అట్ఠసాలినీ నామ
ధమ్మసఙ్గణీ-అట్ఠకథా
గన్థారమ్భకథా
కరుణా వియ సత్తేసు, పఞ్ఞా యస్స మహేసినో;
ఞేయ్యధమ్మేసు సబ్బేసు, పవత్తిత్థ యథారుచి.
దయాయ తాయ సత్తేసు, సముస్సాహితమానసో;
పాటిహీరావసానమ్హి, వసన్తో తిదసాలయే.
పారిచ్ఛత్తకమూలమ్హి, పణ్డుకమ్బలనామకే;
సిలాసనే సన్నిసిన్నో, ఆదిచ్చోవ యుగన్ధరే.
చక్కవాళసహస్సేహి, దసహాగమ్మ సబ్బసో;
సన్నిసిన్నేన దేవానం, గణేన పరివారితో.
మాతరం పముఖం కత్వా, తస్సా పఞ్ఞాయ తేజసా;
అభిధమ్మకథామగ్గం, దేవానం సమ్పవత్తయి.
తస్స పాదే నమస్సిత్వా, సమ్బుద్ధస్స సిరీమతో;
సద్ధమ్మఞ్చస్స పూజేత్వా, కత్వా సఙ్ఘస్స చఞ్జలిం.
నిపచ్చకారస్సేతస్స, కతస్స రతనత్తయే;
ఆనుభావేన సోసేత్వా, అన్తరాయే అసేసతో.
విసుద్ధాచారసీలేన, నిపుణామలబుద్ధినా;
భిక్ఖునా బుద్ధఘోసేన, సక్కచ్చం అభియాచితో.
యం దేవదేవో దేవానం, దేసేత్వా నయతో పున;
థేరస్స సారిపుత్తస్స, సమాచిక్ఖి వినాయకో.
అనోతత్తదహే కత్వా, ఉపట్ఠానం మహేసినో;
యఞ్చ సుత్వాన సో థేరో, ఆహరిత్వా మహీతలం.
భిక్ఖూనం పయిరుదాహాసి, ఇతి భిక్ఖూహి ధారితో;
సఙ్గీతికాలే సఙ్గీతో, వేదేహమునినా పున.
తస్స గమ్భీరఞాణేహి, ఓగాళ్హస్స అభిణ్హసో;
నానానయవిచిత్తస్స, అభిధమ్మస్స ఆదితో.
యా మహాకస్సపాదీహి, వసీహిట్ఠకథా పురా;
సఙ్గీతా అనుసఙ్గీతా, పచ్ఛాపి చ ఇసీహి యా.
ఆభతా పన థేరేన, మహిన్దేనేతముత్తమం;
యా దీపం దీపవాసీనం, భాసాయ అభిసఙ్ఖతా.
అపనేత్వా తతో భాసం, తమ్బపణ్ణినివాసినం;
ఆరోపయిత్వా నిద్దోసం, భాసం తన్తినయానుగం.
నికాయన్తరలద్ధీహి, అసమ్మిస్సం అనాకులం;
మహావిహారవాసీనం, దీపయన్తో వినిచ్ఛయం.
అత్థం పకాసయిస్సామి, ఆగమట్ఠకథాసుపి;
గహేతబ్బం గహేత్వాన, తోసయన్తో విచక్ఖణే.
కమ్మట్ఠానాని సబ్బాని, చరియాభిఞ్ఞా విపస్సనా;
విసుద్ధిమగ్గే పనిదం, యస్మా సబ్బం పకాసితం.
తస్మా తం అగ్గహేత్వాన, సకలాయపి తన్తియా;
పదానుక్కమతో ఏవ, కరిస్సామత్థవణ్ణనం.
ఇతి మే భాసమానస్స, అభిధమ్మకథం ఇమం;
అవిక్ఖిత్తా నిసామేథ, దుల్లభా హి అయం కథాతి.
నిదానకథా
తత్థ కేనట్ఠేన అభిధమ్మో? ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేన. అతిరేకవిసేసత్థదీపకో హేత్థ ‘అభి’-సద్దో. ‘‘బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి నో పటిక్కమన్తి’’ (మ. ని. ౩.౩౮౪; సం. ని. ౫.౧౯౫) ‘‘అభిక్కన్తవణ్ణా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧-౨) వియ. తస్మా యథా సముస్సితేసు బహూసు ఛత్తేసు చేవ ధజేసు చ యం అతిరేకప్పమాణం విసేసవణ్ణసణ్ఠానఞ్చ ఛత్తం, తం ‘అతిచ్ఛత్త’న్తి వుచ్చతి, యో అతిరేకప్పమాణో నానావిరాగవణ్ణవిసేససమ్పన్నో చ ధజో సో ‘అతిధజో’తి వుచ్చతి, యథా చ ఏకతో సన్నిపతితేసు బహూసు రాజకుమారేసు చేవ దేవేసు చ యో జాతిభోగయసఇస్సరియాదిసమ్పత్తీహి అతిరేకతరో చేవ విసేసవన్తతరో చ రాజకుమారో సో ‘అతిరాజకుమారో’తి వుచ్చతి, యో ఆయువణ్ణఇస్సరియయససమ్పత్తిఆదీహి అతిరేకతరో చేవ విసేసవన్తతరో చ దేవో సో ‘అతిదేవో’తి వుచ్చతి, తథారూపో బ్రహ్మాపి ‘అతిబ్రహ్మా’తి వుచ్చతి, ఏవమేవ అయమ్పి ధమ్మో ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేన ‘అభిధమ్మో’తి వుచ్చతి.
సుత్తన్తఞ్హి పత్వా పఞ్చక్ఖన్ధా ఏకదేసేనేవ విభత్తా, న నిప్పదేసేన; అభిధమ్మం పత్వా పన సుత్తన్తభాజనీయఅభిధమ్మభాజనీయపఞ్హపుచ్ఛకనయానం వసేన నిప్పదేసతో విభత్తా. తథా ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయో, చత్తారి సచ్చాని, బావీసతిన్ద్రియాని, ద్వాదసపదికో పచ్చయాకారో. కేవలఞ్హి ఇన్ద్రియవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయం నత్థి, పచ్చయాకారే చ పఞ్హపుచ్ఛకం నత్థి. సుత్తన్తఞ్చ పత్వా చత్తారో సతిపట్ఠానా ఏకదేసేనేవ విభత్తా, న నిప్పదేసేన; అభిధమ్మం పత్వా పన తిణ్ణమ్పి నయానం వసేన నిప్పదేసతోవ విభత్తా. తథా చత్తారి సమ్మప్పధానాని, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, చత్తారి ఝానాని, చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో, పఞ్చ సిక్ఖాపదాని, చతస్సో పటిసమ్భిదా. కేవలఞ్హేత్థ సిక్ఖాపదవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయం నత్థి. సుత్తన్తం పత్వా చ ఞాణం ఏకదేసేనేవ విభత్తం న నిప్పదేసేన; తథా కిలేసా. అభిధమ్మం పత్వా పన ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థూ’’తిఆదినా (విభ. ౭౫౧) నయేన మాతికం ఠపేత్వా నిప్పదేసతోవ విభత్తం. తథా ఏకకతో పట్ఠాయ అనేకేహి నయేహి కిలేసా. సుత్తన్తం పత్వా చ భూమన్తరపరిచ్ఛేదో ఏకదేసేనేవ విభత్తో, న నిప్పదేసేన; అభిధమ్మం పన పత్వా తిణ్ణమ్పి నయానం వసేన భూమన్తరపరిచ్ఛేదో నిప్పదేసతోవ విభత్తో. ఏవం ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేన అభిధమ్మోతి వేదితబ్బో.
పకరణపరిచ్ఛేదతో పనేస ధమ్మసఙ్గణీవిభఙ్గధాతుకథాపుగ్గలపఞ్ఞత్తికథావత్థుయమకపట్ఠానానం సత్తన్నం పకరణానం వసేన ఠితో. అయమేత్థ ఆచరియానం సమానకథా. వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘కథావత్థు కస్మా గహితం? నను సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పరినిబ్బానతో అట్ఠారసవస్సాధికాని ద్వే వస్ససతాని అతిక్కమిత్వా మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరేనేతం ఠపితం? తస్మా సావకభాసితత్తా ఛడ్డేథ న’న్తి. ‘కిం పన ఛప్పకరణాని అభిధమ్మో’తి? ‘ఏవం న వదామీ’తి. ‘అథ కిం వదేసీ’తి. ‘సత్తప్పకరణానీ’తి. ‘కతరం గహేత్వా సత్త కరోసీ’తి? ‘మహాధమ్మహదయం నామ అత్థి, ఏతేన సహ సత్తా’తి. ‘మహాధమ్మహదయే అపుబ్బం నత్థి, కతిపయావ పఞ్హావారా అవసేసా, కథావత్థునావ సద్ధిం సత్తా’తి. ‘నో కథావత్థునా, మహాధాతుకథా నామ అత్థి, తాయ సద్ధిం సత్తా’తి. ‘మహాధాతుకథాయం అపుబ్బం నత్థి, అప్పమత్తికావ తన్తి అవసేసా. కథావత్థునావ సద్ధిం సత్తా’తి.
సమ్మాసమ్బుద్ధో హి సత్తప్పకరణాని దేసేన్తో కథావత్థుం పత్వా యా ఏసా పుగ్గలవారే తావ చతూసు పఞ్హేసు ద్విన్నం పఞ్చకానం వసేన అట్ఠముఖా వాదయుత్తి తం ఆదిం కత్వా సబ్బకథామగ్గేసు అసమ్పుణ్ణభాణవారమత్తాయ పాళియా మాతికం ఠపేసి. సా పనేసా ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి. ఆమన్తా. యో సచ్చికట్ఠో పరమత్థో తతో సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి. నహేవం వత్తబ్బే. ఆజానాహి నిగ్గహం…పే… పుగ్గలో నుపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి. ఆమన్తా. యో సచ్చికట్ఠో పరమత్థో తతో సో పుగ్గలో నుపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి. నహేవం వత్తబ్బే. ఆజానాహి నిగ్గహం…పే…. సబ్బత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సబ్బత్థ పుగ్గలో నుపలబ్భతి, సబ్బదా పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సబ్బదా పుగ్గలో నుపలబ్భతి, సబ్బేసు పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సబ్బేసు పుగ్గలో నుపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి (కథా. ౧౫-౧౬) ఏవం పఠమం వాదం నిస్సాయ పఠమం నిగ్గహం, దుతియం నిస్సాయ దుతియం …పే… అట్ఠమం నిస్సాయ అట్ఠమం నిగ్గహం దస్సేన్తేన సత్థారా ఠపితా. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ మాతికాఠపనం వేదితబ్బం. తం పనేతం మాతికం ఠపేన్తో ఇమం దిస్వా ఠపేసి – మమ పరినిబ్బానతో అట్ఠారసవస్సాధికానం ద్విన్నం వస్ససతానం మత్థకే మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరో నామ భిక్ఖు భిక్ఖుసహస్సమజ్ఝే నిసిన్నో సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతాని పరవాదే పఞ్చాతి సుత్తసహస్సం సమోధానేత్వా దీఘనికాయప్పమాణం కథావత్థుప్పకరణం భాజేస్సతీతి.
మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరోపి ఇదం పకరణం దేసేన్తో న అత్తనో ఞాణేన దేసేసి, సత్థారా పన దిన్ననయేన ఠపితమాతికాయ దేసేసి. ఇతి సత్థారా దిన్ననయేన ఠపితమాతికాయ దేసితత్తా సకలమ్పేతం పకరణం బుద్ధభాసితమేవ నామ జాతం. యథా కిం? యథా మధుపిణ్డికసుత్తన్తాదీని. మధుపిణ్డికసుత్తన్తస్మిఞ్హి భగవా ‘‘యతోనిదానం భిక్ఖు పురిసం పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తి, ఏత్థ చే నత్థి అభినన్దితబ్బం అభివదితబ్బం అజ్ఝోసితబ్బం, ఏసేవన్తో రాగానుసయాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౦౨) మాతికం ఠపేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి.
ధమ్మప్పటిగ్గాహకా భిక్ఖూ మహాకచ్చానత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా దసబలేన ఠపితమాతికాయ అత్థం పుచ్ఛింసు. థేరో పుచ్ఛితమత్తకేనేవ అకథేత్వా దసబలస్స అపచితిదస్సనత్థం ‘‘సేయ్యథాపి ఆవుసో పురిసో సారత్థికో సారగవేసీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౩) సారోపమం ఆహరిత్వా సారరుక్ఖో వియ భగవా సాఖాపలాససదిసా సావకా, ‘‘సో హావుసో భగవా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతి చక్ఖుభూతో ఞాణభూతో ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో వత్తా పవత్తా అత్థస్స నిన్నేతా అమతస్స దాతా ధమ్మస్సామీ తథాగతో’’తి సత్థారం థోమేత్వా పునప్పునం థేరేహి యాచితో సత్థారా ఠపితమాతికాయ అత్థం విభజిత్వా ‘‘ఆకఙ్ఖమానా చ పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో భగవన్తంయేవ ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ సచే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సంసన్దియమానం సమేతి గణ్హేయ్యాథ, నో చే మా గణ్హిత్థా’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘యథా వో భగవా బ్యాకరోతి తథా నం ధారేయ్యాథా’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసి.
తే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛింసు. సత్థా దుక్కథితం కచ్చానేనాతి అవత్వా సువణ్ణాలిఙ్గం ఉస్సాపేన్తో వియ గీవం ఉన్నామేత్వా సుపుప్ఫితసతపత్తసస్సిరికం మహాముఖం పూరేన్తో బ్రహ్మస్సరం నిచ్ఛారేత్వా సాధు సాధూతి థేరస్స సాధుకారం దత్వా ‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, మహాకచ్చానో, మహాపఞ్ఞో భిక్ఖవే మహాకచ్చానో, మం చేపి తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ, అహమ్పి తం ఏవమేవం బ్యాకరేయ్యం యథా తం మహాకచ్చానేన బ్యాకత’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౦౫) ఆహ.
ఏవం సత్థారా అనుమోదితకాలతో పట్ఠాయ చ పన సకలం సుత్తం బుద్ధభాసితం నామ జాతం. ఆనన్దత్థేరాదీహి విత్థారితసుత్తేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేవ సమ్మాసమ్బుద్ధో సత్తప్పకరణాని దేసేన్తో కథావత్థుం పత్వా వుత్తనయేన మాతికం ఠపేసి. ఠపేన్తో చ పన ఇమం అద్దస –
మమ పరినిబ్బానతో అట్ఠారసవస్సాధికానం ద్విన్నం వస్ససతానం మత్థకే మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరో నామ భిక్ఖు భిక్ఖుసహస్సమజ్ఝే నిసిన్నో సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతాని పరవాదే పఞ్చాతి సుత్తసహస్సం సమోధానేత్వా దీఘనికాయప్పమాణం కథావత్థుప్పకరణం భాజేస్సతీతి.
మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరోపి ఇమం పకరణం దేసేన్తో న అత్తనో ఞాణేన దేసేసి, సత్థారా పన దిన్ననయేన ఠపితమాతికాయ దేసేసి. ఇతి సత్థారా దిన్ననయేన ఠపితమాతికాయ దేసితత్తా సకలమ్పేతం పకరణం బుద్ధభాసితమేవ జాతం. ఏవం కథావత్థునావ సద్ధిం సత్త పకరణాని అభిధమ్మో నామ.
తత్థ ధమ్మసఙ్గణీపకరణే చతస్సో విభత్తియో – చిత్తవిభత్తి రూపవిభత్తి నిక్ఖేపరాసి అత్థుద్ధారోతి. తత్థ కామావచరకుసలతో అట్ఠ, అకుసలతో ద్వాదస, కుసలవిపాకతో సోళస, అకుసలవిపాకతో సత్త, కిరియతో ఏకాదస; రూపావచరకుసలతో పఞ్చ, విపాకతో పఞ్చ, కిరియతో పఞ్చ; అరూపావచరకుసలతో చత్తారి, విపాకతో చత్తారి, కిరియతో చత్తారి; లోకుత్తరకుసలతో చత్తారి, విపాకతో చత్తారీతి ఏకూననవుతి చిత్తాని చిత్తవిభత్తి నామ. చిత్తుప్పాదకణ్డన్తిపి ఏతస్సేవ నామం. తం వాచనామగ్గతో అతిరేకఛభాణవారం, విత్థారియమానం పన అనన్తమపరిమాణం హోతి.
తదనన్తరం ఏకవిధేన దువిధేనాతిఆదినా నయేన మాతికం ఠపేత్వా విత్థారేన విభజిత్వా దస్సితా రూపవిభత్తి నామ. రూపకణ్డన్తిపి ఏతస్సేవ నామం. తం వాచనామగ్గతో అతిరేకద్విభాణవారం. విత్థారియమానం పన అనన్తమపరిమాణం హోతి.
తదనన్తరం మూలతో ఖన్ధతో ద్వారతో భూమితో అత్థతో ధమ్మతో నామతో లిఙ్గతోతి ఏవం మూలాదీహి నిక్ఖిపిత్వా దేసితో నిక్ఖేపరాసి నామ. సో –
మూలతో ఖన్ధతో చాపి, ద్వారతో చాపి భూమితో;
అత్థతో ధమ్మతో చాపి, నామతో చాపి లిఙ్గతో;
నిక్ఖిపిత్వా దేసితత్తా, నిక్ఖేపోతి పవుచ్చతి.
నిక్ఖేపకణ్డన్తిపి తస్సేవ నామం. తం వాచనామగ్గతో తిమత్తభాణవారం. విత్థారియమానం పన అనన్తమపరిమాణం హోతి.
తదనన్తరం పన తేపిటకస్స బుద్ధవచనస్స అత్థుద్ధారభూతం యావ సరణదుకా నిక్ఖిత్తం అట్ఠకథాకణ్డం నామ. యతో మహాపకరణియా భిక్ఖూ మహాపకరణే గణనచారం అసల్లక్ఖేన్తా గణనచారం సమానేన్తి. తం వాచనామగ్గతో ద్విమత్తభాణవారం. విత్థారియమానం పన అనన్తమపరిమాణం హోతి.
ఇతి సకలమ్పి ధమ్మసఙ్గణీపకరణం వాచనామగ్గతో అతిరేకతేరసమత్తభాణవారం. విత్థారియమానం పన అనన్తమపరిమాణం హోతి. ఏవమేతం –
చిత్తవిభత్తి రూపఞ్చ, నిక్ఖేపో అత్థజోతనా;
గమ్భీరం నిపుణం ఠానం, తమ్పి బుద్ధేన దేసితం.
తదనన్తరం విభఙ్గప్పకరణం నామ. తం ఖన్ధవిభఙ్గో ఆయతనవిభఙ్గో ధాతువిభఙ్గో సచ్చవిభఙ్గో ఇద్రియవిభఙ్గో పచ్చయాకారవిభఙ్గో సతిపట్ఠానవిభఙ్గో సమ్మప్పధానవిభఙ్గో ఇద్ధిపాదవిభఙ్గో బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గో మగ్గఙ్గవిభఙ్గో ఝానవిభఙ్గో అప్పమఞ్ఞావిభఙ్గో సిక్ఖాపదవిభఙ్గో పటిసమ్భిదావిభఙ్గో ఞాణవిభఙ్గో ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గో ధమ్మహదయవిభఙ్గోతి అట్ఠారసవిధేన విభత్తం.
తత్థ ఖన్ధవిభఙ్గో సుత్తన్తభాజనీయఅభిధమ్మభాజనీయపఞ్హపుచ్ఛకానం వసేన తిధా విభత్తో. సో వాచనామగ్గతో పఞ్చమత్తభాణవారో, విత్థారియమానో పన అనన్తో అపరిమాణో హోతి. తతో పరం ఆయతనవిభఙ్గాదయోపి ఏతేహేవ తీహి నయేహి విభత్తా. తేసు ఆయతనవిభఙ్గో వాచనామగ్గతో అతిరేకభాణవారో, ధాతువిభఙ్గో ద్విమత్తభాణవారో. తథా సచ్చవిభఙ్గో. ఇన్ద్రియవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయం నత్థి; వాచనామగ్గతో పనేస అతిరేకభాణవారమత్తో. పచ్చయాకారవిభఙ్గో ఛమత్తభాణవారో, పఞ్హపుచ్ఛకం పనేత్థ నత్థి. సతిపట్ఠానవిభఙ్గో అతిరేకభాణవారమత్తో; తథా సమ్మప్పధాన ఇద్ధిపాదబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గవిభఙ్గా. ఝానవిభఙ్గో ద్విభాణవారమత్తో, అప్పమఞ్ఞావిభఙ్గో అతిరేకభాణవారమత్తో. సిక్ఖాపదవిభఙ్గేపి సుత్తన్తభాజనీయం నత్థి; వాచనామగ్గతో పనేస అతిరేకభాణవారమత్తో; తథా పటిసమ్భిదావిభఙ్గో. ఞాణవిభఙ్గో దసవిధేన విభత్తో; వాచనామగ్గతో పనేస తిమత్తభాణవారో. ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గోపి దసవిధేన విభత్తో; వాచనామగ్గతో పనేస తిమత్తభాణవారో. ధమ్మహదయవిభఙ్గో తివిధేన విభత్తో; వాచనామగ్గతో పనేస అతిరేకద్విభాణవారమత్తో. సబ్బేపి విత్థారియమానా అనన్తా అపరిమాణా హోన్తి. ఏవమేతం విభఙ్గప్పకరణం వాచనామగ్గతో పఞ్చతింసమత్తభాణవారం; విత్థారతో పన అనన్తమపరిమాణం హోతి.
తదనన్తరం ధాతుకథాపకరణం నామ. తం సఙ్గహో అసఙ్గహో, సఙ్గహితేన అసఙ్గహితం, అసఙ్గహితేన సఙ్గహితం, సఙ్గహితేన సఙ్గహితం, అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితం; సమ్పయోగో విప్పయోగో, సమ్పయుత్తేన విప్పయుత్తం, విప్పయుత్తేన సమ్పయుత్తం, సమ్పయుత్తేన సమ్పయుత్తం, విప్పయుత్తేన విప్పయుత్తం; సఙ్గహితేన సమ్పయుత్తం విప్పయుత్తం; సమ్పయుత్తేన సఙ్గహితం అసఙ్గహితం, అసఙ్గహితేన సమ్పయుత్తం విప్పయుత్తం, విప్పయుత్తేన సఙ్గహితం అసఙ్గహితన్తి చుద్దసవిధేన విభత్తం. తం వాచనామగ్గతో అతిరేకఛభాణవారమత్తం, విత్థారియమానం పన అనన్తమపరిమాణం హోతి.
తదనన్తరం పుగ్గలపఞ్ఞత్తి నామ. సా ‘‘ఖన్ధపఞ్ఞత్తి ఆయతనపఞ్ఞత్తి ధాతుపఞ్ఞత్తి సచ్చపఞ్ఞత్తి ఇన్ద్రియపఞ్ఞత్తి పుగ్గలపఞ్ఞత్తీ’’తి ఛబ్బిధేన విభత్తా. సా వాచనామగ్గతో అతిరేకపఞ్చభాణవారా; విత్థారియమానా పన అనన్తా అపరిమాణావ హోతి.
తదనన్తరం కథావత్థుప్పకరణం నామ. తం సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతాని పరవాదే పఞ్చాతి సుత్తసహస్సం సమోధానేత్వా విభత్తం. తం వాచనామగ్గతో ఇదాని పోత్థకే లిఖితం అగ్గహేత్వా సఙ్గీతిఆరోపితనయేన దీఘనికాయప్పమాణం, విత్థారియమానం పన అనన్తమపరిమాణం హోతి.
తదనన్తరం యమకం నామ. తం మూలయమకం ఖన్ధయమకం ఆయతనయమకం ధాతుయమకం సచ్చయమకం సఙ్ఖారయమకం అనుసయయమకం చిత్తయమకం ధమ్మయమకం ఇన్ద్రియయమకన్తి దసవిధేన విభత్తం. తం వాచనామగ్గతో వీసభాణవారసతం, విత్థారతో పన అనన్తమపరిమాణం హోతి.
తదనన్తరం మహాపకరణం నామ. పట్ఠానన్తిపి తస్సేవ నామం. తం హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో అధిపతిపచ్చయో అనన్తరపచ్చయో సమనన్తరపచ్చయో సహజాతపచ్చయో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో నిస్సయపచ్చయో ఉపనిస్సయపచ్చయో పురేజాతపచ్చయో పచ్ఛాజాతపచ్చయో ఆసేవనపచ్చయో కమ్మపచ్చయో విపాకపచ్చయో ఆహారపచ్చయో ఇన్ద్రియపచ్చయో ఝానపచ్చయో మగ్గపచ్చయో సమ్పయుత్తపచ్చయో విప్పయుత్తపచ్చయో అత్థిపచ్చయో నత్థిపచ్చయో విగతపచ్చయో అవిగతపచ్చయోతి. పచ్చయవసేన తావ చతువీసతివిధేన విభత్తం.
ఇమస్మిం పన ఠానే పట్ఠానం సమానేతబ్బం. కుసలత్తికాదయో హి ద్వావీసతి తికా, నామ హేతూ ధమ్మా నహేతూ ధమ్మా…పే… సరణా ధమ్మా అరణా ధమ్మాతి ఇమే సతం దుకా. అపరేపి విజ్జాభాగినో ధమ్మా అవిజ్జాభాగినో ధమ్మా…పే… ఖయే ఞాణం, అనుప్పాదే ఞాణన్తి ద్వాచత్తాలీస సుత్తన్తికదుకా నామ. తేసు ద్వావీసతి తికా సతం దుకాతి అయం ఆహచ్చభాసితా జినవచనభూతా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేన దేసితా సత్తన్నం పకరణానం మాతికా నామ.
అథాపరే ద్వాచత్తాలీస సుత్తన్తికదుకా కుతోపభవా కేన ఠపితా కేన దేసితాతి? ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరప్పభవా, తేన ఠపితా, తేన దేసితాతి. ఇమే ఠపేన్తో పన థేరో న సాముక్కంసికేన అత్తనో ఞాణేన ఠపేసి. ఏకుత్తరియం పన ఏకనిపాతదుకనిపాతసఙ్గీతి దసుత్తరసుత్తన్తేహి సమోధానేత్వా ఆభిధమ్మికత్థేరానం సుత్తన్తం పత్వా అకిలమత్థం ఠపితా. తే పనేతే ఏకస్మిం నిక్ఖేపకణ్డేయేవ మత్థకం పాపేత్వా విభత్తా. సేసట్ఠానేసు యావ సరణదుకా అభిధమ్మో విభత్తో.
సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి అనులోమపట్ఠానే ద్వావీసతి తికే నిస్సాయ తికపట్ఠానం నామ నిద్దిట్ఠం. సతం దుకే నిస్సాయ దుకపట్ఠానం నామ నిద్దిట్ఠం. తతో పరం ద్వావీసతి తికే గహేత్వా దుకసతే పక్ఖిపిత్వా దుకతికపట్ఠానం నామ దస్సితం. తతో పరం దుకసతం గహేత్వా ద్వావీసతియా తికేసు పక్ఖిపిత్వా తికదుకపట్ఠానం నామ దస్సితం. తికే పన తికేసుయేవ పక్ఖిపిత్వా తికతికపట్ఠానం నామ దస్సితం. దుకే చ దుకేసుయేవ పక్ఖిపిత్వా దుకదుకపట్ఠానం నామ దస్సితం. ఏవం –
తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,
దుకతికఞ్చేవ తికదుకఞ్చ;
తికతికఞ్చేవ దుకదుకఞ్చ,
ఛ అనులోమమ్హి నయా సుగమ్భీరాతి. (పట్ఠా. ౧.౧.౩౯);
పచ్చనీయపట్ఠానేపి ద్వావీసతితికే నిస్సాయ తికపట్ఠానం నామ. దుకసతం నిస్సాయ దుకపట్ఠానం నామ. ద్వావీసతితికే దుకసతే పక్ఖిపిత్వా దుకతికపట్ఠానం నామ. దుకసతం ద్వావీసతియా తికేసు పక్ఖిపిత్వా తికదుకపట్ఠానం నామ. తికే తికేసుయేవ పక్ఖిపిత్వా తికతికపట్ఠానం నామ. దుకే దుకేసుయేవ పక్ఖిపిత్వా దుకదుకపట్ఠానం నామాతి పచ్చనీయేపి ఛహి నయేహి పట్ఠానం నిద్దిట్ఠం. తేన వుత్తం –
తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,
దుకతికఞ్చేవ తికదుకఞ్చ;
తికతికఞ్చేవ దుకదుకఞ్చ,
ఛ పచ్చనీయమ్హి నయా సుగమ్భీరాతి. (పట్ఠా. ౧.౧.౪౪);
తతో పరం అనులోమపచ్చనీయేపి ఏతేనేవ ఉపాయేన ఛ నయా దస్సితా. తేనాహ –
తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,
దుకతికఞ్చేవ తికదుకఞ్చ;
తికతికఞ్చేవ దుకదుకఞ్చ,
ఛ అనులోమపచ్చనీయమ్హి నయా సుగమ్భీరాతి. (పట్ఠా. ౧.౧.౪౮);
తదనన్తరం పచ్చనీయానులోమేపి ఏతేహేవ ఛహి నయేహి నిద్దిట్ఠం. తేనాహ –
తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,
దుకతికఞ్చేవ తికదుకఞ్చ;
తికతికఞ్చేవ దుకదుకఞ్చ,
ఛ పచ్చనీయానులోమమ్హి నయా సుగమ్భీరాతి. (పట్ఠా. ౧.౧.౫౨);
ఏవం అనులోమే ఛ పట్ఠానాని, పటిలోమే ఛ, అనులోమపచ్చనీయే ఛ, పచ్చనీయానులోమే ఛ పట్ఠానానీతి ఇదం చతువీసతిసమన్తపట్ఠానసమోధానం పట్ఠానం మహాపకరణం నామ.
ఇదాని ఇమస్స అభిధమ్మస్స గమ్భీరభావవిజాననత్థం చత్తారో సాగరా వేదితబ్బా – సంసారసాగరో, జలసాగరో, నయసాగరో, ఞాణసాగరోతి. తత్థ సంసారసాగరో నామ –
ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;
అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీతి.
ఏవం వుత్తం సంసారవట్టం. స్వాయం యస్మా ఇమేసం సత్తానం ఉప్పత్తియా పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి ఏత్తకానఞ్హి వస్ససతానం వా వస్ససహస్సానం వా వస్ససతసహస్సానం వా, కప్పసతానం వా కప్పసహస్సానం వా కప్పసతసహస్సానం వా మత్థకే సత్తా ఉప్పన్నా, తతో పుబ్బే నాహేసున్తి వా, అసుకస్స నామ రఞ్ఞో కాలే ఉప్పన్నా, అసుకస్స బుద్ధస్స కాలే ఉప్పన్నా తతో పుబ్బే నాహేసున్తి వా, అయం పరిచ్ఛేదో నత్థి; ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసి అథ పచ్ఛా సమభవీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౧) ఇమినా పన నయేన సంసారసాగరో అనమతగ్గోవ.
మహాసముద్దో పన జలసాగరో నామాతి వేదితబ్బో. సో చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరో. తత్థ ఉదకస్స ఆళ్హకసతేహి వా ఆళ్హకసహస్సేహి వా ఆళ్హకసతసహస్సేహి వా పమాణం నామ నత్థి. అథ ఖో అసఙ్ఖ్యేయ్యో అప్పమేయ్యో మహాఉదకక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. అయం జలసాగరో నామ.
కతమో నయసాగరో? తేపిటకం బుద్ధవచనం. ద్వేపి హి తన్తియో పచ్చవేక్ఖన్తానం సద్ధాసమ్పన్నానం పసాదబహులానం ఞాణుత్తరానం కులపుత్తానం అనన్తం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. కతమా ద్వే? వినయఞ్చ అభిధమ్మఞ్చ. వినయధరభిక్ఖూనఞ్హి వినయతన్తిం పచ్చవేక్ఖన్తానం దోసానురూపం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం నామ – ఇమస్మిం దోసే ఇమస్మిం వీతిక్కమే ఇదం నామ హోతీతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం – అఞ్ఞేసం అవిసయో, బుద్ధానమేవ విసయోతి. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపేయ్యాలం పచ్చవేక్ఖన్తానం నీలపేయ్యాలం పచ్చవేక్ఖన్తానం సఞ్చరిత్తపేయ్యాలం పచ్చవేక్ఖన్తానం అనన్తం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఆభిధమ్మికభిక్ఖూనమ్పి ఖన్ధన్తరం ఆయతనన్తరం ధాత్వన్తరం ఇన్ద్రియన్తరం బలబోజ్ఝఙ్గకమ్మవిపాకన్తరం రూపారూపపరిచ్ఛేదం సణ్హసుఖుమధమ్మం గగనతలే తారకరూపాని గణ్హన్తో వియ రూపారూపధమ్మే పబ్బం పబ్బం కోట్ఠాసం కోట్ఠాసం కత్వా విభజన్తో దస్సేసి వత నో సత్థాతి అభిధమ్మతన్తిం పచ్చవేక్ఖన్తానం అనన్తం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి.
ఏవం ఉప్పత్తియా పనస్స ఇదం వత్థుపి వేదితబ్బం – మహాగతిగమియతిస్సదత్తత్థేరో కిర నామ మహాబోధిం వన్దిస్సామీతి పరతీరం గచ్ఛన్తో నావాయ ఉపరితలే నిసిన్నో మహాసముద్దం ఓలోకేసి. అథస్స తస్మిం సమయే నేవ పరతీరం పఞ్ఞాయిత్థ, న ఓరిమతీరం, ఊమివేగప్పభేదసముగ్గతజలచుణ్ణపరికిణ్ణో పన పసారితరజతపట్టసుమనపుప్ఫసన్థరసదిసో మహాసముద్దోవ పఞ్ఞాయిత్థ. సో కిం ను ఖో మహాసముద్దస్స ఊమివేగో బలవా ఉదాహు చతువీసతిప్పభేదే సమన్తపట్ఠానే నయముఖం బలవన్తి చిన్తేసి. అథస్స మహాసముద్దే పరిచ్ఛేదో పఞ్ఞాయతి – అయఞ్హి హేట్ఠా మహాపథవియా పరిచ్ఛిన్నో, ఉపరి ఆకాసేన, ఏకతో చక్కవాళపబ్బతేన, ఏకతో వేలన్తేన పరిచ్ఛిన్నో; సమన్తపట్ఠానస్స పన పరిచ్ఛేదో న పఞ్ఞాయతీతి సణ్హసుఖుమధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తస్స బలవపీతి ఉప్పన్నా. సో పీతిం విక్ఖమ్భేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా యథానిసిన్నోవ సబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠాయ ఉదానం ఉదానేసి –
అత్థేవ గమ్భీరగతం సుదుబ్బుధం,
సయం అభిఞ్ఞాయ సహేతుసమ్భవం;
యథానుపుబ్బం నిఖిలేన దేసితం,
మహేసినా రూపగతంవ పస్సతీతి.
అయం నయసాగరో నామ.
కతమో ఞాణసాగరో? సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఞాణసాగరో నామ. అయం సంసారసాగరో నామ, అయం జలసాగరో నామ, అయం నయసాగరో నామాతి హి అఞ్ఞేన న సక్కా జానితుం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనేవ సక్కా జానితున్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఞాణసాగరో నామ. ఇమేసు చతూసు సాగరేసు ఇమస్మిం ఠానే నయసాగరో అధిప్పేతో. ఇమఞ్హి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధావ పటివిజ్ఝన్తి.
అయమ్పి భగవా బోధిమూలే నిసిన్నో ‘ఇమం పటివిజ్ఝిత్వా ఇమం వత మే ధమ్మం ఏసన్తస్స గవేసన్తస్స కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని వీతివత్తాని, అథ మే ఇమస్మిం పల్లఙ్కే నిసిన్నేన దియడ్ఢకిలేససహస్సం ఖేపేత్వా అయం ధమ్మో పటివిద్ధో’తి పటివిద్ధధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తో సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసీది. తతో తమ్హా పల్లఙ్కా వుట్ఠాయ ‘ఇమస్మిం వత మే పల్లఙ్కే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిద్ధ’న్తి అనిమిసేహి చక్ఖూహి సత్తాహం పల్లఙ్కం ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. తతో దేవతానం ‘అజ్జాపి నూన సిద్ధత్థస్స కత్తబ్బకిచ్చం అత్థి, పల్లఙ్కస్మిఞ్హి ఆలయం న విజహతీ’తి పరివితక్కో ఉదపాది.
సత్థా దేవతానం వితక్కం ఞత్వా తావదేవ తాసం వితక్కవూపసమనత్థం వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా యమకపాటిహారియం దస్సేసి. మహాబోధిపల్లఙ్కస్మిఞ్హి కతపాటిహారియఞ్చ, ఞాతిసమాగమే కతపాటిహారియఞ్చ, పాటియపుత్తసమాగమే కతపాటిహారియఞ్చ, సబ్బం కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే కతయమకపాటిహారియసదిసమేవ అహోసి. ఏవం యమకపాటిహారియం కత్వా పల్లఙ్కస్స ఠితట్ఠానస్స చ అన్తరే ఆకాసతో ఓరుయ్హ సత్తాహం చఙ్కమి. ఇమేసు చ ఏకవీసతియా దివసేసు ఏకదివసేపి సత్థు సరీరతో రస్మియో న నిక్ఖన్తా.
చతుత్థే పన సత్తాహే పచ్ఛిముత్తరాయ దిసాయ రతనఘరే నిసీది – రతనఘరం నామ నేవ సత్తరతనమయం గేహం. సత్తన్నం పన పకరణానం సమ్మసితట్ఠానం రతనఘరన్తి వేదితబ్బం – తత్థ ధమ్మసఙ్గణిం సమ్మసన్తస్సాపి సరీరతో రస్మియో న నిక్ఖన్తా. విభఙ్గప్పకరణం ధాతుకథం పుగ్గలపఞ్ఞత్తిం కథావత్థుప్పకరణం యమకప్పకరణం సమ్మసన్తస్సాపి సరీరతో రస్మియో న నిక్ఖన్తా. యదా పన మహాపకరణం ఓరుయ్హ ‘‘హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో…పే… అవిగతపచ్చయో’’తి సమ్మసనం ఆరభి, అథస్స చతువీసతిసమన్తపట్ఠానం సమ్మసన్తస్స ఏకన్తతో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం మహాపకరణేయేవ ఓకాసం లభి. యథా హి తిమిరపిఙ్గలమహామచ్ఛో చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరే మహాసముద్దేయేవ ఓకాసం లభతి, ఏవమేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఏకన్తతో మహాపకరణేయేవ ఓకాసం లభి.
సత్థు ఏవం లద్ధోకాసేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన యథాసుఖం సణ్హసుఖుమధమ్మం సమ్మసన్తస్స సరీరతో నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరవసేన ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిక్ఖమింసు. కేసమస్సూహి చేవ అక్ఖీనఞ్చ నీలట్ఠానేహి నీలరస్మియో నిక్ఖమింసు, యాసం వసేన గగనతలం అఞ్జనచుణ్ణసమోకిణ్ణం వియ ఉమాపుప్ఫనీలుప్పలదలసఞ్ఛన్నం వియ వీతిపతన్తమణితాలవణ్టం వియ సమ్పసారితమేచకపటం వియ చ అహోసి.
ఛవితో చేవ అక్ఖీనఞ్చ పీతట్ఠానేహి పీతరస్మియో నిక్ఖమింసు; యాసం వసేన దిసాభాగా సువణ్ణరసధారాభిసిఞ్చమానా వియ సువణ్ణపటపసారితా వియ కుఙ్కుమచుణ్ణకణికారపుప్ఫసమ్పరికిణ్ణా వియ చ విరోచింసు.
మంసలోహితేహి చేవ అక్ఖీనఞ్చ రత్తట్ఠానేహి లోహితరస్మియో నిక్ఖమింసు యాసం వసేన దిసాభాగా చీనపిట్ఠచుణ్ణరఞ్జితా వియ సుపక్కలాఖారససిఞ్చమానా వియ రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తా వియ జయసుమనపారిభద్దకబన్ధుజీవకకుసుమసమ్పరికిణ్ణా వియ చ విరోచింసు.
అట్ఠీహి చేవ దన్తేహి చ అక్ఖీనఞ్చ సేతట్ఠానేహి ఓదాతరస్మియో నిక్ఖమింసు; యాసం వసేన దిసాభాగా రజతఘటేహి ఆసిఞ్చమానఖీరధారాసమ్పరికిణ్ణా వియ సమ్పసారితరజతపట్టవితానా వియ, వీతిపతన్తరజతతాలవణ్టా వియ, కున్దకుముదసిన్దువారసుమనమల్లికాదికుసుమసఞ్ఛన్నా వియ చ విరోచింసు.
మఞ్జిట్ఠపభస్సరా పన తమ్హా తమ్హా సరీరప్పదేసా నిక్ఖమింసు. ఇతి తా ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిక్ఖమిత్వా ఘనమహాపథవిం గణ్హింసు.
చతునహుతాధికద్వియోజనసతసహస్సబహలా మహాపథవీ నిద్ధన్తసువణ్ణపిణ్డి వియ అహోసి. అథ మహాపథవిం భిన్దిత్వా హేట్ఠా ఉదకం గణ్హింసు. పథవిసన్ధారకం అట్ఠనహుతాధికచతుయోజనసతసహస్సబహలం ఉదకం సువణ్ణకలసేహి ఆసిఞ్చమానవిలీనసువణ్ణం వియ అహోసి. ఉదకం వినివిజ్ఝిత్వా వాతం అగ్గహేసుం. ఛనహుతాధికనవయోజనసతసహస్సబహలో వాతో సముస్సితసువణ్ణక్ఖన్ధో వియ అహోసి. వాతం వినివిజ్ఝిత్వా హేట్ఠా అజటాకాసం పక్ఖన్దింసు.
ఉపరిభాగేన ఉగ్గన్త్వాపి చాతుమహారాజికే గణ్హింసు. తే వినివిజ్ఝిత్వా తావతింసే తతో యామే తతో తుసితే తతో నిమ్మానరతీ తతో పరనిమ్మితవసవత్తీ తతో నవ బ్రహ్మలోకే తతో వేహప్ఫలే తతో పఞ్చ సుద్ధావాసే వినివిజ్ఝిత్వా చత్తారో ఆరుప్పే గణ్హింసు. చత్తారో చ ఆరుప్పే వినివిజ్ఝిత్వా అజటాకాసం పక్ఖన్దింసు.
తిరియభాగేహి అనన్తా లోకధాతుయో పక్ఖన్దింసు. ఏత్తకేసు ఠానేసు చన్దమ్హి చన్దప్పభా నత్థి, సూరియే సూరియప్పభా నత్థి, తారకరూపేసు తారకరూపప్పభా నత్థి, దేవతానం ఉయ్యానవిమానకప్పరుక్ఖేసు చేవ సరీరేసు చ ఆభరణేసు చాతి సబ్బత్థ పభా నత్థి. తిసహస్సిమహాసహస్సిలోకధాతుయా ఆలోకఫరణసమత్థో మహాబ్రహ్మాపి సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకో వియ అహోసి. చన్దసూరియతారకరూపదేవతుయ్యానవిమానకప్పరుక్ఖానం పరిచ్ఛేదమత్తకమేవ పఞ్ఞాయిత్థ. ఏత్తకం ఠానం బుద్ధరస్మీహియేవ అజ్ఝోత్థటం అహోసి. అయఞ్చ నేవ బుద్ధానం అధిట్ఠానిద్ధి, న భావనామయిద్ధి. సణ్హసుఖుమధమ్మం పన సమ్మసతో లోకనాథస్స లోహితం పసీది, వత్థురూపం పసీది, ఛవివణ్ణో పసీది. చిత్తసముట్ఠానా వణ్ణధాతు సమన్తా అసీతిహత్థమత్తే పదేసే నిచ్చలావ అట్ఠాసి. ఇమినా నీహారేన సత్తాహం సమ్మసి.
సత్త రత్తిన్దివాని సమ్మసితధమ్మో కిత్తకో అహోసీతి? అనన్తో అపరిమాణో అహోసి. అయం తావ మనసాదేసనా నామ. సత్థా పన ఏవం సత్తాహం మనసా చిన్తితధమ్మం వచీభేదం కత్వా దేసేన్తో వస్ససతేనపి వస్ససహస్సేనపి వస్ససతసహస్సేనపి మత్థకం పాపేత్వా దేసేతుం న సక్కోతీతి న వత్తబ్బం. అపరభాగేపి హి తథాగతో తావతింసభవనే పారిచ్ఛత్తకమూలే పణ్డుకమ్బలసిలాయం దససహస్సచక్కవాళదేవతానం మజ్ఝే నిసిన్నో మాతరం కాయసక్ఖిం కత్వా కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా, అబ్యాకతా ధమ్మాతి ధమ్మం దేసేన్తో సతభాగేన సహస్సభాగేన సతసహస్సభాగేన ధమ్మన్తరా ధమ్మన్తరం సఙ్కమిత్వా సఙ్కమిత్వావ దేసేసి. తయో మాసే నిరన్తరం పవత్తితదేసనా వేగేన పవత్తా ఆకాసగఙ్గా వియ అధోముఖఠపితఉదకఘటా నిక్ఖన్తఉదకధారా వియ చ హుత్వా అనన్తా అపరిమాణా అహోసి.
బుద్ధానఞ్హి భత్తానుమోదనకాలేపి థోకం వడ్ఢేత్వా అనుమోదేన్తానం దేసనా దీఘమజ్ఝిమనికాయప్పమాణా హోతి. పచ్ఛాభత్తం పన సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తానం దేసనా సంయుత్తఅఙ్గుత్తరికద్వేమహానికాయప్పమాణావ హోతి. కస్మా? బుద్ధానఞ్హి భవఙ్గపరివాసో లహుకో దన్తావరణం సుఫుసితం ముఖాదానం సిలిట్ఠం జివ్హా ముదుకా సరో మధురో వచనం లహుపరివత్తం. తస్మా తం ముహుత్తం దేసితధమ్మోపి ఏత్తకో హోతి. తేమాసం దేసితధమ్మో పన అనన్తో అపరిమాణోయేవ.
ఆనన్దత్థేరో హి బహుస్సుతో తిపిటకధరో పఞ్చదస గాథాసహస్సాని సట్ఠి పదసహస్సాని లతాపుప్ఫాని ఆకడ్ఢన్తో వియ ఠితపదేనేవ ఠత్వా గణ్హాతి వా వాచేతి వా దేసేతి వా. ఏత్తకో థేరస్స ఏకో ఉద్దేసమగ్గో నామ హోతి. థేరస్స హి అనుపదం ఉద్దేసం దదమానో అఞ్ఞో దాతుం న సక్కోతి, న సమ్పాపుణాతి. సమ్మాసమ్బుద్ధోవ సమ్పాపుణేయ్య. ఏవం అధిమత్తసతిమా అధిమత్తగతిమా అధిమత్తధితిమా సావకో సత్థారా తేమాసం ఇమినా నీహారేన దేసితదేసనం వస్ససతం వస్ససహస్సం ఉగ్గణ్హన్తోపి మత్థకం పాపేతుం న సక్కోతి.
ఏవం తేమాసం నిరన్తరం దేసేన్తస్స పన తథాగతస్స కబళీకారాహారప్పటిబద్ధం ఉపాదిన్నకసరీరం కథం యాపేసీతి? పటిజగ్గనేనేవ. బుద్ధానఞ్హి సో సో కాలో సువవత్థితో సుపరిచ్ఛిన్నో సుపచ్చక్ఖో. తస్మా భగవా ధమ్మం దేసేన్తోవ మనుస్సలోకే కాలం ఓలోకేతి. సో భిక్ఖాచారవేలం సల్లక్ఖేత్వా నిమ్మితబుద్ధం మాపేత్వా ‘ఇమస్స చీవరగ్గహణం పత్తగ్గహణం సరకుత్తి ఆకప్పో చ ఏవరూపో నామ హోతు, ఏత్తకం నామ ధమ్మం దేసేతూ’తి అధిట్ఠాయ పత్తచీవరమాదాయ అనోతత్తదహం గచ్ఛతి. దేవతా నాగలతాదన్తకట్ఠం దేన్తి. తం ఖాదిత్వా అనోతత్తదహే సరీరం పటిజగ్గిత్వా మనోసిలాతలే ఠితో సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా చీవరం పారుపిత్వా చాతుమహారాజదత్తియం సేలమయం పత్తం ఆదాయ ఉత్తరకురుం గచ్ఛతి. తతో పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా అనోతత్తదహతీరే నిసిన్నో తం పరిభుఞ్జిత్వా దివావిహారాయ చన్దనవనం గచ్ఛతి.
ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరోపి తత్థ గన్త్వా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వత్తం కత్వా ఏకమన్తం నిసీదతి. అథస్స సత్థా నయం దేతి. ‘సారిపుత్త, ఏత్తకో ధమ్మో మయా దేసితో’తి ఆచిక్ఖతి. ఏవం సమ్మాసమ్బుద్ధే నయం దేన్తే పటిసమ్భిదాప్పత్తస్స అగ్గసావకస్స వేలన్తే ఠత్వా హత్థం పసారేత్వా దస్సితసముద్దసదిసం నయదానం హోతి. థేరస్సాపి నయసతేన నయసహస్సేన నయసతసహస్సేన భగవతా దేసితధమ్మో ఉపట్ఠాతియేవ.
సత్థా దివావిహారం నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేతుం కాయ వేలాయ గచ్ఛతీతి? సావత్థివాసీనం కులపుత్తానం సమ్పత్తానం ధమ్మదేసనవేలా నామ అత్థి, తాయ వేలాయ గచ్ఛతి. ధమ్మం దేసేత్వా గచ్ఛన్తం వా ఆగచ్ఛన్తం వా కే జానన్తి కే న జానన్తీతి? మహేసక్ఖా దేవతా జానన్తి, అప్పేసక్ఖా దేవతా న జానన్తి. కస్మా న జానన్తీతి? సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వా నిమ్మితబుద్ధస్స వా రస్మిఆదీసు నానత్తాభావా. ఉభిన్నమ్పి హి తేసం రస్మీసు వా సరేసు వా వచనేసు వా నానత్తం నత్థి.
సారిపుత్తత్థేరోపి సత్థారా దేసితం దేసితం ధమ్మం ఆహరిత్వా అత్తనో సద్ధివిహారికానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం దేసేసి. తేసం అయం పుబ్బయోగో – తే కిర కస్సపదసబలస్స కాలే ఖుద్దకవగ్గులియోనియం నిబ్బత్తా పబ్భారే ఓలమ్బన్తా ద్విన్నం ఆభిధమ్మికభిక్ఖూనం అభిధమ్మం సజ్ఝాయన్తానం సరే నిమిత్తం గహేత్వా కణ్హపక్ఖసుక్కపక్ఖే అజానిత్వాపి సరే నిమిత్తగ్గాహమత్తకేనేవ కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. ఏకం బుద్ధన్తరం దేవలోకే వసిత్వా తస్మిం కాలే మనుస్సలోకే నిబ్బత్తా యమకపాటిహారియే పసీదిత్వా థేరస్స సన్తికే పబ్బజింసు. థేరో సత్థారా దేసితం దేసితం ధమ్మం ఆహరిత్వా తేసం దేసేసి. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అభిధమ్మదేసనాపరియోసానఞ్చ తేసం భిక్ఖూనం సత్తప్పకరణఉగ్గహణఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ అహోసి.
అభిధమ్మే వాచనామగ్గో నామ సారిపుత్తత్థేరప్పభవో. మహాపకరణే గణనచారోపి థేరేనేవ ఠపితో. థేరో హి ఇమినా నీహారేన ధమ్మన్తరం అమక్ఖేత్వావ సుఖం గహేతుం ధారేతుం పరియాపుణితుం వాచేతుఞ్చ పహోతీతి గణనచారం ఠపేసి. ఏవం సన్తే థేరోవ పఠమతరం ఆభిధమ్మికో హోతీతి? న హోతి. సమ్మాసమ్బుద్ధోవ పఠమతరం ఆభిధమ్మికో. సో హి నం మహాబోధిపల్లఙ్కే నిసీదిత్వా పటివిజ్ఝి. బుద్ధో హుత్వా చ పన సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో ఉదానం ఉదానేసి –
‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా,
ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స;
అథస్స కఙ్ఖా వపయన్తి సబ్బా,
యతో పజానాతి సహేతుధమ్మం.
‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా,
ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స;
అథస్స కఙ్ఖా వపయన్తి సబ్బా,
యతో ఖయం పచ్చయానం అవేది.
‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా,
ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స;
విధూపయం తిట్ఠతి మారసేనం,
సూరియోవ ఓభాసయమన్తలిక్ఖ’’న్తి. (మహావ. ౧-౩; ఉదా. ౧-౩);
ఇదం పఠమబుద్ధవచనం నామ. ధమ్మపదభాణకా పన –
‘‘అనేకజాతిసంసారం, సన్ధావిస్సం అనిబ్బిసం;
గహకారం గవేసన్తో, దుక్ఖా జాతి పునప్పునం.
‘‘గహకారక దిట్ఠోసి, పున గేహం న కాహసి;
సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, గహకూటం విసఙ్ఖతం;
విసఙ్ఖారగతం చిత్తం, తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి. (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪);
ఇదం పఠమబుద్ధవచనం నామాతి వదన్తి.
యమకసాలానమన్తరే నిపన్నేన పరినిబ్బానసమయే ‘‘హన్ద దాని, భిక్ఖవే, ఆమన్తయామి వో, వయధమ్మా సఙ్ఖారా, అప్పమాదేన సమ్పాదేథా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౮) వుత్తవచనం పచ్ఛిమబుద్ధవచనం నామ.
ఉభిన్నమన్తరే పఞ్చచత్తాలీస వస్సాని పుప్ఫదామం గన్థేన్తేన వియ, రతనావలిం ఆవునన్తేన వియ, చ కథితో అమతప్పకాసనో సద్ధమ్మో మజ్ఝిమబుద్ధవచనం నామ.
తం సబ్బమ్పి సఙ్గయ్హమానం పిటకతో తీణి పిటకాని హోన్తి, నికాయతో పఞ్చ నికాయా, అఙ్గతో నవఙ్గాని, ధమ్మక్ఖన్ధతో చతురాసీతిధమ్మక్ఖన్ధసహస్సాని. కథం? సబ్బమ్పి హేతం పిటకతో వినయపిటకం సుత్తన్తపిటకం అభిధమ్మపిటకన్తి తిప్పభేదమేవ హోతి. తత్థ ఉభయాని పాతిమోక్ఖాని ద్వే విభఙ్గా ద్వావీసతి ఖన్ధకా సోళస పరివారాతి ఇదం వినయపిటకం నామ. బ్రహ్మజాలాదిచతుత్తింససుత్తసఙ్గహో దీఘనికాయో. మూలపరియాయసుత్తాదిదియడ్ఢసతద్వేసుత్తసఙ్గహో మజ్ఝిమనికాయో. ఓఘతరణసుత్తాదిసత్తసుత్తసహస్ససత్తసతద్వాసట్ఠిసుత్తసఙ్గహో సంయుత్తనికాయో. చిత్తపరియాదానసుత్తాదినవసుత్తసహస్సపఞ్చసతసత్తపఞ్ఞాససుత్తసఙ్గహో అఙ్గుత్తరనికాయో. ఖుద్దకపాఠధమ్మపదఉదానఇతివుత్తకసుత్తనిపాతవిమానవత్థుపేతవత్థుథేరగాథాథేరీగాథాజాతకనిద్దేసపటిసమ్భిదాఅపదానబుద్ధవంసచరియాపిటకవసేన పన్నరసప్పభేదో ఖుద్దకనికాయోతి ఇదం సుత్తన్తపిటకం నామ. ధమ్మసఙ్గణీఆదీని సత్త పకరణాని అభిధమ్మపిటకం నామ. తత్థ –
వివిధవిసేసనయత్తా, వినయనతో చేవ కాయవాచానం;