౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౪౯౦. అభిధమ్మభాజనీయే ‘అరియో’తి అవత్వా అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి వుత్తం. ఏవం అవుత్తేపి అయం అరియో ఏవ. యథా హి ముద్ధాభిసిత్తస్స రఞ్ఞో ముద్ధాభిసిత్తాయ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం జాతో పుత్తో రాజపుత్తోతి అవుత్తేపి రాజపుత్తోయేవ హోతి, ఏవమయమ్పి అరియోతి అవుత్తేపి అరియో ఏవాతి వేదితబ్బో. సేసమిధాపి సచ్చవిభఙ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౪౯౩. పఞ్చఙ్గికవారేపి అట్ఠఙ్గికోతి అవుత్తేపి అట్ఠఙ్గికో ఏవ వేదితబ్బో. లోకుత్తరమగ్గో హి పఞ్చఙ్గికో నామ నత్థి. అయమేత్థ ఆచరియానం సమానత్థకథా. వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘‘లోకుత్తరమగ్గో అట్ఠఙ్గికో నామ నత్థి, పఞ్చఙ్గికోయేవ హోతీ’’తి. సో ‘‘సుత్తం ఆహరాహీ’’తి వుత్తో అద్ధా అఞ్ఞం అపస్సన్తో ఇమం మహాసళాయతనతో సుత్తప్పదేసం ఆహరిస్సతి ‘‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠి, సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి. యో తథాభూతస్స సఙ్కప్పో, వాయామో, సతి, యో తథాభూతస్స సమాధి, స్వాస్స హోతి సమ్మాసమాధి. పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి.

తతో ‘‘ఏతస్స అనన్తరం సుత్తపదం ఆహరా’’తి వత్తబ్బో. సచే ఆహరతి ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే ఆహరతి సయం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవమస్సాయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౩౧) ‘‘ఇమినా తే సత్థుసాసనేన వాదో భిన్నో; లోకుత్తరమగ్గో పఞ్చఙ్గికో నామ నత్థి, అట్ఠఙ్గికోవ హోతీ’’తి వత్తబ్బో.

ఇమాని పన తీణి అఙ్గాని పుబ్బే పరిసుద్ధాని వత్తన్తి, లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పరిసుద్ధతరాని హోన్తి. అథ ‘పఞ్చఙ్గికో మగ్గో’తి ఇదం కిమత్థం గహితన్తి? అతిరేకకిచ్చదస్సనత్థం. యస్మిఞ్హి సమయే మిచ్ఛావాచం పజహతి, సమ్మావాచం పూరేతి, తస్మిం సమయే సమ్మాకమ్మన్తసమ్మాఆజీవా నత్థి. ఇమాని పఞ్చకారాపకఙ్గానేవ మిచ్ఛావాచం పజహన్తి; సమ్మావాచా పన సయం విరతివసేన పూరేతి. యస్మిం సమయే మిచ్ఛాకమ్మన్తం పజహతి, సమ్మాకమ్మన్తం పూరేతి, తస్మిం సమయే సమ్మావాచాసమ్మాఆజీవా నత్థి. ఇమాని పఞ్చ కారాపకఙ్గానేవ మిచ్ఛాకమ్మన్తం పజహన్తి; సమ్మాకమ్మన్తో పన సయం విరతివసేన పూరేతి. యస్మిం సమయే మిచ్ఛాఆజీవం పజహతి, సమ్మాఆజీవం పూరేతి, తస్మిం సమయే సమ్మావాచాసమ్మాకమ్మన్తా నత్థి. ఇమాని పఞ్చ కారాపకఙ్గానేవ మిచ్ఛాఆజీవం పజహన్తి; సమ్మాఆజీవో పన సయం విరతివసేన పూరేతి. ఇమం ఏతేసం పఞ్చన్నం కారాపకఙ్గానం కిచ్చాతిరేకతం దస్సేతుం పఞ్చఙ్గికో మగ్గోతి గహితం. లోకుత్తరమగ్గో పన అట్ఠఙ్గికోవ హోతి, పఞ్చఙ్గికో నామ నత్థి.

‘‘యది సమ్మావాచాదీహి సద్ధిం అట్ఠఙ్గికోతి వదథ, చతస్సో సమ్మావాచాచేతనా, తిస్సో సమ్మాకమ్మన్తచేతనా, సత్త సమ్మాఆజీవచేతనాతి ఇమమ్హా చేతనాబహుత్తా కథం ముచ్చిస్సథ? తస్మా పఞ్చఙ్గికోవ లోకుత్తరమగ్గో’’తి. ‘‘చేతనాబహుత్తా చ పముచ్చిస్సామ; అట్ఠఙ్గికోవ లోకుత్తరమగ్గోతి చ వక్ఖామ’’. ‘‘త్వం తావ మహాచత్తారీసకభాణకో హోసి, న హోసీ’’తి పుచ్ఛితబ్బో. సచే ‘‘న హోమీ’’తి వదతి, ‘‘త్వం అభాణకత్తా న జానాసీ’’తి వత్తబ్బో. సచే ‘‘భాణకోస్మీ’’తి వదతి, ‘‘సుత్తం ఆహరా’’తి వత్తబ్బో. సచే సుత్తం ఆహరతి ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే ఆహరతి సయం ఉపరిపణ్ణాసతో ఆహరితబ్బం –

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమ్మావాచా? సమ్మావాచంపహం, భిక్ఖవే, ద్వాయం వదామి – అత్థి, భిక్ఖవే, సమ్మావాచా సాసవా పుఞ్ఞభాగియా ఉపధివేపక్కా; అత్థి, భిక్ఖవే, సమ్మావాచా అరియా అనాసవా లోకుత్తరా మగ్గఙ్గా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమ్మావాచా సాసవా పుఞ్ఞభాగియా ఉపధివేపక్కా? ముసావాదా వేరమణీ, పిసుణాయ వాచాయ వేరమణీ, ఫరుసాయ వాచాయ వేరమణీ, సమ్ఫప్పలాపా వేరమణీ – అయం, భిక్ఖవే, సమ్మావాచా సాసవా పుఞ్ఞభాగియా ఉపధివేపక్కా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమ్మావాచా అరియా అనాసవా లోకుత్తరా మగ్గఙ్గా? యా ఖో, భిక్ఖవే, అరియచిత్తస్స అనాసవచిత్తస్స అరియమగ్గసమఙ్గినో అరియమగ్గం భావయతో చతూహి వచీదుచ్చరితేహి ఆరతి విరతి పటివిరతి వేరమణీ – అయం, భిక్ఖవే, సమ్మావాచా అరియా అనాసవా లోకుత్తరా మగ్గఙ్గా…పే….

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సమ్మాకమ్మన్తో? సమ్మాకమ్మన్తంపహం, భిక్ఖవే, ద్వయం వదామి…పే… ఉపధివేపక్కో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సమ్మాకమ్మన్తో అరియో అనాసవో లోకుత్తరో…పే….

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సమ్మాఆజీవో? సమ్మాఆజీవంపహం, భిక్ఖవే, ద్వాయం వదామి…పే… ఉపధివేపక్కో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సమ్మాఆజీవో అరియో అనాసవో లోకుత్తరో మగ్గఙ్గో? యా ఖో, భిక్ఖవే, అరియచిత్తస్స అనాసవచిత్తస్స అరియమగ్గసమఙ్గినో అరియమగ్గం భావయతో మిచ్ఛాఆజీవా ఆరతి విరతి పటివిరతి వేరమణీ – అయం, భిక్ఖవే, సమ్మాఆజీవో అరియో అనాసవో లోకుత్తరో మగ్గఙ్గో’’తి (మ. ని. ౩.౧౩౮ ఆదయో).

ఏవమేత్థ చతూహి వచీదుచ్చరితేహి, తీహి కాయదుచ్చరితేహి, మిచ్ఛాజీవతో చాతి ఏకేకావ విరతి అరియా అనాసవా లోకుత్తరా మగ్గఙ్గాతి వుత్తా. ‘‘కుతో ఏత్థ చేతనాబహుత్తం? కుతో పఞ్చఙ్గికో మగ్గో? ఇదం తే సుత్తం అకామకస్స లోకుత్తరమగ్గో అట్ఠఙ్గికోతి దీపేతి’’. సచే ఏత్తకేన సల్లక్ఖేతి ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే సల్లక్ఖేతి అఞ్ఞానిపి కారణాని ఆహరిత్వా సఞ్ఞాపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘యస్మిం ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో న ఉపలబ్భతి, సమణోపి తత్థ న ఉపలబ్భతి…పే… ఇమస్మిం ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉపలబ్భతి; ఇధేవ, సుభద్ద, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేహి అఞ్ఞేహీతి (దీ. ని. ౨.౨౧౪).

అఞ్ఞేసుపి అనేకేసు సుత్తసతేసు అట్ఠఙ్గికోవ మగ్గో ఆగతో. కథావత్థుప్పకరణేపి వుత్తం –

‘‘మగ్గానం అట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో, సచ్చానం చతురో పదా;

విరాగో సేట్ఠో ధమ్మానం, ద్విపదానఞ్చ చక్ఖుమా’’తి (కథా. ౮౭౨) –

‘‘అత్థేవ సుత్తన్తోతి’’? ‘‘ఆమన్తా’’‘‘తేన హి అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి. సచే పన ఏత్తకేనాపి సఞ్ఞత్తిం న గచ్ఛతి, ‘‘గచ్ఛ, విహారం పవిసిత్వా యాగుం పివాహీ’’తి ఉయ్యోజేతబ్బో. ఉత్తరిమ్పన కారణం వక్ఖతీతి అట్ఠానమేతం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

నయా పనేత్థ గణేతబ్బా. అట్ఠఙ్గికమగ్గస్మిఞ్హి ఏకతో పుచ్ఛిత్వా ఏకతో విస్సజ్జనే చతూసు మగ్గేసు చత్తారి నయసహస్సాని విభత్తాని. పఞ్చఙ్గికమగ్గే ఏకతో పుచ్ఛిత్వా ఏకతో విస్సజ్జనే చత్తారి; పాటియేక్కం పుచ్ఛిత్వా పాటియేక్కం విస్సజ్జనే చత్తారి చత్తారీతి పఞ్చసు అఙ్గేసు వీసతి. ఇతి పురిమాని అట్ఠ ఇమాని చ వీసతీతి సబ్బానిపి మగ్గవిభఙ్గే అట్ఠవీసతి నయసహస్సాని విభత్తాని. తాని చ ఖో నిబ్బత్తితలోకుత్తరాని కుసలానేవ. విపాకే పన కుసలతో తిగుణా నయా కాతబ్బాతి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా.