ్గం పత్వా తేనేవ కారణేన గిహీ జాతో. అపరో భిక్ఖు పాదం పసారేన్తో అగ్గిమ్హి పసారేసి. అట్ఠిం ఆహచ్చ పాదో ఝాయి. అపరో భిక్ఖు వమ్మికే పసారేసి. సో ఆసీవిసేన దట్ఠో. అపరో భిక్ఖు చీవరకుటిదణ్డకే పసారేసి. తం మణిసప్పో డంసి. తస్మా ఏవరూపే అసప్పాయే అపసారేత్వా సప్పాయే పసారేతబ్బం. ఇదమేత్థ సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం.

‘గోచరసమ్పజఞ్ఞం’ పన మహాథేరవత్థునా దీపేతబ్బం – మహాథేరో కిర దివాట్ఠానే నిసిన్నో అన్తేవాసికేహి సద్ధిం కథయమానో సహసా హత్థం సమిఞ్జిత్వా పున యథాఠానే ఠపేత్వా సణికం సమిఞ్జేసి. తం అన్తేవాసికా పుచ్ఛింసు – ‘‘కస్మా, భన్తే, సహసా హత్థం సమిఞ్జిత్వా పున యథాఠానే ఠపేత్వా సణికం సమిఞ్జిత్థా’’తి? ‘‘యతో పట్ఠాయ మయా, ఆవుసో, కమ్మట్ఠానం మనసికాతుం ఆరద్ధో, న మే కమ్మట్ఠానం ముఞ్చిత్వా హత్థో సమిఞ్జితపుబ్బో. ఇదాని పన మే తుమ్హేహి సద్ధిం కథయమానేన కమ్మట్ఠానం ముఞ్చిత్వా సమిఞ్జితో. తస్మా పున యథాఠానే ఠపేత్వా సమిఞ్జేసి’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే, భిక్ఖునా నామ ఏవరూపేన భవితబ్బ’’న్తి. ఏవమేత్థాపి కమ్మట్ఠానావిజహనమేవ ‘గోచరసమ్పజఞ్ఞ’న్తి వేదితబ్బం.

‘అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి సమిఞ్జేన్తో వా పసారేన్తో వా నత్థి. వుత్తప్పకారచిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారేన పన, సుత్తాకడ్ఢనవసేన దారుయన్తస్స హత్థపాదచలనం వియ, సమిఞ్జనపసారణం హోతీ’తి పరిజాననం పనేత్థ ‘అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞ’న్తి వేదితబ్బం.

సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణేతి ఏత్థ సఙ్ఘాటిచీవరానం నివాసనపారుపనవసేన పత్తస్స భిక్ఖాపటిగ్గహణాదివసేన పరిభోగో ‘ధారణం’ నామ. తత్థ సఙ్ఘాటిచీవరధారణే తావ నివాసేత్వా పారుపిత్వా చ పిణ్డాయ చరతో ‘‘ఆమిసలాభో సీతస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదినా నయేన భగవతా వుత్తప్పకారోయేవ చ అత్థో ‘అత్థో’ నామ. తస్స వసేన ‘సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

ఉణ్హపకతికస్స పన దుబ్బలస్స చ చీవరం సుఖుమం సప్పాయం, సీతాలుకస్స ఘనం దుపట్టం; విపరీతం అసప్పాయం. యస్స కస్సచి జిణ్ణం అసప్పాయమేవ. అగ్గళాదిదానేన హిస్స తం పలిబోధకరం హోతి. తథా పట్టుణ్ణదుకూలాదిభేదం చోరానం లోభనీయచీవరం. తాదిసఞ్హి అరఞ్ఞే ఏకకస్స నివాసన్తరాయకరం జీవితన్తరాయకరఞ్చాపి హోతి. నిప్పరియాయేన పన యం నిమిత్తకమ్మాదిమిచ్ఛాజీవవసేన ఉప్పన్నం, యఞ్చస్స సేవమానస్స అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, తం అసప్పాయం; విపరీతం సప్పాయం. తస్స వసేనేత్థ ‘సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం’ కమ్మట్ఠానావిజహనవసేనేవ చ ‘గోచరసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి చీవరం పారుపన్తో నత్థి. వుత్తప్పకారచిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారేనేవ పన చీవరపారుపనం హోతి. తత్థ చీవరమ్పి అచేతనం, కాయోపి అచేతనో. చీవరం న జానాతి – ‘మయా కాయో పారుపితో’తి, కాయోపి న జానాతి – ‘అహం చీవరేన పారుపితో’తి. ధాతుయోవ ధాతుసమూహం పటిచ్ఛాదేన్తి, పటపిలోతికాయ పోత్థకరూపపటిచ్ఛాదనే వియ. తస్మా నేవ సున్దరం చీవరం లభిత్వా సోమనస్సం కాతబ్బం, న అసున్దరం లభిత్వా దోమనస్సం. నాగవమ్మికచేతియరుక్ఖాదీసు హి కేచి మాలాగన్ధధూపవత్థాదీహి సక్కారం కరోన్తి, కేచి గూథముత్తకద్దమదణ్డసత్థప్పహారాదీహి అసక్కారం. న తేహి నాగవమ్మికరుక్ఖాదయో సోమనస్సం వా దోమనస్సం వా కరోన్తి. ఏవమేవ నేవ సున్దరం చీవరం లభిత్వా సోమనస్సం కాతబ్బం, న అసున్దరం లభిత్వా దోమనస్సన్తి. ఏవం పవత్తపటిసఙ్ఖానవసేనేత్థ ‘అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

పత్తధారణేపి పత్తం సహసావ అగ్గహేత్వా ‘ఇమం గహేత్వా పిణ్డాయ చరమానో భిక్ఖం లభిస్సామీ’తి ఏవం పత్తగ్గహణపచ్చయా పటిలభితబ్బఅత్థవసేన ‘సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం. కిసదుబ్బలసరీరస్స పన గరుపత్తో అసప్పాయో; యస్స కస్సచి చతుపఞ్చగణ్ఠికాహతో దుబ్బిసోధనీయో అసప్పాయోవ. దుద్ధోతపత్తో హి న వట్టతి; తం ధోవన్తస్సేవ చస్స పలిబోధో హోతి. మణివణ్ణపత్తో పన లోభనీయోవ చీవరే వుత్తనయేనేవ అసప్పాయో. నిమిత్తకమ్మాదివసేన పన లద్ధో, యఞ్చస్స సేవమానస్స అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, అయం ఏకన్తాసప్పాయోవ విపరీతో సప్పాయో. తస్స వసేనేత్థ ‘సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం’ కమ్మట్ఠానావిజహనవసేనేవ ‘గోచరసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి పత్తం గణ్హన్తో నత్థి. వుత్తప్పకారచిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారవసేనేవ పన పత్తగ్గహణం నామ హోతి. తత్థ పత్తోపి అచేతనో, హత్థాపి అచేతనా. పత్తో న జానాతి – ‘అహం హత్థేహి గహితో’తి. హత్థాపి న జానన్తి – ‘పత్తో అమ్హేహి గహితో’తి. ధాతుయోవ ధాతుసమూహం గణ్హన్తి, సణ్డాసేన అగ్గివణ్ణపత్తగహణే వియాతి. ఏవం పవత్తపటిసఙ్ఖానవసేనేత్థ ‘అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

అపిచ యథా ఛిన్నహత్థపాదే వణముఖేహి పగ్ఘరితపుబ్బలోహితకిమికులే నీలమక్ఖికసమ్పరికిణ్ణే అనాథసాలాయం అనాథమనుస్సే దిస్వా దయాలుకా పురిసా తేసం వణబన్ధపట్టచోళకాని చేవ కపాలాదీహి చ భేసజ్జాని ఉపనామేన్తి. తత్థ చోళకానిపి కేసఞ్చి సణ్హాని కేసఞ్చి థూలాని పాపుణన్తి. భేసజ్జకపాలకానిపి కేసఞ్చి సుసణ్ఠానాని కేసఞ్చి దుస్సణ్ఠానాని పాపుణన్తి. న తే తత్థ సుమనా వా హోన్తి దుమ్మనా వా. వణపటిచ్ఛాదనమత్తేనేవ హి చోళకేన, భేసజ్జపరిగ్గహణమత్తేనేవ చ కపాలకేన తేసం అత్థో. ఏవమేవ యో భిక్ఖు వణచోళకం వియ చీవరం, భేసజ్జకపాలకం వియ చ పత్తం, కపాలే భేసజ్జమివ చ పత్తే లద్ధభిక్ఖం సల్లక్ఖేతి – అయం సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞేన ఉత్తమసమ్పజానకారీతి వేదితబ్బో.

అసితాదీసు అసితేతి పిణ్డపాతాదిభోజనే. పీతేతి యాగుఆదిపానే. ఖాయితేతి పిట్ఠఖజ్జకాదిఖాదనే. సాయితేతి మధుఫాణితాదిసాయనే. తత్థ ‘‘నేవ దవాయా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో అట్ఠవిధోపి అత్థో ‘అత్థో’ నామ. తస్స వసేన ‘సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

లూఖపణీతతిత్తమధురాదీసు పన యేన భోజనేన యస్స అఫాసు హోతి, తం తస్స అసప్పాయం. యం పన నిమిత్తకమ్మాదివసేన పటిలద్ధం, యఞ్చస్స భుఞ్జతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, తం ఏకన్తం అసప్పాయమేవ; విపరీతం సప్పాయం. తస్స వసేనేత్థ ‘సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం’ కమ్మట్ఠానావిజహనవసేనేవ చ ‘గోచరసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి భుఞ్జకో నత్థి. వుత్తప్పకారచిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారేనేవ పన పత్తపటిగ్గహణం నామ హోతి. చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారేనేవ హత్థస్స పత్తే ఓతారణం నామ హోతి. చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారేనేవ ఆలోపకరణం, ఆలోపఉద్ధరణం, ముఖవివరణఞ్చ హోతి. న కోచి కుఞ్చికాయ, న యన్తకేన హనుకట్ఠిం వివరతి. చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారేనేవ ఆలోపస్స ముఖే ఠపనం, ఉపరిదన్తానం ముసలకిచ్చసాధనం, హేట్ఠాదన్తానం ఉదుక్ఖలకిచ్చసాధనం, జివ్హాయ హత్థకిచ్చసాధనఞ్చ హోతి. ఇతి నం తత్థ అగ్గజివ్హాయ తనుకఖేళో మూలజివ్హాయ బహలఖేళో మక్ఖేతి. తం హేట్ఠాదన్తఉదుక్ఖలే జివ్హాహత్థపరివత్తితం ఖేళఉదకతేమితం ఉపరిదన్తముసలసఞ్చుణ్ణితం కోచి కటచ్ఛునా వా దబ్బియా వా అన్తో పవేసేన్తో నామ నత్థి; వాయోధాతుయావ పవిసతి. పవిట్ఠం పవిట్ఠం కోచి పలాలసన్థారం కత్వా ధారేన్తో నామ నత్థి; వాయోధాతువసేనేవ తిట్ఠతి. ఠితం ఠితం కోచి ఉద్ధనం కత్వా అగ్గిం జాలేత్వా పచన్తో నామ నత్థి; తేజోధాతుయావ పచ్చతి. పక్కం పక్కం కోచి దణ్డకేన వా యట్ఠియా వా బహి నీహారకో నామ నత్థి; వాయోధాతుయేవ నీహరతి. ఇతి వాయోధాతు అతిహరతి చ వీతిహరతి చ ధారేతి చ పరివత్తేతి చ సఞ్చుణ్ణేతి చ విసోసేతి చ నీహరతి చ. పథవీధాతు ధారేతి చ పరివత్తేతి చ సఞ్చుణ్ణేతి చ విసోసేతి చ నీహరతి చ. ఆపోధాతు సినేహేతి చ అల్లత్తఞ్చ అనుపాలేతి. తేజోధాతు అన్తోపవిట్ఠం పరిపాచేతి. ఆకాసధాతు అఞ్జసో హోతి. విఞ్ఞాణధాతు తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగమన్వాయ ఆభుజతీతి. ఏవం పవత్తపటిసఙ్ఖానవసేనేత్థ ‘అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

అపిచ గమనతో, పరియేసనతో, పరిభోగతో, ఆసయతో, నిధానతో, అపరిపక్కతో, పరిపక్కతో, ఫలతో, నిస్సన్దనతో, సమ్మక్ఖనతోతి ఏవం దసవిధపటికూలభావపచ్చవేక్ఖణతోపేత్థ ‘అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం. విత్థారకథా పనేత్థ విసుద్ధిమగ్గే ఆహారపటికూలసఞ్ఞానిద్దేసతో గహేతబ్బా.

ఉచ్చారపస్సావకమ్మేతి ఉచ్చారస్స చ పస్సావస్స చ కరణే. తత్థ పక్కకాలే ఉచ్చారపస్సావం అకరోన్తస్స సకలసరీరతో సేదా ముచ్చన్తి, అక్ఖీని భమన్తి, చిత్తం న ఏకగ్గం హోతి, అఞ్ఞే చ రోగా ఉప్పజ్జన్తి; కరోన్తస్స పన సబ్బం తం న హోతీతి అయమేత్థ అత్థో. తస్స వసేన ‘సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

అట్ఠానే ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తస్స పన ఆపత్తి హోతి, అయసో వడ్ఢతి, జీవితన్తరాయో హోతి; పతిరూపే ఠానే కరోన్తస్స సబ్బం తం న హోతీతి ఇదమేత్థ సప్పాయం. తస్స వసేన ‘సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం’ కమ్మట్ఠానావిజహనవసేనేవ చ ‘గోచరసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

అబ్భన్తరే అత్తా నామ కోచి ఉచ్చారపస్సావకమ్మం కరోన్తో నత్థి. చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారేనేవ పన ఉచ్చారపస్సావకమ్మం హోతి. యథా పన పక్కే గణ్డే గణ్డభేదేన పుబ్బలోహితం అకామతాయ నిక్ఖమతి, యథా చ అతిభరితా ఉదకభాజనా ఉదకం అకామతాయ నిక్ఖమతి, ఏవం పక్కాసయముత్తవత్థీసు సన్నిచితా ఉచ్చారపస్సావా వాయువేగసముప్పీళితా అకామతాయపి నిక్ఖమన్తి. సో పనాయం ఏవం నిక్ఖమన్తో ఉచ్చారపస్సావో నేవ తస్స భిక్ఖునో అత్తనో హోతి న పరస్స; కేవలం పన సరీరనిస్సన్దోవ హోతి. యథా కిం? యథా ఉదకతుమ్భతో పురాణఉదకం ఛడ్డేన్తస్స నేవ తం అత్తనో హోతి న పరేసం, కేవలం పటిజగ్గనమత్తమేవ హోతి, ఏవన్తి. ఏవం పవత్తపటిసఙ్ఖానవసేనేత్థ ‘అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం’ వేదితబ్బం.

గతాదీసు గతేతి గమనే. ఠితేతి ఠానే. నిసిన్నేతి నిసజ్జాయ. సుత్తేతి సయనే. తత్థ అభిక్కన్తాదీసు వుత్తనయేనేవ సమ్పజానకారితా వేదితబ్బా.

అయం పనేత్థ అపరోపి నయో – ఏకో హి భిక్ఖు గచ్ఛన్తో అఞ్ఞం చిన్తేన్తో అఞ్ఞం వితక్కేన్తో గచ్ఛతి. ఏకో కమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వావ గచ్ఛతి. తథా ఏకో భిక్ఖు తిట్ఠన్తో, నిసీదన్తో, సయన్తో అఞ్ఞం చిన్తేన్తో అఞ్ఞం వితక్కేన్తో సయతి. ఏకో కమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వావ సయతి.

ఏత్తకేన పన న పాకటం హోతీతి చఙ్కమేన దీపయింసు. యో హి భిక్ఖు చఙ్కమనం ఓతరిత్వా చఙ్కమనకోటియం ఠితో పరిగ్గణ్హాతి; ‘పాచీనచఙ్కమనకోటియం పవత్తా రూపారూపధమ్మా పచ్ఛిమచఙ్కమనకోటిం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, పచ్ఛిమచఙ్కమనకోటియం పవత్తాపి పాచీనచఙ్కమనకోటిం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, చఙ్కమనవేమజ్ఝే పవత్తా ఉభో కోటియో అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, చఙ్కమనే పవత్తా రూపారూపధమ్మా ఠానం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, ఠానే పవత్తా నిసజ్జం, నిసజ్జాయ పవత్తా సయనం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా’తి ఏవం పరిగ్గణ్హన్తో పరిగ్గణ్హన్తోయేవ భవఙ్గం ఓతారేతి; ఉట్ఠహన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ ఉట్ఠాతి – అయం భిక్ఖు గతాదీసు సమ్పజానకారీ నామ హోతీతి.

ఏవం పన సుత్తే కమ్మట్ఠానం అవిభూతం హోతి. కమ్మట్ఠానం అవిభూతం న కాతబ్బం. తస్మా యో భిక్ఖు యావ సక్కోతి తావ చఙ్కమిత్వా ఠత్వా నిసీదిత్వా సయమానో ఏవం పరిగ్గహేత్వా సయతి – ‘కాయో అచేతనో, మఞ్చో అచేతనో. కాయో న జానాతి – అహం మఞ్చే సయితోతి. మఞ్చోపి న జానాతి – మయి కాయో సయితోతి. అచేతనో కాయో అచేతనే మఞ్చే సయితో’తి. ఏవం పరిగ్గణ్హన్తో పరిగ్గణ్హన్తోయేవ చిత్తం భవఙ్గం ఓతారేతి, పబుజ్ఝమానో కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ పబుజ్ఝతి. అయం సుత్తే సమ్పజానకారీ నామ హోతీతి.

జాగరితేతి జాగరణే. తత్థ ‘కిరియామయపవత్తస్స అప్పవత్తియా సతి జాగరితం నామ న హోతి; కిరియామయపవత్తవళఞ్జే పవత్తన్తే జాగరితం నామ హోతీ’తి పరిగ్గణ్హన్తో భిక్ఖు జాగరితే సమ్పజానకారీ నామ హోతి. అపిచ రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా పఞ్చ కోట్ఠాసే జగ్గన్తోపి జాగరితే సమ్పజానకారీ నామ హోతి.

భాసితేతి కథనే. తత్థ ‘ఉపాదారూపస్స సద్దాయతనస్స అప్పవత్తే సతి భాసితం నామ న హోతి; తస్మిం పవత్తన్తే హోతీ’తి పరిగ్గాహకో భిక్ఖు భాసితే సమ్పజానకారీ నామ హోతి. విముత్తాయతనసీసేన ధమ్మం దేసేన్తోపి బాత్తింస తిరచ్ఛానకథా పహాయ దసకథావత్థునిస్సితం కథం కథేన్తోపి భాసితే సమ్పజానకారీ నామ హోతి.

తుణ్హీభావేతి అకథనే. తత్థ ‘ఉపాదారూపస్స సద్దాయతనస్స పవత్తియం సతి తుణ్హీభావో నామ నత్థి; అప్పవత్తియం హోతీ’తి పరిగ్గాహకో భిక్ఖు తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ నామ హోతి. అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు చిత్తరుచియం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసిన్నోపి దుతియజ్ఝానం సమాపన్నోపి తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీయేవ నామ హోతి.

ఏత్థ చ ఏకో ఇరియాపథో ద్వీసు ఠానేసు ఆగతో. సో హేట్ఠా అభిక్కన్తే పటిక్కన్తేతి ఏత్థ భిక్ఖాచారగామం గచ్ఛతో చ ఆగచ్ఛతో చ అద్ధానగమనవసేన కథితో. గతే ఠితే నిసిన్నేతి ఏత్థ విహారే చుణ్ణికపాదుద్ధారఇరియాపథవసేన కథితోతి వేదితబ్బో.

౫౨౪. తత్థ కతమా సతీతిఆది సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ.

౫౨౬. సో వివిత్తన్తి ఇమినా కిం దస్సేతి? ఏతస్స భిక్ఖునో ఉపాసనట్ఠానం యోగపథం సప్పాయసేనాసనం దస్సేతి. యస్స హి అబ్భన్తరే ఏత్తకా గుణా అత్థి, తస్స అనుచ్ఛవికో అరఞ్ఞవాసో. యస్స పనేతే నత్థి, తస్స అననుచ్ఛవికో. ఏవరూపస్స హి అరఞ్ఞవాసో కాళమక్కటఅచ్ఛతరచ్ఛదీపిమిగాదీనం అటవీవాససదిసో హోతి. కస్మా? ఇచ్ఛాయ ఠత్వా పవిట్ఠత్తా. తస్స హి అరఞ్ఞవాసమూలకో కోచి అత్థో నత్థి; అరఞ్ఞవాసఞ్చేవ ఆరఞ్ఞకే చ దూసేతి; సాసనే అప్పసాదం ఉప్పాదేతి. యస్స పన అబ్భన్తరే ఏత్తకా గుణా అత్థి, తస్సేవ సో అనుచ్ఛవికో. సో హి అరఞ్ఞవాసం నిస్సాయ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం గణ్హిత్వా పరినిబ్బాతి, సకలఅరఞ్ఞవాసం ఉపసోభేతి, ఆరఞ్ఞికానం సీసం ధోవతి, సకలసాసనం పసారేతి. తస్మా సత్థా ఏవరూపస్స భిక్ఖునో ఉపాసనట్ఠానం యోగపథం సప్పాయసేనాసనం దస్సేన్తో సో వివిత్తం సేనాసనం భజతీతిఆదిమాహ. తత్థ వివిత్తన్తి సుఞ్ఞం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం. ఏతమేవ హి అత్థం దస్సేతుం తఞ్చ అనాకిణ్ణన్తిఆది వుత్తం. తత్థ అనాకిణ్ణన్తి అసఙ్కిణ్ణం అసమ్బాధం. తత్థ యస్స సేనాసనస్స సామన్తా గావుతమ్పి అడ్ఢయోజనమ్పి పబ్బతగహనం వనగహనం నదీగహనం హోతి, న కోచి అవేలాయ ఉపసఙ్కమితుం సక్కోతి – ఇదం సన్తికేపి అనాకిణ్ణం నామ. యం పన అడ్ఢయోజనికం వా యోజనికం వా హోతి – ఇదం దూరతాయ ఏవ అనాకిణ్ణం నామ హోతి.

౫౨౭. సేతి చేవ ఆసతి చ ఏత్థాతి సేనాసనం. తస్స పభేదం దస్సేతుం మఞ్చో పీఠన్తిఆది వుత్తం. తత్థ మఞ్చోతి చత్తారో మఞ్చా – మసారకో, బున్దికాబద్ధో, కుళీరపాదకో, ఆహచ్చపాదకోతి. తథా పీఠం. భిసీతి పఞ్చ భిసియో – ఉణ్ణాభిసి, చోళభిసి, వాకభిసి, తిణభిసి, పణ్ణభిసీతి. బిమ్బోహనన్తి సీసుపధానం వుత్తం. తం విత్థారతో విదత్థిచతురఙ్గులం వట్టతి, దీఘతో మఞ్చవిత్థారప్పమాణం. విహారోతి సమన్తా పరిహారపథం అన్తోయేవ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని దస్సేత్వా కతసేనాసనం. అడ్ఢయోగోతి సుపణ్ణవఙ్కగేహం. పాసాదోతి ద్వే కణ్ణికాని గహేత్వా కతో దీఘపాసాదో. అట్టోతి పటిరాజాదిపటిబాహనత్థం ఇట్ఠకాహి కతో బహలభిత్తికో చతుపఞ్చభూమికో పతిస్సయవిసేసో. మాళోతి భోజనసాలసదిసో మణ్డలమాళో; వినయట్ఠకథాయం పన ఏకకూటసఙ్గహితో చతురస్సపాసాదోతి వుత్తం. లేణన్తి పబ్బతం ఖణిత్వా వా పబ్భారస్స అప్పహోనకట్ఠానే కుట్టం ఉట్ఠాపేత్వా వా కతసేనాసనం. గుహాతి భూమిదరి వా యత్థ రత్తిన్దివం దీపం లద్ధుం వట్టతి, పబ్బతగుహా వా భూమిగుహా వా. రుక్ఖమూలన్తి రుక్ఖస్స హేట్ఠా పరిక్ఖిత్తం వా అపరిక్ఖిత్తం వా. వేళుగుమ్బోతి వేళుగచ్ఛో. యత్థ వా పన భిక్ఖూ పటిక్కమన్తీతి ఠపేత్వా వా ఏతాని మఞ్చాదీని యత్థ భిక్ఖూ సన్నిపతన్తి, యం తేసం సన్నిపాతారహట్ఠానం, సబ్బమేతం సేనాసనం.

౫౨౮. భజతీతి ఉపేతి. సమ్భజతీతి తత్థ అభిరతివసేన అనుక్కణ్ఠితో సుట్ఠు ఉపేతి. సేవతీతి నివాసనవసేన సేవతి నిసేవతీతి అనుక్కణ్ఠమానో సన్నిసితో హుత్వా సేవతి. సంసేవతీతి సేనాసనవత్తం సమ్పాదేన్తో సమ్మా సేవతి.

౫౨౯. ఇదాని యం తం వివిత్తన్తి వుత్తం, తస్స పభేదం దస్సేతుం అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలన్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అరఞ్ఞన్తి వినయపరియాయేన తావ ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞ’’న్తి (పారా. ౧౨) ఆగతం. సుత్తన్తపరియాయేన ఆరఞ్ఞికం భిక్ఖుం సన్ధాయ ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికపచ్ఛిమ’’న్తి (పాచి. ౫౭౩) ఆగతం. వినయసుత్తన్తా పన ఉభోపి పరియాయదేసనా నామ. అభిధమ్మో నిప్పరియాయదేసనాతి అభిధమ్మపరియాయేన అరఞ్ఞం దస్సేతుం నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలాతి వుత్తం; ఇన్దఖీలతో బహి నిక్ఖమిత్వాతి అత్థో.

౫౩౦. రుక్ఖమూలాదీనం పకతియా చ సువిఞ్ఞేయ్యభావతో రుక్ఖమూలంయేవ రుక్ఖమూలన్తిఆది వుత్తం. అపిచేత్థ రుక్ఖమూలన్తి యంకిఞ్చి సీతచ్ఛాయం వివిత్తం రుక్ఖమూలం. పబ్బతన్తి సేలం. తత్థ హి ఉదకసోణ్డీసు ఉదకకిచ్చం కత్వా సీతాయ రుక్ఖచ్ఛాయాయ నిసిన్నస్స నానాదిసాసు ఖాయమానాసు సీతేన వాతేన బీజియమానస్స చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. కన్దరన్తి కం వుచ్చతి ఉదకం, తేన దరితం ఉదకేన భిన్నం పబ్బతప్పదేసం; యం నితుమ్బన్తిపి నదీకుఞ్జన్తిపి వదన్తి. తత్థ హి రజతపట్టసదిసా వాలికా హోన్తి, మత్థకే మణివితానం వియ వనగహనం, మణిక్ఖన్ధసదిసం ఉదకం సన్దతి. ఏవరూపం కన్దరం ఓరుయ్హ పానీయం పివిత్వా గత్తాని సీతం కత్వా వాలికం ఉస్సాపేత్వా పంసుకూలచీవరం పఞ్ఞపేత్వా నిసిన్నస్స సమణధమ్మం కరోతో చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. గిరిగుహన్తి ద్విన్నం పబ్బతానం అన్తరం, ఏకస్మింయేవ వా ఉమఙ్గసదిసం మహావివరం. సుసానలక్ఖణం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౪) వుత్తం.

౫౩౧. వనపత్థన్తి గామన్తం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారట్ఠానం, యత్థ న కసన్తి న వపన్తి. తేనేవస్స నిద్దేసే ‘‘వనపత్థన్తి దూరానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తిఆది వుత్తం. యస్మా వా రుక్ఖమూలాదీసు ఇదమేవేకం భాజేత్వా దస్సితం, తస్మాస్స నిక్ఖేపపటిపాటియా నిద్దేసం అకత్వా సబ్బపరియన్తే నిద్దేసో కతోతి వేదితబ్బో. అబ్భోకాసన్తి అచ్ఛన్నం. ఆకఙ్ఖమానో పనేత్థ చీవరకుటిం కత్వా వసతి. పలాలపుఞ్జన్తి పలాలరాసి. మహాపలాలపుఞ్జతో హి పలాలం నిక్కడ్ఢిత్వా పబ్భారలేణసదిసే ఆలయే కరోన్తి, గచ్ఛగుమ్బాదీనమ్పి ఉపరి పలాలం పక్ఖిపిత్వా హేట్ఠా నిసిన్నా సమణధమ్మం కరోన్తి; తం సన్ధాయేతం వుత్తం. వనపత్థనిద్దేసే సలోమహంసానన్తి యత్థ పవిట్ఠస్స లోమహంసో ఉప్పజ్జతి; ఏవరూపానం భీసనకసేనాసనానం. పరియన్తానన్తి దూరభావేన పరియన్తే ఠితానం. న మనుస్సూపచారానన్తి కసనవపనవసేన మనుస్సేహి ఉపచరితబ్బం వనన్తం అతిక్కమిత్వా ఠితానం. దురభిసమ్భవానన్తి అలద్ధవివేకస్సాదేహి అభిభుయ్య వసితుం నసక్కుణేయ్యానం.

౫౩౨. అప్పసద్దాదినిద్దేసే అప్పసద్దన్తి వచనసద్దేన అప్పసద్దం.

౫౩౩. అప్పనిగ్ఘోసన్తి నగరనిగ్ఘోససద్దేన అప్పనిగ్ఘోసం. యస్మా పన ఉభయమ్పేతం సద్దట్ఠేన ఏకం, తస్మాస్స నిద్దేసే ‘‘యదేవ తం అప్పసద్దం తదేవ తం అప్పనిగ్ఘోస’’న్తి వుత్తం. విజనవాతన్తి అనుసఞ్చరణజనస్స సరీరవాతేన విరహితం. విజనవాదన్తిపి పాఠో; అన్తోజనవాదేన విరహితన్తి అత్థో. యస్మా పన యం అప్పనిగ్ఘోసం, తదేవ జనసఞ్చరణేన చ జనవాదేన చ విరహితం హోతి, తస్మాస్స నిద్దేసే ‘‘యదేవ తం అప్పనిగ్ఘోసం తదేవ తం విజనవాత’’న్తి వుత్తం. మనుస్సరాహసేయ్యకన్తి మనుస్సానం రహస్సకిరియట్ఠానియం. యస్మా పన తం జనసఞ్చరణరహితం హోతి, తేనస్స నిద్దేసే ‘‘యదేవ తం విజనవాతం తదేవ తం మనుస్సరాహసేయ్యక’’న్తి వుత్తం. పటిసల్లానసారుప్పన్తి వివేకానురూపం. యస్మా పన తం నియమేనేవ మనుస్సరాహసేయ్యకం హోతి, తస్మాస్స నిద్దేసే ‘‘యదేవ తం మనుస్సరాహసేయ్యకం తదేవ తం పటిసల్లానసారుప్ప’’న్తి వుత్తం.

౫౩౪. అరఞ్ఞగతాదినిద్దేసే అరఞ్ఞం వుత్తమేవ. తథా రుక్ఖమూలం. అవసేసం పన సబ్బమ్పి సేనాసనం సుఞ్ఞాగారేన సఙ్గహితం.

౫౩౫. పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాతి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమం సరీరం ఉజుం ఠపేత్వా అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. ఏవఞ్హి నిసిన్నస్స చమ్మమంసన్హారూని న పణమన్తి. అథస్స యా తేసం పణమనపచ్చయా ఖణే ఖణే వేదనా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తా నుప్పజ్జన్తి. తాసు న ఉప్పజ్జమానాసు చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, కమ్మట్ఠానం న పరిపతతి, వుడ్ఢిం ఫాతిం ఉపగచ్ఛతి.