౧. నిస్సయవగ్గో
౧-౬. కిమత్థియసుత్తాదివణ్ణనా
౧-౬. ఏకాదసకనిపాతస్స పఠమాదీని హేట్ఠా వుత్తనయానేవ. కేవలఞ్చేత్థ ఆదితో పఞ్చసు నిబ్బిదావిరాగం ద్విధా భిన్దిత్వా ఏకాదసఙ్గాని కతాని. ఛట్ఠే సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం అధికం.
౭-౮. పఠమసఞ్ఞాసుత్తాదివణ్ణనా
౭-౮. సత్తమే అత్థేన అత్థోతి అత్థేన సద్ధిమత్థో. బ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనన్తి బ్యఞ్జనేన సద్ధిం బ్యఞ్జనం. సంసన్దిస్సతీతి సమ్పవత్తిస్సతి. సమేస్సతీతి సమానం భవిస్సతి. న విగ్గయ్హిస్సతీతి న విరజ్ఝిస్సతి. అగ్గపదస్మిన్తి నిబ్బానే. అట్ఠమే పచ్చవేక్ఖణా కథితా.
౯. సద్ధసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే దోణియా బద్ధోతి యవసస్సదోణియా సమీపే బద్ధో. అన్తరం కరిత్వాతి అబ్భన్తరే కత్వా. ఝాయతీతి చిన్తేతి. పజ్ఝాయతీతి ఇతో చితో చ నానప్పకారకం ఝాయతి. నిజ్ఝాయతీతి నిరన్తరవసేన నిబద్ధం ఝాయతి. పథవిమ్పి నిస్సాయ ఝాయతీతి సమాపత్తియం సనికన్తికవసేనేతం వుత్తం. సమాపత్తియఞ్హి సనికన్తికత్తా ఏస ఖళుఙ్కో నామ కతో. ఆపాదీసుపి ఏసేవ నయో.
కథఞ్చ సద్ధ ఆజానీయఝాయితం హోతీతి కథం కారణాకారణం జానన్తస్స సిన్ధవస్స ఝాయితం హోతి. యథా ఇణన్తిఆదీసు ఇణసదిసం బన్ధనసదిసం ధనజానిసదిసం కలిసఙ్ఖాతమహాపరాధసదిసఞ్చ కత్వా అత్తనో అభిముఖస్స పతోదస్స అజ్ఝోహరణసఙ్ఖాతం పతనం విపస్సతీతి అత్థో. నేవ పథవిం నిస్సాయ ఝాయతీతి సమాపత్తిసుఖనికన్తియా అభావేన పథవిఆరమ్మణాయ చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానసఞ్ఞాయ న ఝాయతి, నియన్తియా అభావేనేవ సో ఆజానీయో నామ హోతీతి. ఝాయతి చ పనాతి నిబ్బానారమ్మణాయ ఫలసమాపత్తియా ఝాయతి. పథవియం పథవిసఞ్ఞా విభూతా హోతీతి పథవారమ్మణే ఉప్పన్నా చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానసఞ్ఞా విభూతా పాకటా హోతి. ‘‘విభూతా, భన్తే, రూపసఞ్ఞా అవిభూతా అట్ఠికసఞ్ఞా’’తి ఇమస్మిఞ్హి సుత్తే సమతిక్కమస్స అత్థితాయ విభూతతా వుత్తా, ఇధ పన విపస్సనావసేన అనిచ్చదుక్ఖానత్తతో దిట్ఠత్తా విభూతా నామ జాతా. ఆపోసఞ్ఞాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేత్థ హేట్ఠా వియ సమాపత్తివసేన సమతిక్కమం అవత్వా విపస్సనాచారవసేన సమతిక్కమో వుత్తో. ఏవం ఝాయీతి ఏవం విపస్సనాపటిపాటియా ఆగన్త్వా ఉప్పాదితాయ ఫలసమాపత్తియా ఝాయన్తో.
౧౦. మోరనివాపసుత్తవణ్ణనా
౧౦. దసమే అచ్చన్తనిట్ఠోతి అన్తం అతీతత్తా అచ్చన్తసఙ్ఖాతం అవినాసధమ్మం నిబ్బానం నిట్ఠా అస్సాతి అచ్చన్తనిట్ఠో. ఇమినా నయేన సేసపదాని వేదితబ్బాని. జనేతస్మిన్తి జనితస్మిం, పజాయాతి అత్థో. యే గోత్తపటిసారినోతి యే జనా తస్మిం గోత్తే పటిసరన్తి ‘‘అహం గోతమో, అహం కస్సపో’’తి, తేసు లోకే గోత్తపటిసారీసు ఖత్తియో సేట్ఠో. అనుమతా మయాతి మమ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సంసన్దేత్వా దేసితా మయా అనుఞ్ఞాతా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
నిస్సయవగ్గో పఠమో.
౨. అనుస్సతివగ్గో
౧-౨. మహానామసుత్తద్వయవణ్ణనా
౧౧-౧౨. దుతియస్స పఠమే నానావిహారేహి విహరతన్తి గిహీనం నిబద్ధో ఏకో విహారో నామ నత్థి, తస్మా అమ్హాకం అనిబద్ధవిహారేన విహరన్తానం కేన విహారేన కతరేన నిబద్ధవిహారేన విహాతబ్బన్తి పుచ్ఛతి. ఆరాధకోతి సమ్పాదకో పరిపూరకో. ధమ్మసోతసమాపన్నో బుద్ధానుస్సతిం భావేతీతి ధమ్మసోతసమాపన్నో హుత్వా బుద్ధానుస్సతిం భావేతి. దుతియే గిలానా వుట్ఠితోతి గిలానో హుత్వా వుట్ఠితో.
౩. నన్దియసుత్తవణ్ణనా
౧౩. తతియే కల్యాణమిత్తేతి సుమిత్తే. ఏవమేత్థ కల్యాణమిత్తవసేన సఙ్ఘానుస్సతి కథితా. కబళీకారాహారభక్ఖానన్తి కామావచరదేవానం. అసమయవిముత్తోతి అసమయవిముత్తియా విముత్తో ఖీణాసవో.
౪. సుభూతిసుత్తవణ్ణనా
౧౪. చతుత్థే కో నామాయం సుభూతీ భిక్ఖూతి జానన్తోపి సత్థా కథాసముట్ఠాపనత్థం పుచ్ఛతి. సుదత్తస్స ఉపాసకస్స పుత్తోతి అనాథపిణ్డికం సన్ధాయాహ. అనాథపిణ్డికస్స హి పుత్తో అత్తనో చూళపితు సన్తికే పబ్బజితో, అథ నం సుభూతిత్థేరో ఆదాయ సత్థు సన్తికం అగమాసి. సద్ధాపదానేసూతి సద్ధానం పుగ్గలానం అపదానేసు లక్ఖణేసు.
౫. మేత్తసుత్తవణ్ణనా
౧౫. పఞ్చమే సుఖం సుపతీతి యథా సేసజనా సమ్పరివత్తమానా కాకచ్ఛమానా దుక్ఖం సుపన్తి, ఏవం అసుపిత్వా సుఖం సుపతి. నిద్దం ఓక్కమన్తోపి సమాపత్తిం సమాపన్నో వియ హోతి. సుఖం పటిబుజ్ఝతీతి యథా అఞ్ఞే నిత్థునన్తా విజమ్భమానా సమ్పరివత్తన్తా దుక్ఖం పటిబుజ్ఝన్తి, ఏవం అప్పటిబుజ్ఝిత్వా వికసమానం వియ పదుమం సుఖం నిబ్బికారో పటిబుజ్ఝతి. న పాపకం సుపినం పస్సతీతి సుపినం పస్సన్తోపి భద్దకమేవ సుపినం పస్సతి, చేతియం వన్దన్తో వియ పూజం కరోన్తో వియ చ ధమ్మం సుణన్తో వియ చ హోతి. యథా పనఞ్ఞే అత్తానం చోరేహి సమ్పరివారితం వియ వాళేహి ఉపద్దుతం వియ పపాతే పతన్తం వియ చ పస్సన్తి, న ఏవం పాపకం సుపినం పస్సతి.
మనుస్సానం పియో హోతీతి ఉరే ఆముక్కముత్తాహారో వియ సీసే పిళన్ధితమాలా వియ చ మనుస్సానం పియో హోతి మనాపో. అమనుస్సానం పియో హోతీతి యథేవ మనుస్సానం, అమనుస్సానమ్పి పియో హోతి విసాఖత్థేరో వియ. వత్థు విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౫౮) మేత్తాకమ్మట్ఠాననిద్దేసే విత్థారితమేవ. దేవతా రక్ఖన్తీతి పుత్తమివ మాతాపితరో దేవతా రక్ఖన్తి. నాస్స అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతీతి మేత్తావిహారిస్స కాయే ఉత్తరాయ ఉపాసికాయ వియ అగ్గి వా, సంయుత్తభాణకచూళసీవత్థేరస్సేవ విసం వా, సంకిచ్చసామణేరస్సేవ సత్థం వా న కమతి నప్పవిసతి, నాస్స కాయం వికోపేతీతి వుత్తం హోతి. ధేనువత్థుమ్పి చేత్థ కథయన్తి. ఏకా కిర ధేను వచ్ఛకస్స ఖీరధారం ముఞ్చమానా అట్ఠాసి. ఏకో లుద్దకో ‘‘తం విజ్ఝిస్సామీ’’తి హత్థేన సమ్పరివత్తేత్వా దీఘదణ్డం సత్తిం ముఞ్చి. సా తస్సా సరీరం ఆహచ్చ తాలపణ్ణం వియ వట్టమానా గతా, నేవ ఉపచారబలేన న అప్పనాబలేన, కేవలం వచ్ఛకే బలవహితచిత్తతాయ. ఏవం మహానుభావా మేత్తా.
తువటం చిత్తం సమాధియతీతి మేత్తావిహారినో ఖిప్పమేవ చిత్తం సమాధియతి, నత్థి తస్స దన్ధాయితత్తం. ముఖవణ్ణో విప్పసీదతీతి బన్ధనా పవుత్తతాలపక్కం వియ చస్స విప్పసన్నవణ్ణం ముఖం హోతి. అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతీతి మేత్తావిహారినో సమ్మోహమరణం నామ నత్థి, అసమ్మూళ్హో పన నిద్దం ఓక్కమన్తో వియ కాలం కరోతి. ఉత్తరి అప్పటివిజ్ఝన్తోతి మేత్తాసమాపత్తితో ఉత్తరి అరహత్తం అధిగన్తుం అసక్కోన్తో ఇతో చవిత్వా సుత్తప్పబుద్ధో వియ బ్రహ్మలోకం ఉపపజ్జతీతి.
౬. అట్ఠకనాగరసుత్తవణ్ణనా
౧౬. ఛట్ఠే దసమోతి జాతిగోత్తవసేన చేవ సారపత్తకులగణనాయ చ దసమే ఠానే గణీయతి, తేనస్స దసమోత్వేవ నామం జాతం. అట్ఠకనాగరోతి అట్ఠకనగరవాసీ. కుక్కుటారామేతి కుక్కుటసేట్ఠినా కారితే ఆరామే.
తేన భగవతా…పే… సమ్మదక్ఖాతోతి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో – యో సో భగవా సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, తేన భగవతా తేసం తేసం సత్తానం ఆసయానుసయం జానతా, హత్థతలే ఠపితం ఆమలకం వియ సబ్బఞేయ్యధమ్మే పస్సతా, అపిచ పుబ్బేనివాసాదీహి జానతా, దిబ్బేన చక్ఖునా పస్సతా, తీహి వా విజ్జాహి ఛహి వా పన అభిఞ్ఞాహి జానతా, సబ్బత్థ అప్పటిహతేన సమన్తచక్ఖునా పస్సతా, సబ్బధమ్మజాననసమత్థాయ పఞ్ఞాయ జానతా, సబ్బసత్తానం చక్ఖువిసయాతీతాని తిరోకుట్టాదిగతాని చాపి రూపాని అతివిసుద్ధేన మంసచక్ఖునా వా పస్సతా, అత్తహితసాధికాయ సమాధిపదట్ఠానాయ పటివేధపఞ్ఞాయ జానతా, పరహితసాధికాయ కరుణాపదట్ఠానాయ దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతా, అన్తరాయికధమ్మే వా జానతా, నియ్యానికధమ్మే పస్సతా, అరీనం హతత్తా అరహతా, సమ్మా సామం సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి ఏవం చతువేసారజ్జవసేన చతూహి కారణేహి థోమితేన అత్థి ను ఖో ఏకో ధమ్మో అక్ఖాతోతి.
అభిసఙ్ఖతన్తి కతం ఉప్పాదితం. అభిసఞ్చేతయితన్తి చేతయితం కప్పయితం. సో తత్థ ఠితోతి సో తస్మిం సమథవిపస్సనాధమ్మే ఠితో. ధమ్మరాగేన ధమ్మనన్దియాతి పదద్వయేనపి సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగో వుత్తో. సమథవిపస్సనాసు హి సబ్బేన సబ్బం ఛన్దరాగం పరియాదియితుం సక్కోన్తో అరహా హోతి, అసక్కోన్తో అనాగామీ హోతి. సో సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగస్స అప్పహీనత్తా చతుత్థజ్ఝానచేతనాయ సుద్ధావాసే నిబ్బత్తతి. అయం ఆచరియానం సమానత్థకథా.
వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘‘తేనేవ ధమ్మరాగేనాతి వచనతో అకుసలేన సుద్ధావాసే నిబ్బత్తతీ’’తి. సో ‘‘సుత్తం ఆహరాహీ’’తి వత్తబ్బో. అద్ధా అఞ్ఞం అపస్సన్తో ఇదమేవ ఆహరిస్సతి. తతో వత్తబ్బో ‘‘కిమ్పనిదం సుత్తం నీతత్థం, ఉదాహు నేయ్యత్థ’’న్తి. అద్ధా ‘‘నీతత్థ’’న్తి వక్ఖతి. తతో వత్తబ్బో – ఏవం సన్తే అనాగామిఫలత్థికేన సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగో కత్తబ్బో భవిస్సతి, ఛన్దరాగే ఉప్పాదితే అనాగామిఫలం పటిలద్ధం భవిస్సతి, మా ‘‘సుత్తం మే లద్ధ’’న్తి యం వా తం వా దీపేహి. పఞ్హం కథేన్తేన హి ఆచరియస్స సన్తికే ఉగ్గహేత్వా అత్థరసం పటివిజ్ఝిత్వా కథేతుం వట్టతి. అకుసలేన హి సగ్గే, కుసలేన చ అపాయే పటిసన్ధి నామ నత్థి. వుత్తఞ్చేతం భగవతా –
‘‘న, భిక్ఖవే, లోభజేన కమ్మేన, దోసజేన కమ్మేన, మోహజేన కమ్మేన దేవా పఞ్ఞాయన్తి, మనుస్సా పఞ్ఞాయన్తి, యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి సుగతియో. అథ ఖో, భిక్ఖవే, లోభజేన కమ్మేన, దోసజేన కమ్మేన, మోహజేన కమ్మేన నిరయో పఞ్ఞాయతి, తిరచ్ఛానయోని పఞ్ఞాయతి, పేత్తివిసయో పఞ్ఞాయతి, యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి దుగ్గతియో’’తి (అ. ని. ౬.౩౯) –
ఏవం సఞ్ఞాపేతబ్బో. సచే సఞ్జానాతి, సఞ్జానాతు. నో చే సఞ్జానాతి, ‘‘గచ్ఛ పాతోవ విహారం పవిసిత్వా యాగుం పివా’’తి ఉయ్యోజేతబ్బో.
అయం ఖో, గహపతి, ఏకధమ్మో అక్ఖాతోతి ఏకం ధమ్మం పుచ్ఛితేన ‘‘అయమ్పి ఏకధమ్మో అక్ఖాతో, అయమ్పి ఏకధమ్మో అక్ఖాతో’’తి ఏవం పుచ్ఛావసేన కథితత్తా ఏకాదసపి ధమ్మా ఏకధమ్మో నామ కతో. అమతుప్పత్తిఅత్థేన వా సబ్బేపి ఏకధమ్మోతి వత్తుం వట్టతి.
నిధిముఖం గవేసన్తోతి నిధిం పరియేసన్తో. సకిదేవాతి ఏకప్పయోగేనేవ. కథం పన ఏకప్పయోగేనేవ ఏకాదసన్నం నిధీనం అధిగమో హోతీతి? ఇధేకచ్చో అరఞ్ఞే జీవితవుత్తిం గవేసమానో చరతి. తమేనం అఞ్ఞతరో అత్థచరకో దిస్వా ‘‘కిం, భో, చరసీ’’తి పుచ్ఛతి. సో ‘‘జీవితవుత్తిం పరియేసామీ’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘తేన హి సమ్మ ఆగచ్ఛ, ఏతం పాసాణం పవట్టేహీ’’తి ఆహ. సో తం పవట్టేత్వా ఉపరూపరిట్ఠితా వా కుచ్ఛియా కుచ్ఛిం ఆహచ్చ ఠితా వా ఏకాదస కుమ్భియో పస్సతి. ఏవం ఏకప్పయోగేన ఏకాదసన్నం అధిగమో హోతి.
ఆచరియధనం పరియేసిస్సన్తీతి అఞ్ఞతిత్థియా హి యస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తి, తస్స సిప్పుగ్గహణతో పురే వా పచ్ఛా వా అన్తరన్తరా వా గేహతో నీహరిత్వా ధనం దేన్తి. యేసం గేహే నత్థి, తే ఞాతిసభాగతో పరియేసన్తి. యేసం తమ్పి నత్థి, తే సభాగతో పరియేసన్తి. తథా అలభమానా భిక్ఖమ్పి చరిత్వా దేన్తియేవ. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.
కిం పనాహన్తి బాహిరకా తావ అనియ్యానికేపి సాసనే సిప్పమత్తదాయకస్స ధనం పరియేసన్తి, అహం పన ఏవంవిధే నియ్యానికసాసనే ఏకాదసవిధం అమతుప్పత్తిపటిపదం దేసేన్తస్స ఆచరియస్స పూజం కిం న కరిస్సామి, కరిస్సామియేవాతి వదతి. పచ్చేకం దుస్సయుగేన అచ్ఛాదేసీతి ఏకమేకస్స భిక్ఖునో ఏకేకం దుస్సయుగం అదాసీతి అత్థో. సముదాచారవచనం పనేత్థ ఏవరూపం హోతి, తస్మా అచ్ఛాదేసీతి వుత్తం. పఞ్చసతం విహారన్తి పఞ్చసతగ్ఘనికం పణ్ణసాలం కారేసీతి అత్థో.
౭. గోపాలసుత్తవణ్ణనా
౧౭. సత్తమే తిస్సో కథా ఏకనాళికా చతురస్సా నిసిన్నవత్తికాతి. తత్థ పాళిం వత్వా ఏకేకస్స పదస్స అత్థకథనం ఏకనాళికా నామ. అపణ్డితగోపాలకం దస్సేత్వా, అపణ్డితభిక్ఖుం దస్సేత్వా, పణ్డితగోపాలకం దస్సేత్వా, పణ్డితభిక్ఖుం దస్సేత్వాతి చతుక్కం బన్ధిత్వా కథనం చతురస్సా నామ. అపణ్డితగోపాలకం దస్సేత్వా పరియోసానగమనం, అపణ్డితభిక్ఖుం దస్సేత్వా పరియోసానగమనం, పణ్డితగోపాలకం దస్సేత్వా పరియోసానగమనం, పణ్డితభిక్ఖుం దస్సేత్వా పరియోసానగమనన్తి అయం నిసిన్నవత్తికా నామ. అయం ఇధ సబ్బాచరియానం ఆచిణ్ణా.
ఏకాదసహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహీతి ఏకాదసహి అగుణకోట్ఠాసేహి. గోగణన్తి గోమణ్డలం. పరిహరితున్తి పరిగ్గహేత్వా విచరితుం. ఫాతిం కాతున్తి వడ్ఢిం ఆపాదేతుం. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. న రూపఞ్ఞూ హోతీతి గణనతో వా వణ్ణతో వా రూపం న జానాతి. గణనతో న జానాతి నామ అత్తనో గున్నం సతం వా సహస్సం వాతి సఙ్ఖ్యం న జానాతి, సో గావీసు హటాసు వా పలాతాసు వా గోగణం గణేత్వా ‘‘అజ్జ ఏత్తకా న దిస్సన్తీ’’తి ద్వే తీణి గామన్తరాని వా అటవిం వా విచరన్తో న పరియేసతి. అఞ్ఞేసం గావీసు అత్తనో గోగణం పవిట్ఠాసుపి గోగణం గణేత్వా ‘‘ఇమా ఏత్తికా గావో న అమ్హాక’’న్తి యట్ఠియా పోథేత్వా న నీహరతి. తస్స నట్ఠా గావియో నట్ఠావ హోన్తి. పరగావియో గహేత్వా చరతి. గోసామికా దిస్వా ‘‘అయం ఏత్తకం కాలం అమ్హాకం ధేనూ దుహీ’’తి తజ్జేత్వా అత్తనో గావియో గహేత్వా గచ్ఛన్తి. తస్స గోగణోపి పరిహాయతి, పఞ్చ గోరసపరిభోగతోపి పరిబాహిరో హోతి. వణ్ణతో న జానాతి నామ ‘‘ఏత్తికా గావీ సేతా, ఏత్తికా రత్తా, ఏత్తికా కాళా, ఏత్తికా ఓదాతా, ఏత్తికా కబరా, ఏత్తికా నీలా’’తి న జానాతి. సో గావీసు హటాసు వా పలాతాసు వా…పే… పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి పరిబాహిరో హోతి.
న లక్ఖణకుసలోతి గావీనం సరీరే కతం ధనుసత్తిసూలాదిభేదం లక్ఖణం న జానాతి. సో గావీసు హటాసు వా పలాతాసు వా ‘‘అజ్జ అసుకలక్ఖణా అసుకలక్ఖణా చ గావో న దిస్సన్తీ’’తి…పే… పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి పరిబాహిరో హోతి.
న ఆసాటికం హారేతాతి గున్నం ఖాణుకణ్టకాదీహి పహటట్ఠానేసు వణో హోతి. తత్థ నీలమక్ఖికా అణ్డకాని ఠపేన్తి, తేసం ఆసాటికాతి నామం. తాని దణ్డకేన అపనేత్వా భేసజ్జం దాతబ్బం హోతి, బాలో గోపాలకో తథా న కరోతి. తేన వుత్తం – ‘‘న ఆసాటికం హారేతా హోతీ’’తి. తస్స గున్నం వణా వడ్ఢన్తి, గమ్భీరా హోన్తి, పాణకా కుచ్ఛిం పవిసన్తి, గావో గేలఞ్ఞాభిభూతా నేవ యావదత్థం తిణం ఖాదితుం న పానీయం పాతుం సక్కోన్తి. తత్థ గున్నం ఖీరం ఛిజ్జతి, గోణానం జవో హాయతి, ఉభయేసమ్పి జీవితన్తరాయో హోతి. ఏవమస్స గోగణోపి పరిహాయతి…పే… పఞ్చగోరసతోపి పరిబాహిరో హోతి.
న వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతీతి గున్నం వుత్తనయేనేవ సఞ్జాతో వణో భేసజ్జం దత్వా వాకేన వా చీరకేన వా బన్ధిత్వా పటిచ్ఛాదేతబ్బో హోతి. బాలగోపాలకో తం న కరోతి. అథస్స గున్నం వణేహి యూసా పగ్ఘరన్తి, తా అఞ్ఞమఞ్ఞం నిఘంసన్తి. తేన అఞ్ఞేసమ్పి వణా జాయన్తి. ఏవం గావో గేలఞ్ఞాభిభూతా నేవ యావదత్థం తిణాని ఖాదితుం…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న ధూమం కత్తా హోతీతి అన్తోవస్సే డంసమకసాదీనం ఉస్సన్నకాలే గోగణే వజం పవిట్ఠే తత్థ తత్థ ధూమో కాతబ్బో హోతి. అపణ్డితగోపాలకో తం న కరోతి, గోగణో సబ్బరత్తిం డంసాదీహి ఉపద్దుతో నిద్దం అలభిత్వా పునదివసే అరఞ్ఞే తత్థ తత్థ రుక్ఖమూలాదీసు నిపజ్జిత్వా నిద్దాయతి. నేవ యావదత్థం తిణాని ఖాదితుం…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న తిత్థం జానాతీతి తిత్థమ్పి సమన్తి వా విసమన్తి వా సగాహన్తి వా నిగ్గాహన్తి వా న జానాతి. సో అతిత్థేన గావియో ఓతారేతి. తాసం విసమతిత్థే పాసాణాదీని అక్కమన్తీనం పాదా భిజ్జన్తి. సగాహం గమ్భీరం తిత్థం ఓతిణ్ణే కుమ్భీలాదయో గావో గణ్హన్తి, ‘‘అజ్జ ఏత్తికా గావో నట్ఠా, అజ్జ ఏత్తికా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జన్తి. ఏవమస్స గో గణోపి పరిహాయతి…పే… పఞ్చగోరసతోపి పరిబాహిరో హోతి.
న పీతం జానాతీతి పీతమ్పి అపీతమ్పి న జానాతి. గోపాలకేన హి ‘‘ఇమాయ గావియా పీతం, ఇమాయ న పీతం, ఇమాయ పానీయతిత్థే ఓకాసో లద్ధో, ఇమాయ న లద్ధో’’తి ఏవం పీతాపీతం జానితబ్బం హోతి. అయం పన దివసభాగే అరఞ్ఞే గోగణం రక్ఖిత్వా ‘‘పానీయం పాయేస్సామీ’’తి నదిం వా తళాకం వా ఓగాహేత్వా గచ్ఛతి. తత్థ మహాఉసభా చ అనుసభా చ బలవగావియో చ దుబ్బలాని చేవ మహల్లకాని చ గోరూపాని సిఙ్గేహి వా ఫాసుకాహి వా పహరిత్వా అత్తనో ఓకాసం కత్వా ఊరుప్పమాణం ఉదకం పవిసిత్వా యథాకామం పివన్తి. అవసేసా ఓకాసం అలభమానా తీరే ఠత్వా కలలమిస్సకం ఉదకం పివన్తి వా అపీతా ఏవ వా హోన్తి. అథ సో గోపాలకో పిట్ఠియం పహరిత్వా పున అరఞ్ఞం పవేసేతి. తత్థ అపీతా గావియో పిపాసాయ సుస్సమానా యావదత్థం తిణాని ఖాదితుం న సక్కోన్తి. తత్థ గున్నం ఖీరం ఛిజ్జతి. గోణానం జవో హాయతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న వీథిం జానాతీతి ‘‘అయం మగ్గో సమో ఖేమో, అయం విసమో సాసఙ్కో సప్పటిభయో’’తి న జానాతి. సో సమం ఖేమం మగ్గం వజ్జేత్వా గోగణం ఇతరమగ్గం పటిపాదేతి. తత్థ గావో సీహబ్యగ్ఘాదీనం గన్ధేన చోరపరిస్సయేన చ అభిభూతా భన్తమిగసప్పటిభాగా గీవం ఉక్ఖిపిత్వా తిట్ఠన్తి, నేవ యావదత్థం తిణాని ఖాదన్తి, న పానీయం పివన్తి. తత్థ గున్నం ఖీరం ఛిజ్జతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న గోచరకుసలో హోతీతి గోపాలకేన హి గోచరకుసలేన భవితబ్బం, పఞ్చాహికచారో వా సత్తాహికచారో వా జానితబ్బో. ఏకదిసాయ గోగణం చారేత్వా పునదివసే తత్థ న చారేతబ్బో. మహతా హి గోగణేన చిణ్ణట్ఠానం భేరితలం వియ సుద్ధం హోతి నిత్తిణం, ఉదకమ్పి ఆలులీయతి. తస్మా పఞ్చమే వా సత్తమే వా దివసే పున తత్థ చారేతుం వట్టతి. ఏత్తకేన హి తిణమ్పి పటివిరుహతి, ఉదకమ్పి పసీదతి, అయం పన ఇమం పఞ్చాహికచారం వా సత్తాహికచారం వా న జానాతి, దివసే దివసే రక్ఖితట్ఠానేయేవ రక్ఖతి. అథస్స గోగణో హరితతిణం న లభతి, సుక్ఖతిణం ఖాదన్తో కలలమిస్సకం ఉదకం పివతి. తత్థ గున్నం ఖీరం ఛిజ్జతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
అనవసేసదోహీ చ హోతీతి పణ్డితగోపాలకేన హి యావ వచ్ఛకస్స మంసలోహితం సణ్ఠాతి, తావ ఏకం ద్వే థనే ఠపేత్వా సావసేసదోహినా భవితబ్బం. అయం వచ్ఛకస్స కిఞ్చి అనవసేసేత్వా దుహతి. ఖీరపకో వచ్ఛో ఖీరపిపాసాయ సుస్సతి, సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తో కమ్పమానో మాతు పురతో పతిత్వా కాలం కరోన్తి. మాతా పుత్తకం దిస్వా, ‘‘మయ్హం పుత్తకో అత్తనో మాతుఖీరం పాతుం న లభతీ’’తి పుత్తసోకేన నేవ యావదత్థం తిణాని ఖాదితుం న పానీయం పాతుం సక్కోతి, థనేసు ఖీరం ఛిజ్జతి. ఏవమస్స గోగణోపి పరిహాయతి…పే… పఞ్చగోరసతోపి పరిబాహిరో హోతి.
గున్నం పితిట్ఠానం కరోన్తీతి గోపితరో. గావో పరిణాయన్తి యథారుచిం గహేత్వా గచ్ఛన్తీతి గోపరిణాయకా. తే న అతిరేకపూజాయాతి పణ్డితో హి గోపాలకో ఏవరూపే ఉసభే అతిరేకపూజాయ పూజేతి, పణీతం గోభత్తం దేతి, గన్ధపఞ్చఙ్గులికేహి మణ్డేతి, మాలం పిళన్ధేతి, సిఙ్గేసు సువణ్ణరజతకోసకే చ ధారేతి, రత్తిం దీపం జాలేత్వా చేలవితానస్స హేట్ఠా సయాపేతి. అయం పన తతో ఏకసక్కారమ్పి న కరోతి. ఉసభా అతిరేకపూజం అలభమానా గోగణం న రక్ఖన్తి, పరిస్సయం న వారేన్తి. ఏవమస్స గోగణోపి పరిహాయతి…పే… పఞ్చగోరసతోపి పరిబాహిరో హోతి.
ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. న రూపఞ్ఞూ హోతీతి ‘‘చత్తారి మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’’న్తి ఏవం వుత్తం రూపం ద్వీహాకారేహి న జానాతి గణనతో వా సముట్ఠానతో వా. గణనతో న జానాతి నామ – ‘‘చక్ఖాయతనం సోతాయతనం ఘానాయతనం జివ్హాకాయరూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనం, ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం కాయవిఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తి ఆకాసధాతు ఆపోధాతు రూపస్స లహుతా, ముదుతా, కమ్మఞ్ఞతా, ఉపచయో, సన్తతి, జరతా, రూపస్స అనిచ్చతా, కబళీకారో ఆహారో’’తి (ధ. స. ౬౫౭-౬౬౫) ఏవం పాళియా ఆగతా పఞ్చవీసతి రూపకోట్ఠాసాతి న జానాతి. సేయ్యథాపి సో గోపాలకో గణనతో గున్నం రూపం న జానాతి, తథూపమో అయం భిక్ఖు. సో గణనతో రూపం అజానన్తో రూపం పరిగ్గహేత్వా అరూపం వవత్థపేత్వా రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా పచ్చయం సల్లక్ఖేత్వా లక్ఖణం ఆరోపేత్వా కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేతుం న సక్కోతి. సో యథా తస్స గోపాలకస్స గోగణో న వడ్ఢతి, ఏవం ఇమస్మిం సాసనే సీలసమాధివిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానేహి న వడ్ఢతి. యథా చ సో గోపాలకో పఞ్చహి గోరసేహి పరిబాహిరో హోతి, ఏవమేవాయం అసేఖేన సీలక్ఖన్ధేన అసేఖేన సమాధిపఞ్ఞావిముత్తి విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేనాతి పఞ్చహి ధమ్మక్ఖన్ధేహి పరిబాహిరో హోతి.
సముట్ఠానతో న జానాతి నామ – ‘‘ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానం, ఏత్తకం ద్విసముట్ఠానం, ఏత్తకం తిసముట్ఠానం, ఏత్తకం చతుసముట్ఠానం, ఏత్తకం నకుతోచి సముట్ఠాతీ’’తి న జానాతి. సేయ్యథాపి సో గోపాలకో వణ్ణతో గున్నం రూపం న జానాతి, తథూపమో అయం భిక్ఖు. సో సముట్ఠానతో రూపం అజానన్తో రూపం పరిగ్గహేత్వా…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న లక్ఖణకుసలో హోతీతి ‘‘కమ్మలక్ఖణో బాలో, కమ్మలక్ఖణో పణ్డితో’’తి ఏవం వుత్తం కుసలాకుసలకమ్మం పణ్డితబాలలక్ఖణన్తి న జానాతి. సో ఏవం అజానన్తో బాలే వజ్జేత్వా పణ్డితే న సేవతి. బాలే వజ్జేత్వా పణ్డితే అసేవన్తో కప్పియాకప్పియం కుసలాకుసలం సావజ్జానవజ్జం గరుకలహుకం సతేకిచ్ఛాతేకిచ్ఛం కారణాకారణం న జానాతి. తం అజానన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి. సో యథా తస్స గోపాలకస్స గోగణో న వడ్ఢతి, ఏవం ఇమస్మిం సాసనే యథావుత్తేహి సీలాదీహి న వడ్ఢతి. సో గోపాలకో వియ చ పఞ్చహి గోరసేహి, పఞ్చహి ధమ్మక్ఖన్ధేహి పరిబాహిరో హోతి.
న ఆసాటికం హారేతా హోతీతి ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్క’’న్తి ఏవం వుత్తే కామవితక్కాదయో న వినోదేతి. సో ఇమం అకుసలవితక్కం ఆసాటికం అహారేత్వా వితక్కవసికో హుత్వా విచరన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి. సో యథా తస్స గోపాలకస్స…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతీతి ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతీ’’తిఆదినా నయేన సబ్బారమ్మణేసు నిమిత్తం గణ్హన్తో యథా సో గోపాలకో వణం న పటిచ్ఛాదేతి, ఏవం సంవరం న సమ్పాదేతి. సో వివటద్వారో విచరన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న ధూమం కత్తా హోతీతి సో గోపాలకో ధూమం వియ ధమ్మదేసనాధూమం న కరోతి, ధమ్మకథం వా సరభఞ్ఞం వా ఉపనిసిన్నకకథం వా అనుమోదనం వా న కరోతి, తతో నం మనుస్సా ‘‘బహుస్సుతో గుణవా’’తి న జానన్తి. తే గుణాగుణం అజానన్తో చతూహి పచ్చయేహి సఙ్గహం న కరోన్తి. సో పచ్చయేహి కిలమమానో బుద్ధవచనం సజ్ఝాయం కాతుం వత్తపటివత్తం పూరేతుం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న తిత్థం జానాతీతి తిత్థభూతే బహుస్సుతభిక్ఖూ న ఉపసఙ్కమతి. అనుపసఙ్కమన్తో ‘‘ఇదం, భన్తే, బ్యఞ్జనం కథం రోపేతబ్బం? ఇమస్స భాసితస్స కో అత్థో? ఇమస్మిం ఠానే పాళి కిం వదతి? ఇమస్మిం ఠానే అత్థో కిం దీపేతీ’’తి ఏవం న పరిపుచ్ఛతి న పరిపఞ్హతి, న జానాపేతీతి అత్థో. తస్స తే ఏవం అపరిపుచ్ఛితా అవివటఞ్చేవ న వివరన్తి, భాజేత్వా న దస్సేన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ న ఉత్తానిం కరోన్తి, అపాకటం న పాకటం కరోన్తి. అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసూతి అనేకవిధాసు కఙ్ఖాసు ఏకకఙ్ఖమ్పి న పటివినోదేన్తి. కఙ్ఖాయేవ హి కఙ్ఖాఠానియా ధమ్మా నామ. తత్థ ఏకం కఙ్ఖమ్పి న నీహరన్తీతి అత్థో. సో ఏవం బహుస్సుతతిత్థం అనుపసఙ్కమిత్వా సకఙ్ఖో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి. యథా వా సో గోపాలకో తిత్థం న జానాతి, ఏవం అయమ్పి భిక్ఖు ధమ్మతిత్థం న జానాతి. అజానన్తో అవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛతి, ఆభిధమ్మికం ఉపసఙ్కమిత్వా కప్పియాకప్పియం పుచ్ఛతి, వినయధరం ఉపసఙ్కమిత్వా రూపారూపపరిచ్ఛేదం పుచ్ఛతి. తే అవిసయే పుట్ఠా కథేతుం న సక్కోన్తి. సో అత్తనా సకఙ్ఖో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న పీతం జానాతీతి యథా సో గోపాలకో పీతాపీతం న జానాతి, ఏవం ధమ్మూపసఞ్హితం పామోజ్జం న జానాతి న లభతి. సవనమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థుం నిస్సాయ ఆనిసంసం న విన్దతి, ధమ్మస్సవనగ్గం గన్త్వా సక్కచ్చం న సుణాతి, నిసిన్నో నిద్దాయతి, కథం కథేతి, అఞ్ఞవిహితకో హోతి. సో సక్కచ్చం ధమ్మం అస్సుణన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న వీథిం జానాతీతి సో గోపాలకో మగ్గామగ్గం వియ ‘‘అయం లోకియో, అయం లోకుత్తరో’’తి అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం యథాభూతం నప్పజానాతి. అజానన్తో లోకియమగ్గే అభినివిసిత్వా లోకుత్తరం నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
న గోచరకుసలో హోతీతి సో గోపాలకో పఞ్చాహికసత్తాహికచారే వియ చత్తారో సతిపట్ఠానే ‘‘ఇమే లోకియా, ఇమే లోకుత్తరా’’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అజానన్తో సుఖుమట్ఠానేసు అత్తనో ఞాణం చరాపేత్వా లోకియసతిపట్ఠానే అభినివిసిత్వా లోకుత్తరం నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
అనవసేసదోహీ హోతీతి పటిగ్గహణే మత్తం అజానన్తో అనవసేసం దుహతి. నిద్దేసవారే పనస్స అభిహట్ఠుం పవారేన్తీతి అభిహరిత్వా పవారేన్తి. ఏత్థ ద్వే అభిహారా వాచాభిహారో చ, పచ్చయాభిహారో చ. వాచాభిహారో నామ మనుస్సా భిక్ఖుస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘వదేయ్యాథ, భన్తే, యేనత్థో’’తి పవారేన్తి. పచ్చయాభిహారో నామ వత్థాదీని వా సప్పినవనీతఫాణితాదీని వా గహేత్వా భిక్ఖుస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘గణ్హథ, భన్తే, యావతకేన అత్థో’’తి వదన్తి. తత్ర భిక్ఖు మత్తం న జానాతీతి భిక్ఖు తేసు పచ్చయేసు పమాణం న జానాతి. ‘‘దాయకస్స వసో వేదితబ్బో, దేయ్యధమ్మస్స వసో వేదితబ్బో, అత్తనో థామో వేదితబ్బో’’తి ఇమినా నయేన పమాణయుత్తకం అగ్గహేత్వా యం ఆహరన్తి, తం సబ్బం గణ్హాతీతి అత్థో. మనుస్సా విప్పటిసారినో న పున అభిహరిత్వా పవారేన్తి. సో పచ్చయేహి కిలమన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.
తే న అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతీతి సో గోపాలకో మహాఉసభే వియ థేరే భిక్ఖూ ఇమాయ ఆవి చేవ రహో చ మేత్తాకాయకమ్మాదికాయ అతిరేకపూజాయ న పూజేతి. తతో థేరా ‘‘ఇమే అమ్హేసు గరుచిత్తీకారం న కరోన్తీ’’తి నవకే భిక్ఖూ ద్వీహి సఙ్గహేహి న సఙ్గణ్హన్తి, నేవ ధమ్మసఙ్గహేన సఙ్గణ్హన్తి, న ఆమిససఙ్గహేన, చీవరేన వా పత్తేన వా పత్తపరియాపన్నేన వా వసనట్ఠానేన వా కిలమన్తేపి నప్పటిజగ్గన్తి, పాళిం వా అట్ఠకథం వా ధమ్మకథాబన్ధం వా గుళ్హగన్థం వా న సిక్ఖాపేన్తి. నవకా థేరానం సన్తికా సబ్బసో ఇమే ద్వే సఙ్గహే అలభమానా ఇమస్మిం సాసనే పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తి. యథా తస్స గోపాలకస్స గోగణో న వడ్ఢతి, ఏవం సీలాదీహి న వడ్ఢన్తి. యథా చ సో గోపాలకో పఞ్చహి గోరసేహి, ఏవం పఞ్చహి ధమ్మక్ఖన్ధేహి పరిబాహిరా హోన్తి. సుక్కపక్ఖో కణ్హపక్ఖే వుత్తవిపల్లాసవసేన యోజేత్వా వేదితబ్బో.
అనుస్సతివగ్గో దుతియో.
మనోరథపూరణియా అఙ్గుత్తరనికాయ-అట్ఠకథాయ
ఏకాదసకనిపాతస్స సంవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిగమనకథా
ఏత్తావతా చ –
ఆయాచితో సుమతినా థేరేన భదన్తజోతిపాలేన;
కఞ్చిపురాదీసు మయా పుబ్బే సద్ధిం వసన్తేన.
వరతమ్బపణ్ణిదీపే మహావిహారమ్హి వసనకాలేపి;
పాకం గతే వియ దుమే వలఞ్జమానమ్హి సద్ధమ్మే.
పారం పిటకత్తయసాగరస్స గన్త్వా ఠితేన సుమతినా;
పరిసుద్ధాజీవేనాభియాచితో జీవకేనాపి.
ధమ్మకథాయ నిపుణపరమనికాయస్సట్ఠకథం ఆరద్ధో;
యమహం చిరకాలట్ఠితిమిచ్ఛన్తో సాసనవరస్స.
సా హి మహాఅట్ఠకథాయ సారమాదాయ నిట్ఠితా ఏసా;
చతునవుతిపరిమాణాయ పాళియా భాణవారేహి.
సబ్బాగమసంవణ్ణనమనోరథో పూరితో చ మే యస్మా;
ఏతాయ మనోరథపూరణీతి నామం తతో అస్సా.
ఏకూనసట్ఠిమత్తో విసుద్ధిమగ్గోపి భాణవారేహి;
అత్థప్పకాసనత్థాయ ఆగమానం కతో యస్మా.
తస్మా తేన సహాయం గాథాగణనానయేన అట్ఠకథా;
తీహాధికదియడ్ఢసతం విఞ్ఞేయ్యా భాణవారానం.
తీహాధికదియడ్ఢసతప్పమాణమితి భాణవారతో ఏసా;
సమయం పకాసయన్తీ మహావిహారాధివాసీనం.
మూలట్ఠకథాసారం ఆదాయ మయా ఇమం కరోన్తేన;
యం పుఞ్ఞముపచితం తేన హోతు లోకో సదా సుఖితోతి.
పరమవిసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియప్పటిమణ్డితేన సీలాచారజ్జవమద్దవాదిగుణసముదయసముదితేన సకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహనసమత్థేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతేన తిపిటకపరియత్తిప్పభేదే సాట్ఠకథే సత్థు సాసనే అప్పటిహతఞాణప్పభావేన మహావేయ్యాకరణేన కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనలావణ్ణయుత్తేన యుత్తముత్తవాదినా వాదీవరేన మహాకవినా పభిన్నపటిసమ్భిదాపరివారే ఛళభిఞ్ఞాదిప్పభేదగుణప్పటిమణ్డితే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే సుప్పతిట్ఠితబుద్ధీనం థేరానం థేరవంసప్పదీపానం మహావిహారవాసీనం వంసాలఙ్కారభూతేన సువిపులవిసుద్ధబుద్ధినా బుద్ధఘోసోతి గరూహి గహితనామధేయ్యేన థేరేన కతా అయం మనోరథపూరణీ నామ అఙ్గుత్తరనికాయట్ఠకథా –
తావ తిట్ఠతు లోకస్మిం, లోకనిత్థరణేసినం;
దస్సేన్తీ కులపుత్తానం, నయం చిత్తవిసుద్ధియా.
యావ బుద్ధోతి నామమ్పి, సుద్ధచిత్తస్స తాదినో;
లోకమ్హి లోకజేట్ఠస్స, పవత్తతి మహేసినోతి.
మనోరథపూరణీ నామ
అఙ్గుత్తరనికాయ-అట్ఠకథా సబ్బాకారేన నిట్ఠితా.