౬. అచ్ఛరాసఙ్ఘాతవగ్గవణ్ణనా

౫౧. ఛట్ఠస్స పఠమే తం అస్సుతవా పుథుజ్జనోతి తం భవఙ్గచిత్తం సుతవిరహితో పుథుజ్జనో. తత్థ ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి. యో హి ఇదం సుత్తం ఆదితో పట్ఠాయ అత్థవసేన ఉపపరిక్ఖన్తో ‘‘ఇదం భవఙ్గచిత్తం నామ పకతిపరిసుద్ధమ్పి జవనక్ఖణే ఉప్పన్నేహి లోభాదీహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి నేవ ఆగమవసేన న అధిగమవసేన జానాతి, యస్స చ ఖన్ధధాతుఆయతనపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావినిచ్ఛయవిరహితత్తా యథాభూతఞాణపటివేధసాధకో నేవ ఆగమో, పటిపత్తియా అధిగన్తబ్బస్స అనధిగతత్తా న అధిగమో అత్థి. సో ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి. స్వాయం –

‘‘పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;

పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతి’’.

సో హి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదీహి కారణేహి పుథుజ్జనో. యథాహ –

‘‘పుథు కిలేసే జనేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు అవిహతసక్కాయదిట్ఠికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాభిసఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాఓఘేహి వుయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాసన్తాపేహి సన్తప్పన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాపరిళాహేహి పరిడయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తా గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోపన్నా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధాతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చహి నీవరణేహి ఆవుతా నివుతా ఓవుతా పిహితా పటిచ్ఛన్నా పటికుజ్జితాతి పుథుజ్జనా’’తి (మహాని. ౫౧, ౯౪).

పుథూనం వా గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసమాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనో, పుథు వా అయం విసుంయేవ సఙ్ఖం గతో, విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి జనోతి పుథుజ్జనో. ఏవమేతేహి ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ద్వీహి పదేహి యే తే –

‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. –

ద్వే పుథుజ్జనా వుత్తా, తేసు అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.

యథాభూతం నప్పజానాతీతి ‘‘ఇదఞ్చ భవఙ్గచిత్తం ఏవం ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠం నామ హోతి, ఏవం విప్పముత్తం నామా’’తి యథాసభావతో న జానాతి. తస్మాతి యస్మా న జానాతి, తస్మా. చిత్తభావనా నత్థీతి చిత్తట్ఠితి చిత్తపరిగ్గహో నత్థి, నత్థిభావేనేవ ‘‘నత్థీ’’తి వదామీతి దస్సేతి.

౫౨. దుతియే సుతవాతి సుతసమ్పన్నో. విత్థారతో పనేత్థ అస్సుతవాతి పదస్స పటిపక్ఖవసేన అత్థో వేదితబ్బో. అరియసావకోతి అత్థి అరియో న సావకో, సేయ్యథాపి బుద్ధా చేవ పచ్చేకబుద్ధా చ; అత్థి సావకో న అరియో, సేయ్యథాపి గిహీ అనాగతఫలో; అత్థి నేవ అరియో న సావకో సేయ్యథాపి పుథుతిత్థియా. అత్థి అరియోచేవ సావకో చ, సేయ్యథాపి సమణా సక్యపుత్తియా ఆగతఫలా విఞ్ఞాతసాసనా. ఇధ పన గిహీ వా హోతు పబ్బజితో వా, యో కోచి సుతవాతి ఏత్థ వుత్తస్స అత్థస్స వసేన సుతసమ్పన్నో, అయం అరియసావకోతి వేదితబ్బో. యథాభూతం పజానాతీతి ‘‘ఏవమిదం భవఙ్గచిత్తం ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి విప్పముత్తం హోతి, ఏవం ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి యథాసభావతో జానాతి. చిత్తభావనా అత్థీతి చిత్తట్ఠితి చిత్తపరిగ్గహో అత్థి, అత్థిభావేనేవ ‘‘అత్థీ’’తి వదామీతి దస్సేతి. ఇమస్మిం సుత్తే బలవవిపస్సనా కథితా. కేచి తరుణవిపస్సనాతి వదన్తి.

౫౩. తతియం అట్ఠుప్పత్తియం కథితం. కతరాయం పన అట్ఠుప్పత్తియం? అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తన్తఅట్ఠుప్పత్తియం. భగవా కిర ఏకస్మిం సమయే సావత్థిం ఉపనిస్సాయ జేతవనమహావిహారే పటివసతి. బుద్ధానఞ్చ యత్థ కత్థచి పటివసన్తానం పఞ్చవిధం కిచ్చం అవిజహితమేవ హోతి. పఞ్చ హి బుద్ధకిచ్చాని – పురేభత్తకిచ్చం, పచ్ఛాభత్తకిచ్చం, పురిమయామకిచ్చం, మజ్ఝిమయామకిచ్చం, పచ్ఛిమయామకిచ్చన్తి.

తత్రిదం పురేభత్తకిచ్చం – భగవా హి పాతోవ వుట్ఠాయ ఉపట్ఠాకానుగ్గహత్థం సరీరఫాసుకత్థఞ్చ ముఖధోవనాదిసరీరపరికమ్మం కత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా తావ వివిత్తాసనే వీతినామేత్వా భిక్ఖాచారవేలాయ నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా చీవరం పారుపిత్వా పత్తమాదాయ కదాచి ఏకకోవ, కదాచి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసతి కదాచి పకతియా, కదాచి అనేకేహి పాటిహారియేహి వత్తమానేహి. సేయ్యథిదం – పిణ్డాయ పవిసతో లోకనాథస్స పురతో పురతో గన్త్వా ముదుగతవాతా పథవిం సోధేన్తి, వలాహకా ఉదకఫుసితాని ముఞ్చన్తా మగ్గే రేణుం వూపసమేత్వా ఉపరి వితానం హుత్వా తిట్ఠన్తి, అపరే వాతా పుప్ఫాని ఉపసంహరిత్వా మగ్గే ఓకిరన్తి, ఉన్నతా భూమిప్పదేసా ఓనమన్తి, ఓనతా ఉన్నమన్తి, పాదనిక్ఖేపసమయే సమావ భూమి హోతి, సుఖసమ్ఫస్సాని పదుమపుప్ఫాని వా పాదే సమ్పటిచ్ఛన్తి. ఇన్దఖీలస్స అన్తో ఠపితమత్తే దక్ఖిణపాదే సరీరతో ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణరసపిఞ్జరాని వియ చిత్రపటపరిక్ఖిత్తాని వియ చ పాసాదకూటాగారాదీని అలఙ్కరోన్తియో ఇతో చితో చ ధావన్తి, హత్థిఅస్సవిహఙ్గాదయో సకసకట్ఠానేసు ఠితాయేవ మధురేనాకారేన సద్దం కరోన్తి, తథా భేరివీణాదీని తూరియాని మనుస్సానఞ్చ కాయూపగాని ఆభరణాని. తేన సఞ్ఞాణేన మనుస్సా జానన్తి ‘‘అజ్జ భగవా ఇధ పిణ్డాయ పవిట్ఠో’’తి. తే సునివత్థా సుపారుతా గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ ఘరా నిక్ఖమిత్వా అన్తరవీథిం పటిపజ్జిత్వా భగవన్తం గన్ధపుప్ఫాదీహి సక్కచ్చం పూజేత్వా వన్దిత్వా ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, దస భిక్ఖూ, అమ్హాకం వీసతి, పఞ్ఞాసం…పే… సతం దేథా’’తి యాచిత్వా భగవతోపి పత్తం గహేత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా సక్కచ్చం పిణ్డపాతేన పటిమానేన్తి. భగవా కతభత్తకిచ్చో తేసం ఉపనిస్సయచిత్తసన్తానాని ఓలోకేత్వా తథా ధమ్మం దేసేతి, యథా కేచి సరణగమనేసు పతిట్ఠహన్తి, కేచి పఞ్చసు సీలేసు, కేచి సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఫలానం అఞ్ఞతరస్మిం, కేచి పబ్బజిత్వా అగ్గఫలే అరహత్తేతి. ఏవం మహాజనం అనుగ్గహేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం గచ్ఛతి. తత్థ గన్త్వా గన్ధమణ్డలమాళే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీదతి భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానం ఆగమయమానో. తతో భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానే ఉపట్ఠాకో భగవతో నివేదేతి. అథ భగవా గన్ధకుటిం పవిసతి. ఇదం తావ పురేభత్తకిచ్చం.

అథ భగవా ఏవం కతపురేభత్తకిచ్చో గన్ధకుటియా ఉపట్ఠానే నిసీదిత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా పాదపీఠే ఠత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓవదతి – ‘‘భిక్ఖవే, అప్పమాదేన సమ్పాదేథ, దుల్లభో బుద్ధుప్పాదో లోకస్మిం, దుల్లభో మనుస్సత్తపటిలాభో, దుల్లభా ఖణసమ్పత్తి, దుల్లభా పబ్బజ్జా, దుల్లభం సద్ధమ్మస్సవన’’న్తి. తత్థ కేచి భగవన్తం కమ్మట్ఠానం పుచ్ఛన్తి. భగవా తేసం చరియానురూపం కమ్మట్ఠానం దేతి. తతో సబ్బేపి భగవన్తం వన్దిత్వా అత్తనో అత్తనో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని గచ్ఛన్తి. కేచి అరఞ్ఞం, కేచి రుక్ఖమూలం, కేచి పబ్బతాదీనం అఞ్ఞతరం, కేచి చాతుమహారాజికభవనం…పే… కేచి వసవత్తిభవనన్తి. తతో భగవా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా సచే ఆకఙ్ఖతి, దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో ముహుత్తం సీహసేయ్యం కప్పేతి. అథ సమస్సాసితకాయో ఉట్ఠహిత్వా దుతియభాగే లోకం వోలోకేతి. తతియభాగే యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి, తత్థ మహాజనో పురేభత్తం దానం దత్వా పచ్ఛాభత్తం సునివత్థో సుపారుతో గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ విహారే సన్నిపతతి. తతో భగవా సమ్పత్తపరిసాయ అనురూపేన పాటిహారియేన గన్త్వా ధమ్మసభాయం పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసజ్జ ధమ్మం దేసేతి కాలయుత్తం సమయయుత్తం, అథ కాలం విదిత్వా పరిసం ఉయ్యోజేతి, మనుస్సా భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కమన్తి. ఇదం పచ్ఛాభత్తకిచ్చం.

సో ఏవం నిట్ఠితపచ్ఛాభత్తకిచ్చో సచే గత్తాని ఓసిఞ్చితుకామో హోతి, బుద్ధాసనా ఉట్ఠాయ న్హానకోట్ఠకం పవిసిత్వా ఉపట్ఠాకేన పటియాదితఉదకేన గత్తాని ఉతుం గణ్హాపేతి. ఉపట్ఠాకోపి బుద్ధాసనం ఆనేత్వా గన్ధకుటిపరివేణే పఞ్ఞపేతి. భగవా సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా ఉత్తరాసఙ్గం ఏకంసం కత్వా తత్థ ఆగన్త్వా నిసీదతి ఏకకోవ ముహుత్తం పటిసల్లీనో, అథ భిక్ఖూ తతో తతో ఆగమ్మ భగవతో ఉపట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తి. తత్థ ఏకచ్చే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే కమ్మట్ఠానం, ఏకచ్చే ధమ్మస్సవనం యాచన్తి. భగవా తేసం అధిప్పాయం సమ్పాదేన్తో పురిమయామం వితినామేతి. ఇదం పురిమయామకిచ్చం.

పురిమయామకిచ్చపరియోసానే పన భిక్ఖూసు భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కన్తేసు సకలదససహస్సిలోకధాతుదేవతాయో ఓకాసం లభమానా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి యథాభిసఙ్ఖతం అన్తమసో చతురక్ఖరమ్పి. భగవా తాసం దేవతానం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో మజ్ఝిమయామం వీతినామేతి. ఇదం మజ్ఝిమయామకిచ్చం.

పచ్ఛిమయామం పన తయో కోట్ఠాసే కత్వా పురేభత్తతో పట్ఠాయ నిసజ్జాపీళితస్స సరీరస్స కిలాసుభావమోచనత్థం ఏకం కోట్ఠాసం చఙ్కమేన వీతినామేతి, దుతియకోట్ఠాసే గన్ధకుటిం పవిసిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో సీహసేయ్యం కప్పేతి. తతియకోట్ఠాసే పచ్చుట్ఠాయ నిసీదిత్వా పురిమబుద్ధానం సన్తికే దానసీలాదివసేన కతాధికారపుగ్గలదస్సనత్థం బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేతి. ఇదం పచ్ఛిమయామకిచ్చం.

తమ్పి దివసం భగవా ఇమస్మింయేవ కిచ్చే ఠితో లోకం ఓలోకేన్తో ఇదం అద్దస – మయా కోసలరట్ఠే చారికం చరన్తేన అగ్గిక్ఖన్ధేన ఉపమేత్వా ఏకస్మిం సుత్తే దేసితే సట్ఠి భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణిస్సన్తి, సట్ఠిమత్తానం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గచ్ఛిస్సతి, సట్ఠిమత్తా గిహిభావం గమిస్సన్తి. తత్థ యే అరహత్తం పాపుణిస్సన్తి, తే యంకిఞ్చి ధమ్మదేసనం సుత్వా పాపుణిస్సన్తేవ. ఇతరేసం పన భిక్ఖూనం సఙ్గహత్థాయ చారికం చరితుకామో హుత్వా, ‘‘ఆనన్ద, భిక్ఖూనం ఆరోచేహీ’’తి ఆహ.

థేరో అనుపరివేణం గన్త్వా, ‘‘ఆవుసో, సత్థా మహాజనస్స సఙ్గహత్థాయ చారికం చరితుకామో, గన్తుకామా ఆగచ్ఛథా’’తి ఆహ. భిక్ఖూ మహాలాభం లభిత్వా వియ తుట్ఠమానసా ‘‘లభిస్సామ వత మహాజనస్స ధమ్మం దేసేన్తస్స భగవతో సువణ్ణవణ్ణం సరీరం ఓలోకేతుం మధురఞ్చ ధమ్మకథం సోతు’’న్తి పరుళ్హకేసా కేసే ఓహారేత్వా మలగ్గహితపత్తా పత్తే పచిత్వా కిలిట్ఠచీవరా చీవరాని ధోవిత్వా గమనసజ్జా అహేసుం. సత్థా అపరిచ్ఛిన్నేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన పరివుతో కోసలరట్ఠం చారికాయ నిక్ఖన్తో గామనిగమపటిపాటియా ఏకదివసం గావుతఅడ్ఢయోజనతిగావుతయోజనపరమం చారికం చరన్తో ఏకస్మిం పదేసే మహన్తం సుసిరరుక్ఖం అగ్గినా సమ్పజ్జలితం దిస్వా ‘‘ఇమమేవ వత్థుం కత్వా సత్తహి అఙ్గేహి పటిమణ్డేత్వా ధమ్మదేసనం కథేస్సామీ’’తి గమనం పచ్ఛిన్దిత్వా అఞ్ఞతరం రుక్ఖమూలం ఉపసఙ్కమిత్వా నిసజ్జాకారం దస్సేసి. ఆనన్దత్థేరో సత్థు అధిప్పాయం ఞత్వా ‘‘అద్ధా కారణం భవిస్సతి, న అకారణేన తథాగతా గమనం పచ్ఛిన్దిత్వా నిసీదన్తీ’’తి చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేసి. సత్థా నిసీదిత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, అముం మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధ’’న్తి అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తన్తం (అ. ని. ౭.౭౨) దేసేతి.

ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణే భఞ్ఞమానే సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గఞ్ఛి, సట్ఠిమత్తా భిక్ఖూ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తింసు, సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసు. తఞ్హి వేయ్యాకరణం సుత్వా సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం నామకాయో సన్తత్తో, నామకాయే సన్తత్తే కరజకాయో సన్తత్తో, కరజకాయే సన్తత్తే నిధానగతం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గఞ్ఛి. సట్ఠిమత్తా భిక్ఖూ ‘‘దుక్కరం వత బుద్ధసాసనే యావజీవం పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరితు’’న్తి సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తా, సట్ఠిమత్తా భిక్ఖూ సత్థు దేసనాభిముఖం ఞాణం పేసేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్తా.

తత్థ యేసం ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గఞ్ఛి, తే పారాజికం ఆపజ్జింసు. యే గిహిభావం పత్తా, తే ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని మద్దన్తా విచరింసు. యే అరహత్తం పత్తా, తే పరిసుద్ధసీలావ అహేసుం. సత్థు ధమ్మదేసనా ఇమేసం తిణ్ణమ్పి సఫలావ జాతాతి. అరహత్తం పత్తానం తావ సఫలా హోతు, ఇతరేసం కథం సఫలా జాతాతి? తేపి హి సచే ఇమం ధమ్మదేసనం న సుణేయ్యుం, పమత్తావ హుత్వా ఠానం జహితుం న సక్కుణేయ్యుం. తతో నేసం తం పాపం వడ్ఢమానం అపాయేసుయేవ సంసీదాపేయ్య. ఇమం పన దేసనం సుత్వా జాతసంవేగా ఠానం జహిత్వా సామణేరభూమియం ఠితా దస సీలాని పూరేత్వా యోనిసో మనసికారే యుత్తప్పయుత్తా కేచి సోతాపన్నా కేచి సకదాగామినో కేచి అనాగామినో అహేసుం, కేచి దేవలోకే నిబ్బత్తింసు, ఏవం పారాజికాపన్నానమ్పి సఫలా అహోసి. ఇతరే పన సచే ఇమం ధమ్మదేసనం న సుణేయ్యుం, గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే అనుపుబ్బేన సఙ్ఘాదిసేసమ్పి పారాజికమ్పి పాపుణిత్వా అపాయేసుయేవ ఉప్పజ్జిత్వా మహాదుక్ఖం అనుభవేయ్యుం. ఇమం పన దేసనం సుత్వా ‘‘అహో సల్లేఖితం బుద్ధసాసనం, న సక్కా అమ్హేహి యావజీవం ఇమం పటిపత్తిం పూరేతుం, సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ ఉపాసకధమ్మం పూరేత్వా దుక్ఖా ముచ్చిస్సామా’’తి గిహిభావం ఉపగమింసు. తే తీసు సరణేసు పతిట్ఠాయ పఞ్చ సీలాని రక్ఖిత్వా ఉపాసకధమ్మం పూరేత్వా కేచి సోతాపన్నా కేచి సకదాగామినో కేచి అనాగామినో జాతా, కేచి దేవలోకే నిబ్బత్తాతి. ఏవం తేసమ్పి సఫలావ అహోసి.

ఇమం పన సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా దేవసఙ్ఘా యేహిపి సుతా, యేహిపి న సుతా, సబ్బేసంయేవ ఆరోచేన్తా విచరింసు. భిక్ఖూ సుత్వా సుత్వా ‘‘దుక్కరం, భో, బుద్ధానం సాసనే యావజీవం పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరితు’’న్తి ఏకక్ఖణేనేవ దసపి భిక్ఖూ వీసతిపి సట్ఠిపి సతమ్పి సహస్సమ్పి భిక్ఖూ గిహీ హోన్తి. సత్థా యథారుచియా చారికం చరిత్వా పున జేతవనమేవ ఆగన్త్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవే, తథాగతో చారికం చరమానో చిరం ఆకిణ్ణో విహాసి, ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, అడ్ఢమాసం పటిసల్లీయితుం, నామ్హి కేనచి ఉపసఙ్కమితబ్బో అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేనా’’తి. అడ్ఢమాసం ఏకీభావేన వీతినామేత్వా పటిసల్లానా వుట్ఠితో ఆనన్దత్థేరేన సద్ధిం విహారచారికం చరమానో ఓలోకితోలోకితట్ఠానే తనుభూతం భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా జానన్తోయేవ థేరం పుచ్ఛి – ‘‘ఆనన్ద, అఞ్ఞస్మిం కాలే తథాగతే చారికం చరిత్వా జేతవనం ఆగతే సకలవిహారో కాసావపజ్జోతో ఇసివాతప్పటివాతో హోతి, ఇదాని పన తనుభూతో భిక్ఖుసఙ్ఘో దిస్సతి, యేభుయ్యేన చ ఉప్పణ్డుపణ్డుకజాతా భిక్ఖూ, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి? ఏతరహి భగవా తుమ్హాకం అగ్గిక్ఖన్ధోపమధమ్మదేసనం కథితకాలతో పట్ఠాయ భిక్ఖూ సంవేగప్పత్తా హుత్వా ‘‘మయం ఏతం ధమ్మం సబ్బప్పకారేన పరిపూరేతుం న సక్ఖిస్సామ, అసమ్మావత్తన్తానఞ్చ జనస్స సద్ధాదేయ్యం పరిభుఞ్జితుం అయుత్త’’న్తి గిహిభావం సఙ్కమన్తీతి.

తస్మిం ఖణే భగవతో ధమ్మసంవేగో ఉప్పజ్జి. తతో థేరం ఆహ – ‘‘మయి పటిసల్లానే వీతినామేన్తే న కోచి మమ పుత్తానం ఏకం అస్సాసట్ఠానం కథేసి. సాగరస్స హి ఓతరణతిత్థాని వియ బహూని ఇమస్మిం సాసనే అస్సాసకారణాని. గచ్ఛానన్ద, గన్ధకుటిపరివేణే బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేహీ’’తి. థేరో తథా అకాసి. సత్థా బుద్ధాసనవరగతో భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, మేత్తాయ సబ్బపుబ్బభాగో నామ నేవ అప్పనా, న ఉపచారో, సత్తానం హితఫరణమత్తమేవా’’తి వత్వా ఇమిస్సా అట్ఠుప్పత్తియా ఇమం చూళచ్ఛరాసఙ్ఘాతసుత్తం దేసేసి.

తత్థ అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తన్తి అచ్ఛరాపహరణమత్తం, ద్వే అఙ్గులియో పహరిత్వా సద్దకరణమత్తన్తి అత్థో. మేత్తాచిత్తన్తి సబ్బసత్తానం హితఫరణచిత్తం. ఆసేవతీతి కథం ఆసేవతి? ఆవజ్జేన్తో ఆసేవతి, జానన్తో ఆసేవతి, పస్సన్తో ఆసేవతి, పచ్చవేక్ఖన్తో ఆసేవతి, చిత్తం అధిట్ఠహన్తో ఆసేవతి, సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో ఆసేవతి, వీరియం పగ్గణ్హన్తో ఆసేవతి, సతిం ఉపట్ఠాపేన్తో ఆసేవతి, చిత్తం సమాదహన్తో ఆసేవతి, పఞ్ఞాయ పజానన్తో ఆసేవతి, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో ఆసేవతి, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో ఆసేవతి, పహాతబ్బం పజహన్తో ఆసేవతి, భావేతబ్బం భావేన్తో ఆసేవతి, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో ఆసేవతీతి (పటి. మ. ౨.౨). ఇధ పన మేత్తాపుబ్బభాగేన హితఫరణప్పవత్తనమత్తేనేవ ఆసేవతీతి వేదితబ్బో.

అరిత్తజ్ఝానోతి అతుచ్ఛజ్ఝానో అపరిచ్చత్తజ్ఝానో వా. విహరతీతి ఇరియతి పవత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి. తేన వుచ్చతి విహరతీతి. ఇమినా పదేన మేత్తం ఆసేవన్తస్స భిక్ఖునో ఇరియాపథవిహారో కథితో. సత్థుసాసనకరోతి సత్థు అనుసాసనికరో. ఓవాదపతికరోతి ఓవాదకారకో. ఏత్థ చ సకింవచనం ఓవాదో, పునప్పునవచనం అనుసాసనీ. సమ్ముఖావచనమ్పి ఓవాదో, పేసేత్వా పరమ్ముఖావచనం, అనుసాసనీ. ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం వచనం ఓవాదో, ఓతిణ్ణే వా అనోతిణ్ణే వా వత్థుస్మిం తన్తిఠపనవసేన వచనం అనుసాసనీ. ఏవం విసేసో వేదితబ్బో. పరమత్థతో పన ఓవాదోతి వా అనుసాసనీతి వా ఏసే ఏకే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవాతి. ఏత్థ చ ‘‘అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పి చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మేత్తాచిత్తం ఆసేవతీ’’తి ఇదమేవ సత్థుసాసనఞ్చేవ ఓవాదో చ, తస్స కరణతో ఏస సాసనకరో ఓవాదపతికరోతి వేదితబ్బో.

అమోఘన్తి అతుచ్ఛం. రట్ఠపిణ్డన్తి ఞాతిపరివట్టం పహాయ రట్ఠం నిస్సాయ పబ్బజితేన పరేసం గేహతో పటిలద్ధత్తా పిణ్డపాతో రట్ఠపిణ్డో నామ వుచ్చతి. పరిభుఞ్జతీతి చత్తారో పరిభోగా థేయ్యపరిభోగో ఇణపరిభోగో దాయజ్జపరిభోగో సామిపరిభోగోతి. తత్థ దుస్సీలస్స పరిభోగో థేయ్యపరిభోగో నామ. సీలవతో అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగో ఇణపరిభోగో నామ. సత్తన్నం సేక్ఖానం పరిభోగో దాయజ్జపరిభోగా నామ. ఖీణాసవస్స పరిభోగో సామిపరిభోగో నామ. తత్థ ఇమస్స భిక్ఖునో అయం రట్ఠపిణ్డపరిభోగో ద్వీహి కారణేహి అమోఘో హోతి. అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పి మేత్తాచిత్తం ఆసేవన్తో భిక్ఖు రట్ఠపిణ్డస్స సామికో హుత్వా, అణణో హుత్వా, దాయాదో హుత్వా పరిభుఞ్జతీతిపిస్స అమోఘో రట్ఠపిణ్డపరిభోగో. అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పి మేత్తం ఆసేవన్తస్స భిక్ఖునో దిన్నదానం మహట్ఠియం హోతి మహప్ఫలం మహానిసంసం మహాజుతికం మహావిప్ఫారన్తిపిస్స అమోఘో రట్ఠపిణ్డపరిభోగో. కో పన వాదో యే నం బహులీకరోన్తీతి యే పన ఇమం మేత్తాచిత్తం బహులం ఆసేవన్తి భావేన్తి పునప్పునం కరోన్తి, తే అమోఘం రట్ఠపిణ్డం పరిభుఞ్జన్తీతి ఏత్థ వత్తబ్బమేవ కిం? ఏవరూపా హి భిక్ఖూ రట్ఠపిణ్డస్స సామినో అణణా దాయాదా హుత్వా పరిభుఞ్జన్తీతి.

౫౪-౫౫. చతుత్థే భావేతీతి ఉప్పాదేతి వడ్ఢేతి. పఞ్చమే మనసి కరోతీతి మనస్మిం కరోతి. సేసం ఇమేసు ద్వీసుపి తతియే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. యో హి ఆసేవతి, అయమేవ భావేతి, అయం మనసి కరోతి. యేన చిత్తేన ఆసేవతి, తేనేవ భావేతి, తేన మనసి కరోతి. సమ్మాసమ్బుద్ధో పన యాయ ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా దేసనావిలాసప్పత్తో నామ హోతి, తస్సా సుప్పటివిద్ధత్తా అత్తనో దేసనావిలాసం ధమ్మిస్సరియతం పటిసమ్భిదాపభేదకుసలతం అప్పటిహతసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ నిస్సాయ ఏకక్ఖణే ఉప్పన్నం ఏకచిత్తమేవ తీహి కోట్ఠాసేహి విభజిత్వా దస్సేసీతి.

౫౬. ఛట్ఠే యే కేచీతి అనియామితవచనం. అకుసలాతి తేసం నియామితవచనం. ఏత్తావతా సబ్బాకుసలా అసేసతో పరియాదిన్నా హోన్తి. అకుసలభాగియా అకుసలపక్ఖికాతి అకుసలానమేవేతం నామం. అకుసలాయేవ హి ఏకచ్చే అకుసలం సహజాతవసేన, ఏకచ్చే ఉపనిస్సయవసేన భజన్తి చేవ, తేసఞ్చ పక్ఖా భవన్తీతి ‘‘అకుసలభాగియా అకుసలపక్ఖికా’’తి వుచ్చన్తి. సబ్బేతే మనోపుబ్బఙ్గమాతి మనో పుబ్బం పఠమతరం గచ్ఛతి ఏతేసన్తి మనోపుబ్బఙ్గమా. ఏతే హి కిఞ్చాపి మనేన సద్ధిం ఏకుప్పాదా ఏకవత్థుకా ఏకనిరోధా ఏకారమ్మణా చ హోన్తి. యస్మా పన తేసం మనో ఉప్పాదకో కారకో జనకో సముట్ఠాపకో నిబ్బత్తకో, తస్మా మనోపుబ్బఙ్గమా నామ హోన్తి.

పఠమం ఉప్పజ్జతీతి యథా నామ ‘‘రాజా నిక్ఖన్తో’’తి వుత్తే ‘‘రాజాయేవ నిక్ఖన్తో, సేసా రాజసేనా నిక్ఖన్తా అనిక్ఖన్తా’’తి పుచ్ఛితబ్బకారణం నత్థి, సబ్బా నిక్ఖన్తాతేవ పఞ్ఞాయన్తి, ఏవమేవ మనో ఉప్పన్నోతి వుత్తకాలతో పట్ఠాయ అవసేసా సహజాతసంసట్ఠసమ్పయుత్తా ఉప్పన్నా న ఉప్పన్నాతి పుచ్ఛితబ్బకారణం నత్థి, సబ్బే తే ఉప్పన్నా త్వేవ పఞ్ఞాయన్తి. ఏతమత్థవసం పటిచ్చ తేహి సంసట్ఠసమ్పయుత్తో ఏకుప్పాదేకనిరోధోపి సమానో మనో తేసం ధమ్మానం పఠమం ఉప్పజ్జతీతి వుత్తో. అన్వదేవాతి అనుదేవ, సహేవ ఏకతోయేవాతి అత్థో. బ్యఞ్జనచ్ఛాయం పన గహేత్వా పఠమం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా చేతసికాతి న గహేతబ్బం. అత్థో హి పటిసరణం, న బ్యఞ్జనం. ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా’’తి గాథాయపి ఏసేవ నయో.

౫౭. సత్తమే కుసలాతి చతుభూమకాపి కుసలా ధమ్మా కథితా. సేసం ఛట్ఠే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౫౮. అట్ఠమే యథయిదం, భిక్ఖవే, పమాదోతి ఏత్థ, భిక్ఖవేతి ఆలపనం, యథా అయం పమాదోతి అత్థో. పమాదోతి పమజ్జనాకారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘తత్థ కతమో పమాదో? కాయదుచ్చరితే వా వచీదుచ్చరితే వా మనోదుచ్చరితే వా పఞ్చసు వా కామగుణేసు చిత్తస్స వోస్సగ్గో వోస్సగ్గానుప్పదానం కుసలానం వా ధమ్మానం భావనాయ అసక్కచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా అనట్ఠితకిరియతా ఓలీనవుత్తితా నిక్ఖిత్తఛన్దతా నిక్ఖిత్తధురతా అనధిట్ఠానం అననుయోగో అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మం. యో ఏవరూపో పమాదో పమజ్జనా పమజ్జితత్తం, అయం వుచ్చతి పమాదో’’తి (విభ. ౮౪౬).

ఉప్పన్నా చ కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీతి ఇదం ఝానవిపస్సనానం వసేన వుత్తం. మగ్గఫలానం పన సకిం ఉప్పన్నానం పున పరిహానం నామ నత్థి.

౫౯. నవమే అప్పమాదో పమాదస్స పటిపక్ఖవసేన విత్థారతో వేదితబ్బో.

౬౦. దసమే కోసజ్జన్తి కుసీతభావో. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

అచ్ఛరాసఙ్ఘాతవగ్గవణ్ణనా.