౭. మహావగ్గో

౧. హిరిఓత్తప్పసుత్తవణ్ణనా

౬౫. సత్తమస్స పఠమే హతూపనిసోతి హతఉపనిసో ఛిన్నపచ్చయో. యథాభూతఞాణదస్సనన్తి తరుణవిపస్సనా. నిబ్బిదావిరాగోతి బలవవిపస్సనా చేవ మగ్గో చ. విముత్తిఞాణదస్సనన్తి అరహత్తవిముత్తి చ పచ్చవేక్ఖణా చ.

౨. సత్తసూరియసుత్తవణ్ణనా

౬౬. దుతియే యస్మా అయం సత్తసూరియదేసనా తేజోసంవట్టదస్సనవసేన పవత్తా, తస్మా తయో సంవట్టా, తిస్సో సంవట్టసీమా, తీణి సంవట్టమూలానీ, తీణి కోలాహలానీతి అయం తావ ఆదితోవ ఇమస్స సుత్తస్స పురేచారికకథా వేదితబ్బా. సా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౪౦౩) పుబ్బేనివాసానుస్సతినిద్దేసే విత్థారితావ. ఏతదవోచాతి అనిచ్చకమ్మట్ఠానికానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం అజ్ఝాసయేన ఉపాదిన్నకానం అనుపాదిన్నకానం సఙ్ఖారానం విపత్తిదస్సనత్థం ఏతం ‘‘అనిచ్చా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా’’తిఆదిసత్తసూరియోపమసుత్తన్తం అవోచ. తత్థ అనిచ్చాతి హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా. సఙ్ఖారాతి ఉపాదిన్నకఅనుపాదిన్నకా సఙ్ఖారధమ్మా. అద్ధువాతి ఏవం అచిరట్ఠేన న ధువా. అనస్సాసికాతి అసస్సతభావేన అస్సాసరహితా. అలమేవాతి యుత్తమేవ.

అజ్ఝోగాళ్హోతి ఉదకే అనుపవిట్ఠో. అచ్చుగ్గతోతి ఉదకపిట్ఠితో ఉగ్గతో. దేవో న వస్సతీతి పఠమం తావ ఉపకప్పనమేఘో నామ కోటిసతసహస్సచక్కవాళే ఏకమేఘో హుత్వా వస్సతి, తదా నిక్ఖన్తబీజం న పున గేహం పవిసతి. తతో పట్ఠాయ ధమకరణే నిరుద్ధం వియ ఉదకం హోతి, పున ఏకబిన్దుమ్పి దేవో న వస్సతీతి ఉపమానధమ్మకథావ పమాణం. వినస్సన్తే పన లోకే పఠమం అవీచితో పట్ఠాయ తుచ్ఛో హోతి, తతో ఉట్ఠహిత్వా సత్తా మనుస్సలోకే చ తిరచ్ఛానేసు చ నిబ్బత్తన్తి. తిరచ్ఛానేసు నిబ్బత్తాపి పుత్తభాతికేసు మేత్తం పటిలభిత్వా కాలకతా దేవమనుస్సేసు నిబ్బత్తన్తి. దేవతా ఆకాసేన చరన్తియో ఆరోచేన్తి – ‘‘న ఇదం ఠానం సస్సతం న నిబద్ధం, మేత్తం భావేథ, కరుణం, ముదితం, ఉపేక్ఖం భావేథా’’తి. తే మేత్తాదయో భావేత్వా తతో చుతా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తన్తి.

బీజగామాతి ఏత్థ బీజగామో నామ పఞ్చ బీజజాతాని. భూతగామో నామ యంకిఞ్చి నిక్ఖన్తమూలపణ్ణం హరితకం. ఓసధితిణవనప్పతయోతి ఏత్థ ఓసధీతి ఓసధరుక్ఖా. తిణాతి బహిసారా తాలనాళికేరాదయో. వనప్పతయోతి వనజేట్ఠకరుక్ఖా. కున్నదియోతి ఠపేత్వా పఞ్చ మహానదియో అవసేసా నిన్నగా. కుసోబ్భాతి ఠపేత్వా సత్త మహాసరే అవసేసా రహదాదయో. దుతియో సూరియోతిఆదీసు దుతియసూరియకాలే ఏకో ఉదేతి, ఏకో అత్థఙ్గమేతి. తతియకాలే ఏకో ఉదేతి, ఏకో అత్థఙ్గమేతి, ఏకో మజ్ఝే హోతి. చతుత్థకాలే చతుకులికే గామే చత్తారో పిణ్డచారికా ద్వారపటిపాటియా ఠితా వియ హోన్తి. పఞ్చమాదికాలేపి ఏసేవ నయో. పలుజ్జన్తీతి ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పతన్తి. నేవ ఛారికా పఞ్ఞాయతి న మసీతి చక్కవాళమహాపథవీ సినేరుపబ్బతరాజా హిమవా చక్కవాళపబ్బతో ఛ కామసగ్గా పఠమజ్ఝానికబ్రహ్మలోకాతి ఏత్తకే ఠానే దడ్ఢే అచ్ఛరాయ గహేతబ్బమత్తాపి ఛారికా వా అఙ్గారో వా న పఞ్ఞాయతి. కో మన్తా కో సద్ధాతాతి కో తస్స సద్ధాపనత్థాయ సమత్థో, కో వా తస్స సద్ధాతా. అఞ్ఞత్ర దిట్ఠపదేహీతి దిట్ఠపదే సోతాపన్నే అరియసావకే ఠపేత్వా కో అఞ్ఞో సద్దహిస్సతీతి అత్థో.

వీతరాగోతి విక్ఖమ్భనవసేన వీతరాగో. సాసనం ఆజానింసూతి అనుసిట్ఠిం జానింసు, బ్రహ్మలోకసహబ్యతాయ మగ్గం పటిపజ్జింసు. సమసమగతియోతి దుతియత్తభావే సబ్బాకారేన సమగతికో ఏకగతికో. ఉత్తరి మేత్తం భావేయ్యన్తి పఠమజ్ఝానతో ఉత్తరి యావ తికచతుక్కజ్ఝానా పణీతం కత్వా మేత్తం భావేయ్యం. చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. పరినిబ్బుతోతి బోధిపల్లఙ్కేయేవ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. ఏవం అనిచ్చలక్ఖణం దీపేత్వా సత్థరి దేసనం వినివట్టేన్తే పఞ్చసతాపి తే అనిచ్చకమ్మట్ఠానికా భిక్ఖూ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా నిసిన్నాసనేసుయేవ అరహత్తం పాపుణింసూతి.

౩. నగరోపమసుత్తవణ్ణనా

౬౭. తతియే యతోతి యదా. పచ్చన్తిమన్తి రట్ఠపరియన్తే రట్ఠావసానే నివిట్ఠం. మజ్ఝిమదేసనగరస్స పన రక్ఖాకిచ్చం నత్థి, తేన తం న గహితం. నగరపరిక్ఖారేహి సుపరిక్ఖతన్తి నగరాలఙ్కారేహి అలఙ్కతం. అకరణీయన్తి అకత్తబ్బం అజినియం. గమ్భీరనేమాతి గమ్భీరఆవాటా. సునిఖాతాతి సుట్ఠు సన్నిసీదాపితా. తం పనేతం ఏసికాథమ్భం ఇట్ఠకాహి వా కరోన్తి సిలాహి వా ఖదిరాదీహి వా సారరుక్ఖేహి. తం నగరగుత్తత్థాయ కరోన్తా బహినగరే కరోన్తి, అలఙ్కారత్థాయ కరోన్తా అన్తోనగరే. తం ఇట్ఠకామయం కరోన్తా మహన్తం ఆవాటం కత్వా చయం చినిత్వా ఉపరి అట్ఠంసం కత్వా సుధాయ లిమ్పన్తి. యదా హత్థినా దన్తేహి అభిహతో న చలతి, తదా సులిత్తో నామ హోతి. సిలాథమ్భాదయోపి అట్ఠంసా ఏవ హోన్తి. తే సచే అట్ఠ రతనా హోన్తి, చతురతనమత్తం ఆవాటే పవిసతి, చతురతనమత్తం ఉపరి హోతి. సోళసరతనవీసతిరతనేసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బేసఞ్హి ఉపడ్ఢం హేట్ఠా హోతి, ఉపడ్ఢం ఉపరి. తే గోముత్తవఙ్కా హోన్తి, తేన తేసం అన్తరే పదరమయం కత్వా కమ్మం కాతుం సక్కా హోతి, తే పన కతచిత్తకమ్మా పగ్గహితద్ధజావ హోన్తి.

పరిఖాతి పరిక్ఖిపిత్వా ఠితమాతికా. అనుపరియాయపథోతి అన్తో పాకారస్స పాకారేన సద్ధిం గతో మహాపథో, యత్థ ఠితా బహిపాకారే ఠితేహి సద్ధిం యుజ్ఝన్తి. సలాకన్తి సరతోమరాదినిస్సగ్గియావుధం. జేవనికన్తి ఏకతోధారాదిసేసావుధం.

హత్థారోహాతి సబ్బేపి హత్థిఆచరియహత్థివేజ్జహత్థిబన్ధాదయో. అస్సారోహాతి సబ్బేపి అస్సాచరియఅస్సవేజ్జఅస్సబన్ధాదయో. రథికాతి సబ్బేపి రథాచరియరథయోధరథరక్ఖాదయో. ధనుగ్గహాతి ఇస్సాసా. చేలకాతి యే యుద్ధే జయద్ధజం గహేత్వా పురతో గచ్ఛన్తి. చలకాతి ‘‘ఇధ రఞ్ఞో ఠానం హోతు, ఇధ అసుకమహామత్తస్సా’’తి ఏవం సేనాబ్యూహకారకా. పిణ్డదాయికాతి సాహసికమహాయోధా. తే కిర పరసేనం పవిసిత్వా పిణ్డపిణ్డమివ ఛేత్వా ఛేత్వా దయన్తి, ఉప్పతిత్వా నిగ్గచ్ఛన్తీతి అత్థో. యే వా సఙ్గామమజ్ఝే యోధానం భత్తపానీయం గహేత్వా పవిసన్తి, తేసమ్పేతం నామం. ఉగ్గా రాజపుత్తాతి ఉగ్గతుగ్గతా సఙ్గామావచరా రాజపుత్తా. పక్ఖన్దినోతి యే ‘‘కస్స సీసం వా ఆవుధం వా ఆహరామా’’తి వత్వా ‘‘అసుకస్సా’’తి వుత్తా సఙ్గామం పక్ఖన్దిత్వా తదేవ ఆహరన్తి, ఇమే పక్ఖన్దన్తీతి పక్ఖన్దినో. మహానాగా వియ మహానాగా, హత్థిఆదీసుపి అభిముఖం ఆగచ్ఛన్తేసు అనివత్తియయోధానం ఏతం అధివచనం. సూరాతి ఏకసూరా, యే సజాలికాపి సవమ్మికాపి సముద్దం తరితుం సక్కోన్తి. చమ్మయోధినోతి యే చమ్మకఞ్చుకం వా పవిసిత్వా సరపరిత్తాణచమ్మం వా గహేత్వా యుజ్ఝన్తి. దాసకపుత్తాతి బలవసినేహా ఘరదాసయోధా. దోవారికోతి ద్వారపాలకో. వాసనలేపనసమ్పన్నోతి వాసనేన సబ్బవివరపటిచ్ఛాదనేన సుధాలేపేన సమ్పన్నో. బహి వా ఖాణుపాకారసఙ్ఖాతేన వాసనేన ఘనమట్ఠేన చ సుధాలేపేన సమ్పన్నో పుణ్ణఘటపన్తిం దస్సేత్వా కతచిత్తకమ్మపగ్గహితద్ధజో. తిణకట్ఠోదకన్తి హత్థిఅస్సాదీనం ఘాసత్థాయ గేహానఞ్చ ఛాదనత్థాయ ఆహరిత్వా బహూసు ఠానేసు ఠపితతిణఞ్చ, గేహకరణపచనాదీనం అత్థాయ ఆహరిత్వా ఠపితకట్ఠఞ్చ, యన్తేహి పవేసేత్వా పోక్ఖరణీసు ఠపితఉదకఞ్చ. సన్నిచితం హోతీతి పటికచ్చేవ అనేకేసు ఠానేసు సుట్ఠు నిచితం హోతి. అబ్భన్తరానం రతియాతి అన్తోనగరవాసీనం రతిఅత్థాయ. అపరితస్సాయాతి తాసం అనాపజ్జనత్థాయ. సాలియవకన్తి నానప్పకారా సాలియో చేవ యవా చ. తిలముగ్గమాసాపరణ్ణన్తి తిలముగ్గమాసా చ సేసాపరణ్ణఞ్చ.

ఇదాని యస్మా తథాగతస్స నగరే కమ్మం నామ నత్థి, నగరసదిసం పన అరియసావకం, నగరపరిక్ఖారసదిసే చ సత్త ధమ్మే, చతుఆహారసదిసాని చ చత్తారి ఝానాని దస్సేత్వా ఏకాదససు ఠానేసు అరహత్తం పక్ఖిపిత్వా దేసనం వినివట్టేస్సామీతి అయం ఉపమా ఆభతా. తస్మా తం దేసనం పకాసేతుం ఇదం ఏవమేవ ఖోతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ సద్ధమ్మేహీతి సుధమ్మేహి. సద్ధోతి ఓకప్పనసద్ధాయ చేవ పచ్చక్ఖసద్ధాయ చ సమన్నాగతో. తత్థ దానసీలాదీనం ఫలం సద్దహిత్వా దానాదిపుఞ్ఞకరణే సద్ధా ఓకప్పనసద్ధా నామ. మగ్గేన ఆగతసద్ధా పచ్చక్ఖసద్ధా నామ. పసాదసద్ధాతిపి ఏసా ఏవ. తస్సా లక్ఖణాదీహి విభాగో వేదితబ్బో.

‘‘సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణా చ, మహారాజ, సద్ధా సమ్పసాదనలక్ఖణా చా’’తి (మి. ప. ౨.౧.౧౦) హి వచనతో ఇదం సద్ధాయ లక్ఖణం నామ. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి సద్ధో పసన్నో వేదితబ్బో. కతమేహి తీహి? సీలవన్తానం దస్సనకామో హోతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౩.౪౨) నయేన వుత్తం పన సద్ధాయ నిమిత్తం నామ. ‘‘కో చాహారో సద్ధాయ, సద్ధమ్మస్సవనన్తిస్స వచనీయ’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౬౧) అయం పనస్సా ఆహారో నామ. ‘‘సద్ధాపబ్బజితస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అయం అనుధమ్మో హోతి, యం రూపే నిబ్బిదాబహులో విహరిస్సతీ’’తి అయమస్స అనుధమ్మో నామ. ‘‘సద్ధా బన్ధతి పాథేయ్యం, సిరీ భోగానమాసయో’’ (సం. ని. ౧.౭౯). ‘‘సద్ధా దుతియా పురిసస్స హోతి’’ (సం. ని. ౧.౩౬). ‘‘సద్ధాయ తరతి ఓఘం’’ (సం. ని. ౧.౨౪౬). ‘‘సద్ధా బీజం తపో వుట్ఠి’’ (సు. ని. ౭౭; సం. ని. ౧.౧౯౭). ‘‘సద్ధాహత్థో మహానాగో. ఉపేఖాసేతదన్తవా’’తిఆదీసు పన సుత్తేసు ఏతిస్సా బద్ధభత్తపుటాదిసరిక్ఖతాయ అనేకసరసతా భగవతా పకాసితా. ఇమస్మిం పన నగరోపమసుత్తన్తే ఏసా అచలసుప్పతిట్ఠితతాయ ఏసికాథమ్భసదిసా కత్వా దస్సితా.

సద్ధేసికోతి సద్ధం ఏసికాథమ్భం కత్వా అరియసావకో అకుసలం పజహతీతి ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు యోజనా కాతబ్బా. అపిచేత్థ హిరోత్తప్పేహి తీసు ద్వారేసు సంవరో సమ్పజ్జతి, సో చతుపారిసుద్ధిసీలం హోతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే ఏకాదససు ఠానేసు అరహత్తం పక్ఖిపిత్వా దేసనాయ కూటం గహితన్తి వేదితబ్బం.

౪. ధమ్మఞ్ఞూసుత్తవణ్ణనా

౬౮. చతుత్థే కాలం జానాతీతి యుత్తప్పత్తకాలం జానాతి. అయం కాలో ఉద్దేసస్సాతి అయం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హనకాలో. పరిపుచ్ఛాయాతి అత్థానత్థం కారణాకారణం పరిపుచ్ఛాయ. యోగస్సాతి యోగే కమ్మం పక్ఖిపనస్స. పటిసల్లానస్సాతి నిలీయనస్స ఏకీభావస్స. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నోతి నవన్నం లోకుత్తరధమ్మానం అనురూపధమ్మం పుబ్బభాగపటిపదం పటిపన్నో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పుగ్గలపరోపరఞ్ఞూ హోతీతి ఏవం భిక్ఖు పుగ్గలానం పరోపరం తిక్ఖముదుభావం జాననసమత్థో నామ హోతి.

౫. పారిచ్ఛత్తకసుత్తవణ్ణనా

౬౯. పఞ్చమే పన్నపలాసోతి పతితపలాసో. జాలకజాతోతి సఞ్జాతపత్తపుప్ఫజాలో. తస్స హి పత్తజాలఞ్చ పుప్ఫజాలఞ్చ సహేవ నిక్ఖమతి. ఖారకజాతోతి పాటియేక్కం సఞ్జాతేన సువిభత్తేన పత్తజాలకేన చ పుప్ఫజాలకేన చ సమన్నాగతో. కుటుమలకజాతోతి సఞ్జాతమకుళో. కోరకజాతోతి అవికసితేహి మహాకుచ్ఛీహి సమ్భిన్నముఖేహి పుప్ఫేహి సమన్నాగతో. సబ్బపాలిఫుల్లోతి సబ్బాకారేన సుపుప్ఫితో. దిబ్బే చత్తారో మాసేతి దిబ్బేన ఆయునా చత్తారో మాసే. మనుస్సగణనాయ పన తాని ద్వాదస వస్ససహస్సాని హోన్తి. పరిచారేన్తీతి ఇతో చితో చ ఇన్ద్రియాని చారేన్తి, కీళన్తి రమన్తీతి అత్థో.

ఆభాయ ఫుటం హోతీతి తత్తకం ఠానం ఓభాసేన ఫుటం హోతి. తేసఞ్హి పుప్ఫానం బాలసూరియస్స వియ ఆభా హోతి, పత్తాని పణ్ణచ్ఛత్తప్పమాణాని, అన్తో మహాతుమ్బమత్తా రేణు హోతి. పుప్ఫితే పన పారిచ్ఛత్తకే ఆరోహనకిచ్చం వా అఙ్కుసకం గహేత్వా నమనకిచ్చం వా పుప్ఫాహరణత్థం చఙ్గోటకకిచ్చం వా నత్థి, కన్తనకవాతో ఉట్ఠహిత్వా పుప్ఫాని వణ్టతో కన్తతి, సమ్పటిచ్ఛనకవాతో సమ్పటిచ్ఛతి, పవేసనకవాతో సుధమ్మం దేవసభం పవేసేతి, సమ్మజ్జనకవాతో పురాణపుప్ఫాని నీహరతి, సన్థరణకవాతో పత్తకణ్ణికకేసరాని రఞ్జేన్తో సన్థరతి. మజ్ఝట్ఠానే ధమ్మాసనం హోతి యోజనప్పమాణో రతనపల్లఙ్కో ఉపరి తియోజనేన సేతచ్ఛత్తేన ధారియమానేన, తదనన్తరం సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఆసనం అత్థరియతి, తతో తేత్తింసాయ దేవపుత్తానం, తతో అఞ్ఞేసం మహేసక్ఖానం దేవానం, అఞ్ఞతరదేవతానం పుప్ఫకణ్ణికావ ఆసనం హోతి. దేవా దేవసభం పవిసిత్వా నిసీదన్తి. తతో పుప్ఫేహి రేణువట్టి ఉగ్గన్త్వా ఉపరికణ్ణికం ఆహచ్చ నిపతమానా దేవతానం తిగావుతప్పమాణం అత్తభావం లాఖారసపరికమ్మసజ్జితం వియ సువణ్ణచుణ్ణపిఞ్జరం వియ కరోతి. ఏకచ్చే దేవా ఏకేకం పుప్ఫం గహేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం పహరన్తాపి కీళన్తియేవ. పహరణకాలేపి మహాతుమ్బప్పమాణా రేణు నిక్ఖమిత్వా సరీరం పభాసమ్పన్నేహి గన్ధచుణ్ణేహి సఞ్జతమనోసిలారాగం వియ కరోతి. ఏవం సా కీళా చతూహి మాసేహి పరియోసానం గచ్ఛతి. అయమానుభావోతి అయం అనుఫరితుం ఆనుభావో.

ఇదాని యస్మా న సత్థా పారిచ్ఛత్తకేన అత్థికో, తేన పన సద్ధిం ఉపమేత్వా సత్త అరియసావకే దస్సేతుకామో, తస్మా తే దస్సేతుం ఏవమేవ ఖోతిఆదిమాహ. తత్థ పబ్బజ్జాయ చేతేతీతి పబ్బజిస్సామీతి చిన్తేతి. దేవానంవాతి దేవానం వియ. యావ బ్రహ్మలోకా సద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీతి పథవితలతో యావ బ్రహ్మలోకా సాధుకారసద్దేన సబ్బం ఏకసద్దమేవ హోతి. అయమానుభావోతి అయం ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో అనుఫరణానుభావో. ఇమస్మిం సుత్తే చతుపారిసుద్ధిసీలం పబ్బజ్జానిస్సితం హోతి, కసిణపరికమ్మం పఠమజ్ఝానసన్నిస్సితం, విపస్సనాయ సద్ధిం తయో మగ్గా తీణి చ ఫలాని అరహత్తమగ్గసన్నిస్సితాని హోన్తి. దేసనాయ హేట్ఠతో వా ఉపరితో వా ఉభయతో వా పరిచ్ఛేదో హోతి, ఇధ పన ఉభయతో పరిచ్ఛేదో. తేనేతం వుత్తం. సఙ్ఖేపతో పనేత్థ వట్టవివట్టం కథితన్తి వేదితబ్బం.

౬. సక్కచ్చసుత్తవణ్ణనా

౭౦. ఛట్ఠే పరిసుద్ధా చ భవిస్సన్తీతి భియ్యోసోమత్తాయ పరిసుద్ధా భవిస్సన్తి నిమ్మలా. సకమ్మారగతోతి ఏత్థ స-కారో నిపాతమత్తం, కమ్మారగతో కమ్మారుద్ధనగతోతి అత్థో.

౭. భావనాసుత్తవణ్ణనా

౭౧. సత్తమే అననుయుత్తస్సాతి న యుత్తప్పయుత్తస్స హుత్వా విహరతో. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, కుక్కుటియా అణ్డానీతి ఇమా కణ్హపక్ఖసుక్కపక్ఖవసేన ద్వే ఉపమా వుత్తా. తాసు కణ్హపక్ఖూపమా అత్థస్స అసాధికా, ఇతరా సాధికాతి సుక్కపక్ఖూపమాయ ఏవ అత్థో వేదితబ్బో. సేయ్యథాతి ఓపమ్మత్థే నిపాతో. అపీతి సమ్భావనత్థే. ఉభయేనాపి సేయ్యథాపి నామ, భిక్ఖవేతి దస్సేతి. కుక్కుటియా అణ్డాని అట్ఠ వా దస వా ద్వాదస వాతి ఏత్థ పన కిఞ్చాపి కుక్కుటియా వుత్తప్పకారతో ఊనాధికానిపి అణ్డాని హోన్తి, వచనసిలిట్ఠతాయ పనేతం వుత్తం. ఏవఞ్హి లోకే సిలిట్ఠం వచనం హోతి. తానస్సూతి తాని అస్సు, భవేయ్యున్తి అత్థో. కుక్కుటియా సమ్మా అధిసయితానీతి తాయ జనేత్తియా కుక్కుటియా పక్ఖే పసారేత్వా తేసం ఉపరి సయన్తియా సమ్మా అధిసయితాని. సమ్మా పరిసేదితానీతి కాలేన కాలం ఉతుం గణ్హాపేన్తియా సుట్ఠు సమన్తతో సేదితాని, ఉస్మీకతానీతి వుత్తం హోతి. సమ్మా పరిభావితానీతి కాలేన కాలం సుట్ఠు సమన్తతో భావితాని, కుక్కుటగన్ధం గాహాపితానీతి అత్థో.

కిఞ్చాపి తస్సా కుక్కుటియాతి తస్సా కుక్కుటియా ఇమం తివిధకిరియాకరణేన అప్పమాదం కత్వా కిఞ్చాపి న ఏవం ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జేయ్య. అథ ఖో భబ్బావ తేతి అథ ఖో తే కుక్కుటపోతకా వుత్తనయేన సోత్థినా అభినిబ్భిజ్జితుం భబ్బావ. తే హి యస్మా తాయ కుక్కుటియా ఏవం తీహాకారేహి తాని అణ్డాని పరిపాలియమానాని న పూతీని హోన్తి. యోపి నేసం అల్లసినేహో, సో పరియాదానం గచ్ఛతి, కపాలం తనుకం హోతి, పాదనఖసిఖా చ ముఖతుణ్డకఞ్చ ఖరం హోతి, సయమ్పి పరిణామం గచ్ఛతి. కపాలస్స తనుత్తా బహిద్ధా ఆలోకో అన్తో పఞ్ఞాయతి, తస్మా ‘‘చిరం వత మయం సంకుటితహత్థపాదా సమ్బాధే సయిమ్హ, అయఞ్చ బహి ఆలోకో దిస్సతి, ఏత్థ దాని నో సుఖవిహారో భవిస్సతీ’’తి నిక్ఖమితుకామా హుత్వా కపాలం పాదేన పహరన్తి, గీవం పసారేన్తి, తతో తం కపాలం ద్వేధా భిజ్జతి. అథ తే పక్ఖే విధునన్తా తంఖణానురూపం విరవన్తా నిక్ఖమన్తియేవ. నిక్ఖమన్తా చ గామక్ఖేత్తం ఉపసోభయమానా విచరన్తి.

ఏవమేవ ఖోతి ఇదం ఓపమ్మసమ్పటిపాదనం. తం ఏవం అత్థేన సంసన్దేత్వా వేదితబ్బం – తస్సా కుక్కుటియా అణ్డేసు అధిసయనాదితివిధకిరియాకరణం వియ హి ఇమస్స భిక్ఖునో భావనం అనుయుత్తకాలో, కుక్కుటియా తివిధకిరియాసమ్పాదనేన అణ్డానం అపూతిభావో వియ భావనం అనుయుత్తస్స భిక్ఖునో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన విపస్సనాఞాణస్స అపరిహాని. తస్సా తివిధకిరియాకరణేన అణ్డానం అల్లసినేహపరియాదానం వియ తస్స భిక్ఖునో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన భవత్తయానుగతనికన్తిసినేహపరియాదానం, అణ్డకపాలానం తనుభావో వియ భిక్ఖునో అవిజ్జణ్డకోసస్స తనుభావో, కుక్కుటపోతకానం నఖతుణ్డకానం థద్ధభావో వియ భిక్ఖునో విపస్సనాఞాణస్స తిక్ఖఖరవిప్పసన్నసూరభావో, కుక్కుటపోతకానం పరిణామకాలో వియ భిక్ఖునో విపస్సనాఞాణస్స పరిణామకాలో వడ్ఢికాలో గబ్భగ్గహణకాలో, కుక్కుటపోతకానం పాదనఖసిఖాయ వా ముఖతుణ్డకేన వా అణ్డకోసం పదాలేత్వా పక్ఖే పప్ఫోటేత్వా సోత్థినా అభినిబ్భిదాకాలో వియ తస్స భిక్ఖునో విపస్సనాఞాణగబ్భం గణ్హాపేత్వా విచరన్తస్స తజ్జాతికం ఉతుసప్పాయం వా భోజనసప్పాయం వా పుగ్గలసప్పాయం వా ధమ్మస్సవనసప్పాయం వా లభిత్వా ఏకాసనే నిసిన్నస్సేవ విపస్సనం వడ్ఢేన్తస్స అనుపుబ్బాధిగతేన అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా అభిఞ్ఞాపక్ఖే పప్ఫోటేత్వా సోత్థినా అరహత్తప్పత్తకాలో వేదితబ్బో.

యథా పన కుక్కుటపోతకానం పరిణతభావం ఞత్వా మాతాపి అణ్డకోసం భిన్దతి, ఏవం తథారూపస్స భిక్ఖునో ఞాణపరిపాకం ఞత్వా సత్థాపి –

‘‘ఉచ్ఛిన్ద సినేహమత్తనో, కుముదం సారదికంవ పాణినా;

సన్తిమగ్గమేవ బ్రూహయ, నిబ్బానం సుగతేన దేసిత’’న్తి. (ధ. ప. ౨౮౫) –

ఆదినా నయేన ఓభాసం ఫరిత్వా గాథాయ అవిజ్జణ్డకోసం పహరతి. సో గాథాపరియోసానే అవిజ్జణ్డకోసం భిన్దిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. తతో పట్ఠాయ యథా తే కుక్కుటపోతకా గామక్ఖేత్తం ఉపసోభయమానా తత్థ విచరన్తి, ఏవం అయమ్పి మహాఖీణాసవో నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా సఙ్ఘారామం ఉపసోభయమానో విచరతి.

ఫలగణ్డస్సాతి వడ్ఢకిస్స. సో హి ఓలమ్బకసఙ్ఖాతం ఫలం చారేత్వా దారూనం గణ్డం హరతీతి ఫలగణ్డోతి వుచ్చతి. వాసిజటేతి వాసిదణ్డకస్స గహణట్ఠానే. ఏత్తకం మే అజ్జ ఆసవానం ఖీణన్తి పబ్బజితస్స హి పబ్బజ్జాసఙ్ఖేపేన ఉద్దేసేన పరిపుచ్ఛాయ యోనిసోమనసికారేన వత్తపటిపత్తియా చ నిచ్చకాలం ఆసవా ఖీయన్తి. ఏవం ఖీయమానానం పన నేసం ‘‘ఏత్తకం అజ్జ ఖీణం ఏత్తకం హియ్యో’’తి ఏవమస్స ఞాణం న హోతీతి అత్థో. ఇమాయ ఉపమాయ విపస్సనానిసంసో దీపితో.

హేమన్తికేనాతి హేమన్తసమయేన. పటిప్పస్సమ్భన్తీతి థిరభావేన పరిహాయన్తి. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ మహాసముద్దో వియ సాసనం దట్ఠబ్బం, నావా వియ యోగావచరో, నావాయ మహాసముద్దే పరియాయనం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో ఊనపఞ్చవస్సకాలే ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే విచరణం, నావాయ మహాసముద్దఉదకేన ఖజ్జమానానం బన్ధనానం తనుభావో వియ భిక్ఖునో పబ్బజ్జాసఙ్ఖేపేన ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహియేవ సంయోజనానం తనుభావో, నావాయ థలే ఉక్ఖిత్తకాలో వియ భిక్ఖునో నిస్సయముత్తకస్స కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే వసనకాలో, దివా వాతాతపేన సంసుస్సనం వియ విపస్సనాఞాణేన తణ్హాసినేహస్స సంసుస్సనం, రత్తిం హిమోదకేన తేమనం వియ కమ్మట్ఠానం నిస్సాయ ఉప్పన్నేన పీతిపామోజ్జేన చిత్తతేమనం, రత్తిన్దివం వాతాతపేహి చేవ హిమోదకేన చ పరిసుక్ఖపరితిన్తానం బన్ధనానం దుబ్బలభావో వియ విపస్సనాఞాణపీతిపామోజ్జేహి సంయోజనానం భియ్యోసోమత్తాయ దుబ్బలభావో, పావుస్సకమేఘో వియ అరహత్తమగ్గఞాణం, మేఘవుట్ఠిఉదకేన నావాయ అన్తోపూతిభావో వియ ఆరద్ధవిపస్సకస్స రూపసత్తకాదివసేన విపస్సనం వడ్ఢేన్తస్స ఓక్ఖాయమానే పక్ఖాయమానే కమ్మట్ఠానే ఏకదివసం ఉతుసప్పాయాదీని లద్ధా ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స అరహత్తఫలాధిగమో. పూతిబన్ధనాయ నావాయ కిఞ్చి కాలం ఠానం వియ ఖీణసంయోజనస్స అరహతో మహాజనం అనుగ్గణ్హన్తస్స యావతాయుకం ఠానం, పూతిబన్ధనాయ నావాయ అనుపుబ్బేన భిజ్జిత్వా అపణ్ణత్తికభావూపగమో వియ ఖీణాసవస్స ఉపాదిన్నక్ఖన్ధభేదేన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతస్స అపణ్ణత్తికభావూపగమోతి ఇమాయ ఉపమాయ సంయోజనానం దుబ్బలతా దీపితా.

౮. అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా

౭౨. అట్ఠమం అత్థుప్పత్తియం కథితం. అత్థుప్పత్తి పనస్స హేట్ఠా చూళచ్ఛరాసఙ్ఘాతసుత్తవణ్ణనాయ (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౫౧ ఆదయో) విత్థారితా ఏవ. పస్సథ నోతి పస్సథ ను. ఆలిఙ్గిత్వాతి ఉపగూహిత్వా. ఉపనిసీదేయ్యాతి సమీపే నిస్సాయ నిసీదేయ్య. ఉపనిపజ్జేయ్యాతి ఉపగన్త్వా నిపజ్జేయ్య. ఆరోచయామీతి ఆచిక్ఖామి. పటివేదయామీతి పటివేదేత్వా జానాపేత్వా కథేమి. వాలరజ్జుయాతి అస్సవాలగోవాలేహి వట్టితరజ్జుయా. పచ్చోరస్మిన్తి ఉరమజ్ఝే. ఫేణుద్దేహకన్తి ఫేణం ఉద్దేహిత్వా, ఉస్సాదేత్వాతి అత్థో. అత్తత్థన్తి అత్తనో దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికలోకియలోకుత్తరం అత్థం. పరత్థోభయత్థేసుపి ఏసేవ నయో. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం చూళచ్ఛరాసఙ్ఘాతసుత్తస్స (అ. ని. ౧.౫౧ ఆదయో) అత్థుప్పత్తియం కథితమేవ. ఇదఞ్చ పన సుత్తం కథేత్వా సత్థా చూళచ్ఛరాసఙ్ఘాతసుత్తం కథేసి. నవమం ఉత్తానత్థమేవ.

౧౦. అరకసుత్తవణ్ణనా

౭౪. దసమే పరిత్తన్తి అప్పం థోకం. తఞ్హి సరసపరిత్తతాయపి ఖణపరిత్తతాయపి ఠితిపరిత్తతాయపి పరిత్తమేవ. లహుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనతో లహుకం. మన్తాయం బోద్ధబ్బన్తి మన్తాయ బోద్ధబ్బం, పఞ్ఞాయ జానితబ్బన్తి అత్థో. పబ్బతేయ్యాతి పబ్బతసమ్భవా. హారహారినీతి రుక్ఖనళవేళుఆదీని హరితబ్బాని హరితుం సమత్థా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

మహావగ్గో సత్తమో.