(౧౪) ౭. సత్తమఏతదగ్గవగ్గో

సుజాతావత్థు

౨౫౮. ఉపాసికాపాళియా పఠమే పఠమం సరణం గచ్ఛన్తీనన్తి సబ్బపఠమం సరణేసు పతిట్ఠితానం ఉపాసికానం, సుజాతా నామ, సేనియధీతా అగ్గాతి దస్సేతి. సాపి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తా అపరభాగే సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం ఉపాసికం పఠమం సరణం గచ్ఛన్తీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా అమ్హాకం సత్థు నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ ఉరువేలాయం సేనానిగమే సేనియకుటుమ్బికస్స గేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా ఏకస్మిం నిగ్రోధమూలే పత్థనం అకాసి – ‘‘సచే సమజాతికం కులఘరం గన్త్వా పఠమగబ్భే పుత్తం లభిస్సామి, అనుసంవచ్ఛరం బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి. తస్సా సా పత్థనా సమిజ్ఝి.

సా మహాసత్తస్స దుక్కరకారికం కరోన్తస్స ఛట్ఠే వస్సే పరిపుణ్ణే విసాఖపుణ్ణమదివసే ‘‘పాతోవ బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి రత్తియా పచ్చూససమయం పచ్చుట్ఠాయ ధేనుయో దుహాపేసి. వచ్ఛకా ధేనూనం థనమూలం న ఆగమంసు, థనమూలే నవభాజనమ్హి ఉపనీతమత్తే అత్తనోవ ధమ్మతాయ ఖీరధారా పతింసు. తం అచ్ఛరియం దిస్వా, సుజాతా, సహత్థేనేవ ఖీరం గణ్హిత్వా నవభాజనే పక్ఖిపిత్వా సహత్థేనేవ అగ్గిం కత్వా పచితుం ఆరభి. తస్మిం పాయాసే పచ్చమానే మహన్తమహన్తా బుబ్బుళా ఉట్ఠహిత్వా దక్ఖిణావత్తా హుత్వా సఞ్చరన్తి, ఏకఫుసితమ్పి బహి న నిగ్గచ్ఛతి. మహాబ్రహ్మా ఛత్తం ధారేసి, చత్తారో లోకపాలా ఖగ్గహత్థా ఆరక్ఖం గణ్హింసు, సక్కో అలాతాని సమానేన్తో అగ్గిం జాలేసి. దేవతా చతూసు దీపేసు ఓజం సంహరిత్వా తత్థ పక్ఖిపింసు. సుజాతా, ఏకదివసేయేవ ఇమాని అచ్ఛరియాని దిస్వా పుణ్ణాదాసిం ఆమన్తేసి – ‘‘అమ్మ, పుణ్ణే అజ్జ అమ్హాకం దేవతా అతివియ పసన్నా, మయా ఏత్తకం కాలం ఏవరూపం అచ్ఛరియం నామ న దిట్ఠపుబ్బం, వేగేన గన్త్వా దేవట్ఠానం పటిజగ్గాహీ’’తి. సా ‘‘సాధు, అయ్యే’’తి తస్సా వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తురితతురితా రుక్ఖమూలం అగమాసి.

బోధిసత్తోపి ఖో భిక్ఖాచారకాలం ఆగమయమానో పాతోవ గన్త్వా రుక్ఖమూలే నిసీది. రుక్ఖమూలం సోధనత్థాయ గతా పుణ్ణా ఆగన్త్వా సుజాతాయ ఆరోచేసి – ‘‘దేవతా రుక్ఖమూలే నిసిన్నా’’తి. సుజాతా, ‘‘సచే జే సచ్చం భణసి, అదాసిం కరోమీ’’తి వత్వా సబ్బపసాధనం పసాధేత్వా సతసహస్సగ్ఘనకే సువణ్ణథాలే పాయాసం వడ్ఢేత్వా అపరాయ సువణ్ణపాతియా పిదహిత్వా సేతవత్థేన సమ్పలివేఠేత్వా సమన్తా గన్ధదామమాలాదామాని ఓసారేత్వా ఉక్ఖిపిత్వా గన్త్వా మహాపురిసం దిస్వా బలవపీతిం ఉప్పాదేత్వా దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓణతోణతా గన్త్వా సీసతో థాలం ఓతారేత్వా వివరిత్వా సహేవ పాతియా పాయాసం మహాపురిసస్స హత్థే ఠపేత్వా వన్దిత్వా ‘‘యథా మయ్హం మనోరథో నిప్ఫన్నో, ఏవం తుమ్హాకమ్పి నిప్ఫజ్జతూ’’తి వత్వా పక్కామి. బోధిసత్తో నేరఞ్జరాయ నదియా తీరం గన్త్వా సువణ్ణథాలం తీరే ఠపేత్వా న్హత్వా పచ్చుత్తరిత్వా ఏకూనపణ్ణాస పిణ్డే కరోన్తో పాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా సువణ్ణపాతిం నదియా సమ్పవాహేత్వా అనుక్కమేన బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా సత్తసత్తాహం బోధిమణ్డే అతిక్కమిత్వా ఇసిపతనే మిగదాయే పవత్తితవరధమ్మచక్కో సుజాతాయ పుత్తస్స యసదారకస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా గన్త్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది.

యసోపి కులపుత్తో రత్తిభాగసమనన్తరే వివటం ఇత్థాగారం దిస్వా సఞ్జాతసంవేగో ‘‘ఉపద్దుతం వత, భో, ఉపసట్ఠం వత, భో’’తి వత్వా నివేసనతో నిక్ఖమిత్వావ బహినగరే సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మదేసనం సుత్వా తీణి మగ్గఫలాని పటివిజ్ఝి. అథస్స పితా పదానుపదికం గన్త్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా యసస్స పవత్తిం పుచ్ఛి. సత్థా యసం కులపుత్తం పటిచ్ఛాదేత్వా ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సో సేట్ఠిగహపతి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, యసో అరహత్తఫలం పాపుణి. తం భగవా ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి ఆహ, తావదేవస్స గిహిలిఙ్గం అన్తరధాయి, ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరో అహోసి. పితాపిస్స సత్థారం నిమన్తేసి. సత్థా యసం కులపుత్తం పచ్ఛాసమణం కత్వా తస్స ఘరం గన్త్వా కతభత్తకిచ్చో ధమ్మం దేసేసి, దేసనాపరియోసానే యసస్స మాతా, సుజాతా, పురాణదుతియికా చ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. తందివసం అయం, సుజాతా, తేవాచికసరణే పతిట్ఠాసి సద్ధిం సుణిసాయ. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం వత్థు ఖన్ధకే (మహావ. ౨౫-౨౮) ఆగతమేవ. సత్థా అపరభాగే పటిపాటియా ఉపాసికాయో ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో ఇమం ఉపాసికం పఠమం సరణం గచ్ఛన్తీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

విసాఖావత్థు

౨౫౯. దుతియే దాయికానన్తి దానాభిరతానం ఉపాసికానం, విసాఖా మిగారమాతా, అగ్గాతి దస్సేతి. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తా అపరభాగే సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం ఉపాసికం దాయికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా కస్సపబుద్ధకాలే కికిస్స కాసిరఞ్ఞో గేహే సత్తన్నం భగినీనం సబ్బకనిట్ఠా హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా కిర –

‘‘సమణీ సమణగుత్తా చ, భిక్ఖునీ భిక్ఖుదాయికా;

ధమ్మా చేవ సుధమ్మా చ, సఙ్ఘదాసీ చ సత్తమా’’తి.

ఇమా సత్త భగినియో అహేసుం. తా ఏతరహి –

‘‘ఖేమా ఉప్పలవణ్ణా చ, పటాచారా చ గోతమీ;

ధమ్మదిన్నా మహామాయా, విసాఖా చేవ సత్తమీ’’తి. –

ఏవంనామా హుత్వా నిబ్బత్తా. తత్రాయం సఙ్ఘదాసీ ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే అఙ్గరట్ఠే భద్దియనగరే మేణ్డకసేట్ఠిపుత్తస్స ధనఞ్చయసేట్ఠినో అగ్గమహేసియా సుమనదేవియా నామ కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి, విసాఖాతిస్సా నామం అకంసు. తస్సా సత్తవస్సికకాలే దసబలో సేలబ్రాహ్మణస్స చ అఞ్ఞేసఞ్చ బోధనేయ్యబన్ధవానం ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో చారికం చరమానో తస్మిం రట్ఠే తం నగరం పాపుణి.

తస్మిఞ్చ సమయే మేణ్డకో గహపతి తస్మిం నగరే పఞ్చన్నం మహాపుఞ్ఞానం జేట్ఠకో హుత్వా సేట్ఠిట్ఠానం కారేసి. పఞ్చ మహాపుఞ్ఞా నామ మేణ్డకో సేట్ఠి, చన్దపదుమా నామ తస్సేవ అగ్గమహేసీ, తస్స చ పుత్తో ధనఞ్చయో నామ, తస్స భరియా సుమనదేవీ నామ, మేణ్డకసేట్ఠిస్స దాసో పుణ్ణో నామాతి. న కేవలఞ్చ మేణ్డకసేట్ఠియేవ, బిమ్బిసారమహారాజస్స పన ఆణాపవత్తిట్ఠానే పఞ్చ అమితభోగా నామ అహేసుం జోతికో జటిలో మేణ్డకో పుణ్ణో కాకవలియోతి. తేసు అయం మేణ్డకసేట్ఠి దసబలస్స అత్తనో నగరం సమ్పత్తభావం సుత్వా పుత్తస్స ధనఞ్చయసేట్ఠినో ధీతరం విసాఖాదారికం పక్కోసిత్వా ఏవమాహ – ‘‘అమ్మ, తుయ్హమ్పి మఙ్గలం అమ్హాకమ్పి మఙ్గలం, తవ పరిచారికాహి పఞ్చదారికాసతేహి సద్ధిం పఞ్చ రథసతాని ఆరుయ్హ పఞ్చహి దాసిసతేహి పరివుతా దసబలస్స పచ్చుగ్గమనం కరోహీ’’తి. సా పితామహస్స వచనం సుత్వా తథా అకాసి. కారణాకారణేసు పన కుసలత్తా యావతికా యానస్స భూమి, యానేన గన్త్వా యానా పచ్చోరోహిత్వా పత్తికావ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథస్సా చరితవసేన సత్థా ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే పఞ్చహి దారికాసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. మేణ్డకసేట్ఠిపి ఖో సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ సత్థా తస్సపి చరితవసేన ధమ్మం దేసేసి. సో దేసనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ సత్థారం స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా పునదివసే అత్తనో నివేసనే పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసిత్వా ఏతేనుపాయేన అడ్ఢమాసం మహాదానం అదాసి. సత్థా భద్దియనగరే యథాభిరన్తం విహరిత్వా పక్కామి.

ఇతో పరం అఞ్ఞం కథామగ్గం విస్సజ్జేత్వా విసాఖాయ ఉప్పత్తికథావ కథేతబ్బా. సావత్థియఞ్హి కోసలరాజా బిమ్బిసారస్స సన్తికం పేసేసి – ‘‘మమ ఆణాపవత్తిట్ఠానే అమితభోగవిన్దనకులం నామ నత్థి, అమ్హాకం అమితభోగవిన్దనకులం పేసేతూ’’తి. రాజా అమచ్చేహి సద్ధిం మన్తేసి. అమచ్చా ‘‘మహాకులం పేసేతుం న సక్కా, ఏకం పన సేట్ఠిపుత్తం పేసేస్సామా’’తి మేణ్డకసేట్ఠినో పుత్తం ధనఞ్చయసేట్ఠిం ఆయాచింసు. రాజా తేసం వచనం సుత్వా తం పేసేసి. అథ నం కోసలరాజా సావత్థితో సత్తయోజనమత్థకే సాకేతనగరే సేట్ఠిట్ఠానం దత్వా వాసేసి.

సావత్థియఞ్చ మిగారసేట్ఠినో పుత్తో పుణ్ణవడ్ఢనకుమారో నామ వయప్పత్తో అహోసి. అథస్స పితా ‘‘పుత్తో మే వయప్పత్తో, ఘరావాసేనస్స ఆబన్ధనసమయో’’తి ఞత్వా ‘‘అమ్హాకం సమానజాతికే కులే దారికం పరియేసథా’’తి కారణాకారణకుసలే పురిసే పేసేసి. తే సావత్థియం అత్తనో రుచితం దారికం అదిస్వా సాకేతం అగమంసు. తందివసఞ్చ, విసాఖా, అత్తనో సమానవయేహి పఞ్చహి కుమారికాసతేహి పరివారితా నక్ఖత్తకీళనత్థాయ ఏకం మహాగామం అగమాసి. తేపి పురిసా అన్తోనగరే చరిత్వా అత్తనో రుచితం దారికం అదిస్వా బహినగరద్వారే అట్ఠంసు. తస్మిం సమయే దేవో వస్సితుం ఆరభి. అథ తా విసాఖాయ సద్ధిం నిక్ఖన్తా దారికా తేమనభయేన వేగేన సాలం పవిసింసు. తే పురిసా తాసమ్పి అన్తరే యథారుచితం దారికం న పస్సింసు. తాసం పన సబ్బపచ్ఛతో, విసాఖా, దేవం వస్సన్తమ్పి అగణేత్వా అతురితగమనేన తేమయమానావ సాలం పావిసి. తే పురిసా తం దిస్వా చిన్తయింసు – ‘‘రూపవతీ తావ కఞ్ఞా ఏతపరమా భవేయ్య, రూపం పనేతం ఏకచ్చాయ కారితపత్తం వియ హోతి, కథం సముట్ఠాపేత్వా కథేన్తా జానిస్సామ మధురవచనా వా నో వా’’తి. తతో నం ఆహంసు – ‘‘అతివియ పరిణతవయా ఇత్థీ వియ యాసి, అమ్మా’’తి. కిం దిస్వా కథేథ, తాతాతి? అఞ్ఞా తయా సద్ధిం కీళనకుమారియో తేమనభయేన వేగేన ఆగన్త్వా సాలం పవిట్ఠా, త్వం పన మహల్లికా వియ పదవారం అతిక్కమ్మ నాగచ్ఛసి, సాటకస్స తేమనభావమ్పి న గణేసి. సచే తం హత్థీ వా అస్సో వా అనుబన్ధేయ్య, కిం ఏవమేవం కరేయ్యాసీతి? తాతా, సాటకా నామ న దుల్లభా, సులభా మయ్హం కులే సాటకా. వయప్పత్తా మాతుగామా పన పణియభణ్డసదిసా, హత్థే వా పాదే వా భగ్గే అఙ్గవికలం మాతుగామం జిగుచ్ఛన్తా నిట్ఠుభిత్వా గచ్ఛన్తి, తస్మా సణికం ఆగతామ్హీతి.

తే చిన్తయింసు – ‘‘ఇమాయ సదిసా ఇమస్మిం జమ్బుదీపే ఇత్థీ నామ నత్థి, యాదిసా రూపేన, కథాయపి తాదిసావ. కారణాకారణం ఞత్వా కథేతీ’’తి తస్సా ఉపరి మాలాగుళం ఖిపింసు. అథ, విసాఖా, చిన్తేసి – ‘‘అహం పుబ్బే అపరిగ్గహితా, ఇదాని పన పరిగ్గహితామ్హీ’’తి వినీతేనాకారేన భూమియం నిసీది. అథ నం తత్థేవ సాణియా పరిక్ఖిపింసు. సా పటిచ్ఛన్నభావం ఞత్వా దాసిగణపరివుతా గేహం అగమాసి. తేపి మిగారసేట్ఠినో పురిసా తాయ సద్ధింయేవ ధనఞ్చయసేట్ఠిస్స సన్తికం అగమంసు. ‘‘కతరగామవాసినో, తాతా, తుమ్హే’’తి పుచ్ఛితా ‘‘సావత్థినగరే మిగారసేట్ఠినో పురిసమ్హా’’తి వత్వా ‘‘మయం అమ్హాకం సేట్ఠినా తుమ్హాకం గేహే వయప్పత్తా దారికా అత్థీతి సుత్వా పేసితా’’తి. సాధు, తాతా, తుమ్హాకం సేట్ఠి కిఞ్చాపి భోగేన అమ్హేహి అసదిసో, జాతియా పన సదిసో. సబ్బాకారసమ్పన్నో నామ దుల్లభో గచ్ఛథ తుమ్హే సేట్ఠిస్స అమ్హేహి సమ్పటిచ్ఛితభావం ఆరోచేథాతి.

తే తస్స వచనం సుత్వా సావత్థిం గన్త్వా మిగారసేట్ఠిస్స తుట్ఠిం వడ్ఢిం చ పవేదేత్వా ‘‘లద్ధా నో సామి సాకేతే ధనఞ్చయసేట్ఠిస్స గేహే దారికా’’తి ఆహంసు. తం సుత్వా మిగారసేట్ఠి ‘‘మహాకులగేహే కిర నో దారికా లద్ధా’’తి తుట్ఠమానసో హుత్వా తావదేవ ధనఞ్చయసేట్ఠిస్స సాసనం పహిణి ‘‘ఇదానేవ దారికం ఆనయిస్సామ, కత్తబ్బకిచ్చం కరోన్తూ’’తి. సోపిస్స పటిసాసనం పేసేసి – ‘‘నయిదం అమ్హాకం భారియం, సేట్ఠి పన అత్తనో కత్తబ్బకిచ్చం కరోతూ’’తి. సో కోసలరఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ఆరోచేసి – ‘‘దేవ, ఏకా మే మఙ్గలకిరియా అత్థి, దాసస్స తే పుణ్ణవడ్ఢనస్స ధనఞ్చయసేట్ఠినో ధీతరం విసాఖం నామ దారికం ఆనేస్సామి, సాకేతగమనం మే అనుజానాథా’’తి. సాధు, మహాసేట్ఠి, కిం పన అమ్హేహిపి ఆగన్తబ్బన్తి? దేవ తుమ్హాదిసానం గమనం లద్ధుం సక్కాతి? రాజా మహాకులస్స సఙ్గహం కాతుకామో ‘‘హోతు సేట్ఠి, ఆగమిస్సామీ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా మిగారసేట్ఠినా సద్ధిం సాకేతనగరం అగమాసి. ధనఞ్చయసేట్ఠి ‘‘మిగారసేట్ఠి కిర కోసలరాజానం గహేత్వా ఆగతో’’తి సుత్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా రాజానం గహేత్వా అత్తనో నివేసనం అగమాసి. తావదేవ రఞ్ఞో చ రాజబలస్స చ మిగారసేట్ఠినో చ వసనట్ఠానం చేవ మాలాగన్ధభత్తాదీని చ సబ్బాని పటియాదేసి. ‘‘ఇదం ఇమస్స లద్ధుం వట్టతి, ఇదం ఇమస్సా’’తి సబ్బం అత్తనావ జానాతి. తే తే జనా చిన్తయింసు – ‘‘సేట్ఠి అమ్హాకమేవ సక్కారం కరోతీ’’తి.

అథేకదివసం రాజా ధనఞ్చయసేట్ఠిస్స సాసనం పహిణి ‘‘న సక్కా సేట్ఠినా చిరకాలం అమ్హాకం భరణపోసనం కాతుం, దారికాయ గమనకాలం జానాతూ’’తి. సోపి రఞ్ఞో సాసనం పేసేసి – ‘‘ఇదాని వస్సకాలో ఆగతో, న సక్కా చతుమాసం విచరితుం, తుమ్హాకం బలకాయస్స యం యం లద్ధుం వట్టతి, సబ్బం తం మమ భారో. కేవలం దేవో మయా పేసితకాలే గచ్ఛతూ’’తి. తతో పట్ఠాయ సాకేతనగరం నిచ్చనక్ఖత్తగామో వియ అహోసి. ఏవం తయో మాసా అతిక్కన్తా. ధనఞ్చయసేట్ఠినో పన ధీతాయ మహాలతాపసాధనం న తావ నిట్ఠం గచ్ఛతి. అథస్స కమ్మన్తాధిట్ఠాయకా ఆగన్త్వా ఆరోచయింసు – ‘‘సేసం అసన్తం నామ నత్థి, బలకాయస్స పన భత్తపచనదారూని నప్పహోన్తీ’’తి. ‘‘గచ్ఛథ, తాతా, హత్థిసాలా అస్ససాలా వియోజేత్వా భత్తం పచథా’’తి. ఏవం పచన్తానమ్పి అడ్ఢమాసో అతిక్కన్తో. తతో పున ఆరోచయింసు – ‘‘దారూని సామి నప్పహోన్తీ’’తి. ‘‘తాతా, ఇమస్మిం కాలే దారూని లద్ధుం న సక్కా, దుస్సకోట్ఠాగారం పన వివరిత్వా థూలసాటకే గహేత్వా వట్టియో కత్వా తేలచాటియం తేమేత్వా భత్తం పచథా’’తి. ఇమినా నియామేన పచన్తానం చత్తారో మాసా పూరయింసు.

తతో ధనఞ్చయసేట్ఠి ధీతుయా మహాలతాపసాధనస్స నిట్ఠితభావం ఞత్వా ‘‘స్వే దారికం పేసేస్సామీ’’తి ధీతరం సమీపే నిసీదాపేత్వా ‘‘అమ్మ పతికులే వసన్తియా నామ ఇమఞ్చిమఞ్చ ఆచారం సిక్ఖితుం వట్టతీ’’తి ఓవాదం అదాసి. అయం మిగారసేట్ఠి అనన్తరగబ్భే నిసిన్నో ధనఞ్చయసేట్ఠినో ఓవాదం అస్సోసి. సోపి సేట్ఠి ధీతరం ఏవం ఓవది –

‘‘అమ్మ ససురకులే వసన్తియా నామ అన్తోఅగ్గి బహి న నీహరితబ్బో, బహిఅగ్గి అన్తో న పవేసేతబ్బో, దదన్తస్సేవ దాతబ్బం, అదదన్తస్స న దాతబ్బం, దదన్తస్సపి అదదన్తస్సపి దాతబ్బం, సుఖం నిసీదితబ్బం, సుఖం పరిభుఞ్జితబ్బం, సుఖం నిపజ్జితబ్బం, అగ్గి పరిచరితబ్బో, అన్తోదేవతా నమస్సితబ్బా’’తి.

ఇమం దసవిధం ఓవాదం దత్వా పునదివసే సబ్బా సేనియో సన్నిపాతేత్వా రాజసేనాయ మజ్ఝే అట్ఠ కుటుమ్బికే పాటిభోగే గహేత్వా ‘‘సచే మే ధీతు గతట్ఠానే దోసో ఉప్పజ్జతి, తుమ్హేహి సోధేతబ్బో’’తి వత్వా నవకోటిఅగ్ఘనకేన మహాలతాపసాధనేన ధీతరం పసాధేత్వా న్హానచుణ్ణమూలం చతుపణ్ణాససకటసతం ధనం దత్వా ధీతాయ సద్ధిం నిబద్ధం గమనచారినియో పఞ్చసతా దాసియో పఞ్చ ఆజఞ్ఞరథసతాని సబ్బూపకారఞ్చ సతం సతం దత్వా కోసలరాజానఞ్చ మిగారసేట్ఠిఞ్చ, విస్సజ్జేత్వా ధీతు గమనవేలాయం వజాధిట్ఠాయకే పురిసే పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాతా, మమ ధీతాయ గతట్ఠానే ఖీరపానత్థం ధేనూహి, యానయోజనత్థం ఉసభేహి చ అత్థో హోతి, తస్మా మమ ధీతు గమనమగ్గే వజద్వారం వివరిత్వా పుథులతో అట్ఠ ఉసభాని గోగణేన పూరేత్వా తిగావుతమత్థకే అసుకా నామ కన్దరా అత్థి, అగ్గగోయూథే తం ఠానం పత్తే భేరిసఞ్ఞాయ వజద్వారం పిదహేయ్యాథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సేట్ఠిస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తథా అకంసు. వజద్వారే వివటే ఉళారుళారాయేవ గావియో నిక్ఖమింసు. ద్వారే పిదహితే పన విసాఖాయ పుఞ్ఞబలేన బలవగావో చ దమ్మగావో చ బహి లఙ్ఘిత్వా మగ్గం పటిపజ్జింసు. అథ, విసాఖా, సావత్థినగరద్వారం పత్తకాలే చిన్తేసి – ‘‘పటిచ్ఛన్నయానస్మిం ను ఖో నిసీదిత్వా పవిసామి, ఉదాహు రథే ఠత్వా’’తి. అథస్సా ఏతదహోసి – ‘‘పటిచ్ఛన్నయానేన మే పవిసన్తియా మహాలతాపసాధనస్స విసేసో న పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి. సా సకలనగరస్స అత్తానం దస్సేన్తీ రథే ఠత్వా నగరం పావిసి. సావత్థివాసినో విసాఖాయ సమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘ఏసా కిర, విసాఖా, నామ ఏవరూపా, అయఞ్చ సమ్పత్తి ఏతిస్సావ అనుచ్ఛవికా’’తి ఆహంసు. ఇతి సా మహాసమ్పత్తియా మిగారసేట్ఠినో గేహం పావిసి. ఆగతదివసే చస్సా సకలనగరవాసినో ‘‘అమ్హాకం, ధనఞ్చయసేట్ఠి, అత్తనో నగరం సమ్పత్తానం మహాసక్కారం అకాసీ’’తి యథాబలం పణ్ణాకారం పహిణింసు. విసాఖా, పహితపహితం పణ్ణాకారం తస్మింయేవ నగరే అఞ్ఞమఞ్ఞేసు కులేసు సబ్బత్థకమేవ దాపేసి. అథస్సా రత్తిభాగసమనన్తరే ఏకిస్సా ఆజఞ్ఞవళవాయ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. సా దాసీహి దణ్డదీపికా గాహాపేత్వా తత్థ గన్త్వా వళవం ఉణ్హోదకేన న్హాపేత్వా తేలేన మక్ఖాపేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ అగమాసి.

మిగారసేట్ఠిపి సత్తాహం పుత్తస్స ఆవాహసక్కారం కరోన్తో ధురవిహారే వసన్తమ్పి తథాగతం అమనసికత్వా సత్తమే దివసే సకలనివేసనం పూరేన్తో నగ్గసమణకే నిసీదాపేత్వా ‘‘ఆగచ్ఛతు మే ధీతా, అరహన్తే వన్దతూ’’తి విసాఖాయ సాసనం పహిణి. సా ‘‘అరహన్తా’’తి వచనం సుత్వా సోతాపన్నా అరియసావికా హట్ఠతుట్ఠా హుత్వా తేసం నిసిన్నట్ఠానం గన్త్వా తే ఓలోకేత్వా ‘‘న ఏవరూపా నామ అరహన్తా హోన్తి, హిరోత్తప్పవివజ్జితానం నామ సన్తికం కస్మా మం ససురో పక్కోసాపేతీ’’తి ‘‘ధీ, ధీ’’తి గరహిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గతా. నగ్గసమణా తం దిస్వా సబ్బే ఏకప్పహారేనేవ సేట్ఠిం గరహింసు – ‘‘కిం త్వం, గహపతి, అఞ్ఞం నాలత్థ, సమణస్స గోతమస్స సావికం మహాకాళకణ్ణిం కస్మా ఇమం గేహం పవేసేసి, వేగేన నం ఇమస్మా గేహా నీహరాహీ’’తి. తతో సేట్ఠి ‘‘న సక్కా మయా ఇమేసం వచనేన ఇమం గేహా నీహరితుం, మహాకులస్స ధీతా అయ’’న్తి చిన్తేత్వా – ‘‘ఆచరియా దహరా నామ జానిత్వా వా అజానిత్వా వా కరేయ్యుం, తుమ్హే తుణ్హీ హోథా’’తి నగ్గే ఉయ్యోజేత్వా మహాపల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా విసాఖాయ పరివిసియమానో సువణ్ణపాతియం అప్పోదకమధుపాయాసం పరిభుఞ్జి.

తస్మిం సమయే ఏకో పిణ్డచారికో థేరో పిణ్డాయ చరన్తో సేట్ఠిస్స ఘరద్వారం పాపుణి. విసాఖా, తం దిస్వా ‘‘ససురస్స ఆచిక్ఖితుం న యుత్త’’న్తి యథా సో థేరం పస్సతి, ఏవం అపగన్త్వా అట్ఠాసి. సో పన బాలో థేరం దిస్వాపి అపస్సన్తో వియ హుత్వా అధోముఖో పాయాసమేవ భుఞ్జతి. విసాఖా, ‘‘థేరం దిస్వాపి మే ససురో సఞ్ఞం న కరోతీ’’తి ఞత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘అతిచ్ఛథ, భన్తే, మయ్హం ససురో పురాణం ఖాదతీ’’తి ఆహ. సో నిగణ్ఠేహి తావ కథితకాలే అధివాసేసి, ‘‘పురాణం ఖాదతీ’’తి వుత్తక్ఖణేయేవ పన హత్థం అపనేత్వా ‘‘ఇమం పాయాసం ఇతో హరథ, ఏతఞ్చ ఇమస్మా గేహా నీహరథ. అయఞ్హి మం ఏవరూపే మఙ్గలగేహే అసుచిఖాదకం నామ కరోతీ’’తి ఆహ. తస్మిం ఖో పన నివేసనే సబ్బేపి దాసకమ్మకరా విసాఖాయ సన్తకావ, కో నం హత్థే వా పాదే వా గణ్హిస్సతి, ముఖేన కథేతుం సమత్థోపి నామ నత్థి. తతో, విసాఖా, ససురస్స కథం సుత్వా ఆహ – ‘‘తాత, న ఏత్తకేన వచనేన మయం నిక్ఖమామ, నాహం తుమ్హేహి ఉదకతిత్థతో కుమ్భదాసికా వియ ఆనీతా. ధరమానకమాతాపితూనం ధీతరో నామ న ఏత్తకేనేవ నిక్ఖమన్తి, ఏతేనేవ మే కారణేన పితా ఇధాగమనదివసే అట్ఠ కుటుమ్బికే పక్కోసాపేత్వా ‘సచే మే ధీతరం ఉపాదాయ దోసో ఉప్పజ్జతి, సోధేయ్యాథా’తి వత్వా తేసం హత్థే ఠపేసి. తే పక్కోసాపేత్వా మయ్హం దోసాదోసం సోధాపేథా’’తి.

తతో సేట్ఠి ‘‘కల్యాణం ఏసా కథేతీ’’తి అట్ఠ కుటుమ్బికే పక్కోసాపేత్వా ‘‘అయం దారికా సత్తమే దివసే అపరిపుణ్ణేయేవ మఙ్గలగేహే నిసిన్నం మం ‘అసుచిఖాదకో’తి వదతీ’’తి ఆహ. ఏవం కిర, అమ్మాతి? ‘‘తాతా, మయ్హం ససురో అసుచిం ఖాదితుకామో భవిస్సతి, అహం పన ఏవం కత్వా న కథేమి. ఏకస్మిం పన పిణ్డపాతికత్థేరే ఘరద్వారే ఠితే అయం అప్పోదకమధుపాయాసం భుఞ్జన్తో న తం మనసి కరోతి, అహం ఇమినా కారణేన ‘అతిచ్ఛథ, భన్తే, మయ్హం ససురో ఇమస్మిం అత్తభావే పుఞ్ఞం న కరోతి, పురాణపుఞ్ఞం ఖాదతీ’తి ఏత్తకం కథయిన్తి ఆహ. అయ్య, ఇధ దోసో నత్థి, అమ్హాకం ధీతా కారణం కథేతి, త్వం కస్మా కుజ్ఝసీతి? అయ్యా, ఏస తావ దోసో మా హోతు, అయం పన దారికా ఆగతదివసేయేవ మమ పుత్తే సఞ్ఞం అకత్వా అత్తనో ఇచ్ఛితట్ఠానం అగమాసీతి. ఏవం కిర, అమ్మాతి? తాతా, నాహం ఇచ్ఛితట్ఠానం గచ్ఛామి, ఇమస్మిం పన గేహే ఆజానీయవళవాయ విజాతాయ సఞ్ఞమ్పి అకత్వా నిసీదనం నామ అయుత్తన్తి దణ్డదీపికా గాహాపేత్వా దాసీహి పరివుతా తత్థ గన్త్వా వళవాయ విజాతపరిహారం కారాపేసిన్తి. అయ్య, అమ్హాకం ధీతా తవ గేహే దాసీహిపి అకత్తబ్బకమ్మం అకాసి, త్వం ఏత్థ కిం దోసం పస్ససీతి?

అయ్యా, ఏస తావ గుణో హోతు, ఇమిస్సా పన పితా ఇధాగమనదివసే ఓవాదం దేన్తో ‘‘అన్తోఅగ్గి బహి న నీహరితబ్బో’’తి ఆహ, కిం పన సక్కా అమ్హేహి ఉభతో పటివిస్సకగేహానం అగ్గిం అదత్వా వసితున్తి? ఏవం కిర, అమ్మాతి? తాతా, న మయ్హం పితా ఏతం అగ్గిం ఉపాదాయ కథేసి, యా పన అన్తోనివేసనే సస్సుఆదీనం రహస్సకథా ఉప్పజ్జతి, సా దాసిదాసానం న కథేతబ్బా. ఏవరూపా హి కథా వడ్ఢమానా కలహాయ సంవత్తతి, ఇదం సన్ధాయ మయ్హం పితా కథేసి, తాతాతి.

అయ్యా, ఏతం తావ ఏవం హోతు, ఇమిస్సా పితా ‘‘బాహిరతో అగ్గి న అన్తో పవేసేతబ్బో’’తి ఆహ, కిం సక్కా అమ్హేహి అన్తోఅగ్గిమ్హి నిబ్బుతే బాహిరతో అగ్గిం అనాహరితున్తి? ఏవం కిర, అమ్మాతి? తాతా, మయ్హం పితా ఏతం అగ్గిం సన్ధాయ న కథేసి, యం పన దోసం దాసకమ్మకారేహి కథితం హోతి, తం అన్తోమానుసకానం న కథేతబ్బం…పే….

యమ్పి తేన ‘‘యే దదన్తి, తేసంయేవ దాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం ‘‘యాచితకం ఉపకరణం గహేత్వా యే పటిదదన్తి, తేసంయేవ దాతబ్బ’’న్తి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘యే న దదన్తీ’’తి ఇదమ్పి యాచితకం ఉపకరణం గహేత్వా యే న పటిదదన్తి, తేసం న దాతబ్బన్తి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘దదన్తస్సపి అదదన్తస్సపి దాతబ్బ’’న్తి, ఇదం పన దుగ్గతేసు ఞాతిమిత్తేసు సమ్పత్తేసు పటిదాతుం సక్కోన్తు వా మా వా, దాతుమేవ వట్టతీతి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘సుఖం నిసీదితబ్బ’’న్తి ఇదమ్పి సస్సుససురే దిస్వా ఉట్ఠాతబ్బట్ఠానే నిసీదితుం న వట్టతీతి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘సుఖం భుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఇదం పన సస్సుససురసామికేహి పురేతరం అభుఞ్జిత్వా తే పరివిసిత్వా సబ్బేహి లద్ధాలద్ధం ఞత్వా పచ్ఛా సయం భుఞ్జితుం వట్టతీతి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘సుఖం నిపజ్జితబ్బ’’న్తి ఇదమ్పి సస్సుససురసామికేహి పురేతరమేవ సయనం ఆరుయ్హ న నిపజ్జితబ్బం, తేసం కత్తబ్బయుత్తకం వత్తపటివత్తం కత్వా పచ్ఛా సయం నిపజ్జితుం యుత్తన్తి ఇదం సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘అగ్గి పరిచరితబ్బో’’తి ఇదం పన సస్సుమ్పి ససురమ్పి సామికమ్పి అగ్గిక్ఖన్ధం వియ ఉరగరాజానం వియ చ కత్వా పస్సితుం వట్టతీతి ఇదం సన్ధాయ వుత్తన్తి.

ఏతే తావ ఏత్తకా గుణా హోన్తు, ఇమిస్సా పన పితా అన్తోదేవతా నమస్సాపేతి, ఇమస్స కో అత్థోతి? ఏవం కిర, అమ్మాతి? ఆమ, తాతా, ఏతమ్పి హి మే పితరా ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఆవేణికఘరావాసం వసనకాలతో పట్ఠాయ అత్తనో ఘరద్వారం సమ్పత్తపబ్బజితం దిస్వా యం ఘరే ఖాదనీయం భోజనీయం అత్థి, తతో పబ్బజితానం దత్వావ ఖాదితుం వట్టతీ’’తి. అథ నం తే ఆహంసు – ‘‘తుయ్హం పన మహాసేట్ఠి పబ్బజితే దిస్వా అదానమేవ రుచ్చతి మఞ్ఞేతి. సో అఞ్ఞం పటివచనం అపస్సన్తో అధోముఖో నిసీది’’.

అథ నం కుటుమ్బికా ‘‘కిం సేట్ఠి అఞ్ఞోపి అమ్హాకం ధీతు దోసో అత్థీ’’తి పుచ్ఛింసు. నత్థి, అయ్యాతి. కస్మా పన నం నిద్దోసం అకారణా గేహతో నీహరాపేసీతి? తస్మిం ఖణే, విసాఖా, ఆహ – ‘‘పఠమం తావ మయ్హం మమ ససురస్స వచనేన గమనం న యుత్తం, మయ్హం పన ఆగమనదివసే మమ దోసాదోసం సోధనత్థాయ మమ పితా తుమ్హాకం హత్థే ఠపేత్వా అదాసి, ఇదాని మయ్హం గన్తుం సుఖ’’న్తి దాసిదాసే ‘‘యానాదీని సజ్జాని కరోథా’’తి ఆణాపేసి. అథ నం సేట్ఠి తే కుటుమ్బికే గహేత్వా, ‘‘అమ్మ, మయా అజానిత్వా కథితం, ఖమాహి మయ్హ’’న్తి ఆహ. ‘‘తాతా, తుమ్హాకం ఖమితబ్బం తావ ఖమామి, అహం పన బుద్ధసాసనే అవేచ్చప్పసన్నస్స కులస్స ధీతా, న మయం వినా భిక్ఖుసఙ్ఘేన వత్తామ. సచే మమ రుచియా భిక్ఖుసఙ్ఘం పటిజగ్గితుం లభామి, వసిస్సామీ’’తి. ‘‘అమ్మ, త్వం యథారుచియా తవ సమణే పటిజగ్గాహీ’’తి.

తతో, విసాఖా, దసబలం నిమన్తాపేత్వా పునదివసే నివేసనం పూరేన్తీ బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేసి. నగ్గపరిసాపి సత్థు మిగారసేట్ఠినో గేహం గతభావం సుత్వా తత్థ గన్త్వా గేహం పరివారేత్వా నిసీదింసు. విసాఖా, దక్ఖిణోదకం దత్వా ‘‘సబ్బో సక్కారో పటియాదితో, ససురో మే ఆగన్త్వా దసబలం పరివిసతూ’’తి సాసనం పేసేసి. సో నిగణ్ఠానం వచనం సుత్వా ‘‘మమ ధీతా సమ్మాసమ్బుద్ధం పరివిసతూ’’తి ఆహ. విసాఖా, నానగ్గరసేహి దసబలం పరివిసిత్వా నిట్ఠితే భత్తకిచ్చే పున సాసనం పహిణి – ‘‘ససురో మే ఆగన్త్వా దసబలస్స ధమ్మకథం సుణాతూ’’తి. అథ నం ‘‘ఇదాని అగమనం నామ అతివియ అకారణ’’న్తి ధమ్మకథం సోతుకమ్యతాయ గచ్ఛన్తం నగ్గసమణా ఆహంసు – ‘‘సమణస్స గోతమస్స ధమ్మం సుణన్తో బహిసాణియం నిసీదిత్వా సుణాహీ’’తి. పురేతరమేవ చ గన్త్వా సాణియా పరిక్ఖిపింసు. మిగారసేట్ఠి గన్త్వా బహిసాణియం నిసీది. తథాగతో ‘‘త్వం బహిసాణియం వా నిసీద, పరకుట్టే వా పరసేలే వా పరచక్కవాళే వా నిసీద. అహం బుద్ధో నామ సక్కోమి తం మమ సద్దం సావేతు’’న్తి సువణ్ణవణ్ణఫలం అమ్బరుక్ఖం ఖన్ధే గహేత్వా చాలేన్తో వియ ధమ్మకథం కథేసి, దేసనాపరియోసానే సేట్ఠి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ సాణిం ఉక్ఖిపిత్వా సత్థు పాదే పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా సత్థు సన్తికేయేవ చ ‘‘త్వం, అమ్మ, అజ్జ ఆదిం కత్వా మమ మాతా’’తి విసాఖం అత్తనో మాతుట్ఠానే ఠపేసి. తతో పట్ఠాయ, విసాఖా మిగారమాతా, నామ జాతా.

సా ఏకదివసం నక్ఖత్తసమయే వత్తన్తే ‘‘అన్తోనగరే గుణో నత్థీ’’తి దాసీహి పరివుతా సత్థు ధమ్మకథం సోతుం గచ్ఛన్తీ ‘‘బుద్ధానం సన్తికం ఉద్ధతవేసేన గన్తుం అయుత్త’’న్తి మహాలతాపసాధనం ఓముఞ్చిత్వా దాసియా హత్థే దత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, సత్థా ధమ్మకథం కథేసి. సా ధమ్మదేసనాపరియోసానే దసబలం వన్దిత్వా నగరాభిముఖా పాయాసి. సాపి దాసీ అత్తనా గహితపసాధనస్స ఠపితట్ఠానం అసల్లక్ఖేత్వా గచ్ఛన్తీ పసాధనత్థాయ పటినివత్తి. అథ నం, విసాఖా, ‘‘కహం పన తే తం ఠపిత’’న్తి పటిపుచ్ఛి. గన్ధకుటిపరివేణే, అయ్యేతి. హోతు జే గన్త్వా ఆహర, గన్ధకుటిపరివేణే ఠపితకాలతో పట్ఠాయ ఆహరాపనం నామ అమ్హాకం అయుత్తం. తస్మా తం విస్సజ్జేత్వా దణ్డకమ్మం కరిస్సామ. తత్థ పన ఠపితే అయ్యానం పలిబోధో హోతీతి.

పునదివసే సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో విసాఖాయ నివేసనద్వారం సమ్పాపుణి. నివేసనే చ నిబద్ధపఞ్ఞత్తాని ఆసనాని. విసాఖా, సత్థు పత్తం గణ్హిత్వా సత్థారం గేహం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తాసనేసుయేవ నిసీదాపేత్వా కతభత్తకిచ్చే సత్థరి తం పసాధనం ఆహరిత్వా సత్థు పాదమూలే నిక్ఖిపిత్వా ‘‘ఇదం, భన్తే, తుమ్హాకం దమ్మీ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘అలఙ్కారో నామ పబ్బజితానం న వట్టతీ’’తి పటిక్ఖిపి. జానామి, భన్తే, అహం పన ఇమం అగ్ఘాపేత్వా ధనం గహేత్వా తుమ్హాకం వసనగన్ధకుటిం కారేస్సామీతి. తదా సత్థా అధివాసేసి. సాపి తం అగ్ఘాపేత్వా నవకోటిధనం గహేత్వా గబ్భసహస్సపటిమణ్డితే పుబ్బారామవిహారే తథాగతస్స వసనగన్ధకుటిం కారేసి. విసాఖాయ పన నివేసనం పుబ్బణ్హసమయే కాసావపజ్జోతం ఇసివాతపటివాతమేవ హోతి అనాథపిణ్డికస్స గేహం వియ. తస్సాపి గేహే సబ్బభత్తాని పటియత్తానేవ అహేసుం. సా పుబ్బణ్హసమయే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆమిససఙ్గహం కత్వా పచ్ఛాభత్తే భేసజ్జాని చేవ అట్ఠవిధపానాని చ గణ్హాపేత్వా విహారం గన్త్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దత్వా పచ్ఛా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా ఆగచ్ఛతి. సత్థా అపరభాగే ఉపాసికాయో పటిపాటియా ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో విసాఖం మిగారమాతరం దాయికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

ఖుజ్జుత్తరా-సామావతీవత్థు

౨౬౦-౨౬౧. తతియచతుత్థేసు బహుస్సుతానం యదిదం, ఖుజ్జుత్తరా, మేత్తావిహారీనం యదిదం, సామావతీతి బహుస్సుతానం ఉపాసికానం ఖుజ్జుత్తరా, మేత్తావిహారీనం సామావతీ అగ్గాతి దస్సేతి. తా కిర ద్వేపి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా అపరభాగే ‘‘సత్థు ధమ్మకథం సోస్సామా’’తి విహారం అగమంసు. తత్థ, ఖుజ్జుత్తరా, సత్థారం ఏకం ఉపాసికం బహుస్సుతానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సామావతీపి ఏకం ఉపాసికం మేత్తావిహారీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. తాసం ద్విన్నమ్పి యావజీవం కుసలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీనంయేవ కప్పసతసహస్సం అతిక్కన్తం.

అథ అమ్హాకం సత్థు నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ అల్లకప్పరట్ఠే అహివాతకరోగో నామ ఉదపాది. ఏకేకస్మిం గేహే ఏకప్పహారేనేవ దసపి వీసమ్పి తింసమ్పి జనా మరన్తి, తిరోరట్ఠం గతా పన జీవితం లభన్తి. తం ఞత్వా ఏకో పురిసో అత్తనో పుత్తదారం ఆదాయ ‘‘అఞ్ఞం రట్ఠం గమిస్సామీ’’తి తతో నిక్ఖమి. అథస్స ఘరే గహితపాథేయ్యం అన్తరామగ్గే కన్తారే అనుత్తిణ్ణేయేవ పరిక్ఖయం అగమాసి. తేసం సరీరబలం పరిహాయి, సకిం మాతా పుత్తం ఉక్ఖిపతి, సకిం పితా. అథస్స పితా చిన్తేసి – ‘‘అమ్హాకం సరీరబలం పరిహీనం, పుత్తం ఉక్ఖిపిత్వా గచ్ఛన్తా కన్తారం నిత్థరితుం న సక్ఖిస్సామా’’తి. సో తస్స మాతరం అజానాపేత్వావ ఉదకకిచ్చేన ఓహీనో వియ పుత్తం మగ్గే నిసీదాపేత్వా ఏకకోవ మగ్గం పటిపజ్జి. ‘‘అథస్స భరియా ఆగమనం ఓలోకయమానా ఠితా హత్థే పుత్తం అదిస్వా విరవమానా గన్త్వా కహం మే సామి పుత్తో’’తి ఆహ. కో తే పుత్తేన అత్థో? జీవమానా పుత్తం లభిస్సామాతి. సా ‘‘అతిసాహసికో వతాయం పురిసో’’తి వత్వా ‘‘గచ్ఛ త్వం, నాహం తాదిసేన సద్ధిం గమిస్సామీ’’తి ఆహ. సో ‘‘అనుపధారేత్వా మే భద్దే కతం, ఖమేతం మయ్హ’’న్తి వత్వా పుత్తం ఆదాయాగతో.

తే తం కన్తారం సమతిక్కమిత్వా సాయం ఏకం గోపాలకకులం సమ్పాపుణింసు. తం దివసఞ్చ గోపాలకకులవాసినో నిరుదకపాయాసం పచింసు. తే తే దిస్వా ‘‘ఇమే అతివియ ఛాతకా’’తి పాయాసస్స మహాభాజనం పూరేత్వా ఉళుఙ్కపూరం సప్పిం ఆసిఞ్చిత్వా అదంసు. తేసు తం పాయాసం భుఞ్జన్తేసు సా ఇత్థీ పమాణేనేవ భుఞ్జి, పురిసో పన పమాణాతిక్కన్తం భుఞ్జిత్వా జీరాపేతుం అసక్కోన్తో రత్తిభాగసమనన్తరే కాలమకాసి. సో కాలం కరోన్తో తేసు సాలయభావేన గోపాలకానం గేహే సునఖియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. సునఖీ నచిరస్సేవ విజాతా. గోపాలకో తం కుక్కురం సస్సిరికం దిస్వా పిణ్డేన పలోభేత్వా అత్తని ఉప్పన్నసినేహం గహేత్వా సద్ధిమేవ చరతి.

అథేకదివసం ఏకో పచ్చేకబుద్ధో భిక్ఖాచారవేలాయ గోపాలకస్స ఘరద్వారం సమ్పత్తో. సోపి తం దిస్వా భిక్ఖం దత్వా అత్తానం నిస్సాయ వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గణ్హి. పచ్చేకబుద్ధో గోపాలకకులస్స అవిదూరే ఠానే ఏకస్మిం వనసణ్డే వాసం ఉపగతో. గోపాలకో తస్స సన్తికం గచ్ఛన్తో తం కుక్కురం గహేత్వావ గచ్ఛతి, అన్తరామగ్గే చ వాళమిగట్ఠానే వాళమిగానం పలాయనత్థం రుక్ఖే వా పాసాణే వా పహారం దేతి, సోపి కుక్కురో తస్స కరణవిధానం వవత్థపేతి. అథేకదివసం సో గోపాలకో పచ్చేకబుద్ధస్స సన్తికే నిసీదిత్వా, ‘‘భన్తే, అమ్హాకం సబ్బకాలం ఆగమనం నామ న హోతి. అయం పన కుక్కురో ఛేకో, ఇమస్స ఆగతసఞ్ఞాయ అమ్హాకం గేహద్వారం ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి ఆహ. సో ఏకదివసం ‘‘పచ్చేకబుద్ధం గణ్హిత్వా ఏహీ’’తి కుక్కురం పేసేసి. కుక్కురో తస్స వచనం సుత్వా భిక్ఖాచారవేలాయ గన్త్వా పచ్చేకబుద్ధస్స పాదమూలే ఉరేన నిపజ్జి. పచ్చేకబుద్ధో ‘‘అయం మమ సన్తికం ఆగతో’’తి ఞత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ మగ్గం పటిపజ్జి. సో తస్స వీమంసనత్థాయ ఉక్కమిత్వా అఞ్ఞం మగ్గం గణ్హి, కుక్కురో పురతో ఠత్వా గోపాలకమగ్గం పటిపన్నకాలే అపసక్కి. యస్మిం చ యస్మిం చ ఠానే వాళమిగానం పలాయనత్థం గోపాలకో రుక్ఖం వా పాసాణం వా పహరి, తం తం ఠానం పత్వా కుక్కురో మహావిరవం విరవి. తస్స సద్దేన వాళమిగా పలాయన్తి. పచ్చేకబుద్ధోపి భత్తకిచ్చవేలాయ మహన్తం సినిద్ధపిణ్డం తస్స దేతి. సోపి పిణ్డలాభేన పచ్చేకబుద్ధే ఉత్తరితరం సినేహం కరోతి.

గోపాలకో తేమాసం వుత్థస్స పచ్చేకబుద్ధస్స తిచీవరప్పహోనకం సాటకం దత్వా, ‘‘భన్తే, సచే వో రుచ్చతి, ఇధేవ వసథ. నో చే రుచ్చతి, యథాసుఖం గచ్ఛథా’’తి ఆహ. పచ్చేకబుద్ధో గమనాకారం దస్సేతి. సో గోపాలకో పచ్చేకబుద్ధం అనుగన్త్వా నివత్తతి. కుక్కురో పచ్చేకబుద్ధస్స అఞ్ఞత్థ గమనభావం ఞత్వా అతిసినేహేన ఉప్పన్నబలవసోకో హదయఫాలనం పత్వా కాలం కత్వా తావతింసపురే నిబ్బత్తి. అథస్స పచ్చేకబుద్ధేన సద్ధిం గమనకాలే ఉచ్చాసద్దం కత్వా వాళమిగానం పలాపితభావేన దేవతాహి సద్ధిం కథేన్తస్స సద్దో సకలదేవపురం ఛాదేత్వా అట్ఠాసి. సో తేనేవ నామధేయ్యం లభిత్వా ఘోసకదేవపుత్తో నామ జాతో. అథస్స తస్మిం సమ్పత్తిం అనుభవన్తస్స మనుస్సపథే కోసమ్బినగరే ఉదేనో నామ రాజా రజ్జం పటిపజ్జి. తస్స వత్థు మజ్ఝిమపణ్ణాసకే బోధిరాజకుమారసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౨౪ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

తస్మిం పన రజ్జం కారయమానే ఘోసకదేవపుత్తో చవిత్వా కోసమ్బియం ఏకిస్సా రూపూపజీవినియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. సా దసమాసచ్చయేన విజాయిత్వా పుత్తభావం ఞత్వా సఙ్కారకూటే ఛడ్డాపేసి. తస్మిం ఖణే కోసమ్బిసేట్ఠినో కమ్మన్తికో పాతోవ సేట్ఠిఘరం గచ్ఛన్తో ‘‘కిం ను ఖో ఇమం కాకేహి సమ్పరికిణ్ణ’’న్తి గన్త్వా దారకం దిస్వా ‘‘మహాపుఞ్ఞవా ఏస దారకో భవిస్సతీ’’తి ఏకస్స పురిసస్స హత్థే గేహం పేసేత్వా సేట్ఠిఘరం అగమాసి. సేట్ఠిపి రాజూపట్ఠానవేలాయ రాజకులం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే పురోహితం దిస్వా ‘‘అజ్జ కిం నక్ఖత్త’’న్తి పుచ్ఛి. సో తత్థేవ ఠితో గణేత్వా ‘‘అసుకం నామ నక్ఖత్తం, అజ్జ ఇమినా నక్ఖత్తేన జాతదారకో ఇమస్మిం నగరే సేట్ఠిట్ఠానం లభిస్సతీ’’తి ఆహ. సో తస్స కథం సుత్వా వేగేన ఘరం పేసేసి – ‘‘ఇమస్స పురోహితస్స ద్వే కథా నామ నత్థి, ఘరణీ చ మే గరుగబ్భా, జానాథ తావ నం విజాతా వా నో వా’’తి. తే గన్త్వా జానిత్వా, ‘‘అయ్య, న తావ విజాతా’’తి ఆహంసు. తేన హి గచ్ఛథ, ఇమస్మిం నగరే అజ్జ జాతదారకం పరియేసథాతి. తే పరియేసన్తా తస్స సేట్ఠినో కమ్మన్తికస్స గేహే తం దారకం దిస్వా సేట్ఠినో ఆరోచయింసు. తేన హి గచ్ఛథ భణే, తం కమ్మన్తికం పక్కోసథాతి. తే తం పక్కోసింసు. అథ నం సేట్ఠి ‘‘గేహే కిర తే దారకో అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, అయ్యా’’తి. ‘‘తం దారకం అమ్హాకం దేహీ’’తి. ‘‘న దేమి, అయ్యా’’తి. ‘‘హన్ద సహస్సం గణ్హిత్వా దేహీ’’తి. సో ‘‘అయం జీవేయ్య వా మరేయ్య వా, దుజ్జానమిద’’న్తి సహస్సం గణ్హిత్వా అదాసి.

తతో సేట్ఠి చిన్తేసి – ‘‘సచే మే భరియా ధీతరం విజాయిస్సతి, ఇమమేవ పుత్తం కరిస్సామి. సచే పుత్తం విజాయిస్సతి, మారేస్సామీ’’తి. చిన్తేత్వా గేహే పోసేసి. అథస్స భరియా కతిపాహచ్చయేన పుత్తం విజాయి. తతో సేట్ఠి ‘‘ఏవం తం గావో మద్దిత్వా మారేస్సన్తీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘ఇమం దారకం వజద్వారే నిపజ్జాపేథా’’తి ఆహ. తం తత్థ నిపజ్జాపేసుం. అథ నం యూథపతి ఉసభో పఠమం నిక్ఖమన్తో దిస్వా ‘‘ఏవం తం అఞ్ఞే న మద్దిస్సన్తీ’’తి చతున్నం పాదానం అన్తరే కత్వా అట్ఠాసి. అథ నం గోపాలకా దిస్వా ‘‘మహాపుఞ్ఞో ఏస దారకో భవిస్సతి, యస్స తిరచ్ఛానగతాపి గుణం జానన్తి, పటిజగ్గిస్సామ న’’న్తి అత్తనో గేహం నయింసు.

సోపి సేట్ఠి తస్స మతభావం అనువిజ్జన్తో ‘‘గోపాలకేహి నీతో’’తి సుత్వా పున సహస్సం దత్వా ఆణాపేత్వా ఆమకసుసానే ఛడ్డాపేసి. తస్మిం చ కాలే సేట్ఠిస్స ఘరే అజపాలకో సుసానం నిస్సాయ అజికా చారేతి. అథేకా ధేను అజికా దారకస్స పుఞ్ఞేన మగ్గా ఓక్కమ్మ గన్త్వా దారకస్స ఖీరం దత్వా గతా. తతో నివత్తమానాపి తథేవ గన్త్వా ఖీరమదాసి. అజపాలకో చిన్తేసి – ‘‘అయం అజికా పాతోపి ఇమస్మా ఠానా ఓక్కమిత్వా గతా, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి గన్త్వా ఓలోకేన్తో తం దారకం దిస్వా ‘‘మహాపుఞ్ఞో ఏస దారకో, తిరచ్ఛానగతాపిస్స గుణం జానన్తి, పటిజగ్గిస్సామి న’’న్తి గహేత్వా గేహం గతో.

పునదివసే సేట్ఠి ‘‘మతో ను ఖో దారకో, న మతో’’తి ఓలోకాపేన్తో అజపాలకేన గహితభావం ఞత్వా సహస్సం దత్వా ఆణాపేత్వా ‘‘స్వే ఇమం నగరం ఏకో సత్థవాహపుత్తో పవిసిస్సతి, ఇమం దారకం నేత్వా చక్కమగ్గే ఠపేథ, ఏవం తం సకటచక్కం ఛిన్దన్తం గమిస్సతీ’’తి ఆహ. తం తత్థ నిక్ఖిత్తం సత్థవాహపుత్తస్స పురిమసకటే గోణా దిస్వా చత్తారో పాదే థమ్భే వియ ఓతారేత్వా అట్ఠంసు. సత్థవాహో ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి తేసం ఠితకారణం ఓలోకేన్తో దారకం దిస్వా ‘‘మహాపుఞ్ఞో దారకో, పతిజగ్గితుం వట్టతీ’’తి గణ్హిత్వా అగమాసి.

సేట్ఠిపి తస్స చక్కపథే మతభావం వా అమతభావం వా ఓలోకాపేన్తో సత్థవాహేన గహితభావం ఞత్వా తస్సపి సహస్సం దత్వా ఆణాపేత్వా నగరతో అవిదూరే ఠానే పపాతే పాతాపేసి. సో తత్థ పపతన్తో నళకారానం కమ్మకరణట్ఠానే ఏకసాలాయ పతితో. సా తస్స పుఞ్ఞానుభావేన సతవిహతకప్పాసపిచుసమ్ఫస్ససదిసా అహోసి. అథ నం నళకారజేట్ఠకో ‘‘పుఞ్ఞవా ఏస దారకో, పటిజగ్గితుం వట్టతీ’’తి గణ్హిత్వా గేహం గతో. సేట్ఠి దారకస్స పపాతతో పతితట్ఠానే మతభావం వా అమతభావం వా పరియేసాపేన్తో నళకారజేట్ఠకేన గహితభావం ఞత్వా తస్సపి సహస్సం దత్వా ఆణాపేసి.

అపరభాగే సేట్ఠిస్స సకపుత్తోపి సోపి ఉభో వయప్పత్తా అహేసుం. సేట్ఠి పున ఘోసకదారకస్స మారణుపాయం చిన్తేన్తో అత్తనో కుమ్భకారస్స గేహం గన్త్వా ‘‘అమ్భో మయ్హం గేహే ఏవరూపో ఏకో అవజాతదారకో అత్థి, తం దారకం యంకిఞ్చి కత్వా మారేతుం వట్టతి రహస్సేనా’’తి ఆహ. సో ఉభోపి కణ్ణే పిదహిత్వా ‘‘ఏవరూపం నామ భారియం కథం కథేతుం న వట్టతీ’’తి ఆహ. తతో సేట్ఠి ‘‘అయం ముధా న కరిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘హన్ద, భో, సహస్సం గణ్హిత్వా ఏతం కమ్మం నిప్ఫాదేహీ’’తి ఆహ. లఞ్జం నామ అభిన్నం భిన్దతి, తస్మా సో సహస్సం లభిత్వా సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘అహం, అయ్య, అసుకదివసే నామ ఆవాపం ఆలిమ్పేస్సామి, తదా తం దారకం అసుకవేలాయ నామ పేసేహీ’’తి ఆహ. సేట్ఠిపి ఖో తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తతో పట్ఠాయ దివసే గణేన్తో కుమ్భకారేన వుత్తదివసస్స సమ్పత్తభావం ఞత్వా ఘోసకకుమారం పక్కోసాపేత్వా ‘‘అమ్హాకం, తాత, అసుకదివసే నామ బహూహి భాజనేహి అత్థో, త్వం అమ్హాకం కుమ్భకారస్స సన్తికం గన్త్వా ‘పితరా కిర మే తుమ్హాకం ఏకం కథితం అత్థి, తం అజ్జ నిప్ఫాదేహీ’తి వదేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా నిక్ఖమి.

అథ నం అన్తరామగ్గే సేట్ఠిస్స సకపుత్తో గుళకీళం కీళన్తో దిస్వా వేగేన గన్త్వా ‘‘అహం భాతిక దారకేహి సద్ధిం కీళన్తో ఏత్తకం నామ జితో, తం మే పటిజినిత్వా దేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘మయ్హం ఇదాని ఓకాసో నత్థి, పితా మం అచ్చాయికకమ్మేన కుమ్భకారస్స సన్తికం పహిణీ’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘అహం భాతిక తత్థ గమిస్సామి, త్వం ఇమేహి సద్ధిం కీళిత్వా మయ్హం లక్ఖం పచ్చాహరిత్వా దేహీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి గచ్ఛా’’తి అత్తనో కథితసాసనం తస్స కథేత్వా దారకేహి సద్ధిం కీళి. సోపి కుమారో కుమ్భకారస్స సన్తికం గన్త్వా తం సాసనం ఆరోచేసి. సో ‘‘సాధు, తాత, నిప్ఫాదేస్సామీ’’తి తం కుమారం గబ్భం పవేసేత్వా తిఖిణాయ వాసియా ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దిత్వా చాటియం పక్ఖిపిత్వా చాటిముఖం పిదహిత్వా భాజనన్తరే ఠపేత్వా ఆవాపం ఆలిమ్పేసి. ఘోసకకుమారో బహూ జినిత్వా కనిట్ఠస్స ఆగమనం ఓలోకేన్తో నిసీది. సో తం చిరాయమానం ఞత్వా ‘‘కిం ను ఖో చిరాయతీ’’తి కుమ్భకారగేహసభాగం గన్త్వా కత్థచి అదిస్వా ‘‘గేహం గతో భవిస్సతీ’’తి నివత్తిత్వా గేహం అగమాసి.

సేట్ఠి నం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో కారణం భవిస్సతి, మయా ఏస మారణత్థాయ కుమ్భకారస్స సన్తికం పహితో, సో దాని పున ఇధేవాగచ్ఛతీ’’తి ఆగచ్ఛన్తంయేవ నం ‘‘కిం, తాత, కుమ్భకారస్స సన్తికం న గతోసీ’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, తాత, న గతోమ్హీ’’తి. ‘‘కస్మా, తాతా’’తి? సో అత్తనో నివత్తకారణఞ్చ కనిట్ఠభాతికస్స తత్థ గతకారణఞ్చ ఆరోచేసి. సేట్ఠి తస్స వచనస్స సుతకాలతో పట్ఠాయ మహాపథవియా అజ్ఝోత్థటో వియ హుత్వా ‘‘కిం నామేతం త్వం వదసీ’’తి విప్ఫన్దచిత్తో వేగేన కుమ్భకారస్స సన్తికం గన్త్వా అఞ్ఞేసం సన్తికే అకథనీయభావేన ‘‘పేక్ఖ, భో, పేక్ఖ, భో’’తి ఆహ. ‘‘కిం పేక్ఖాపేసి త్వం’’? నిట్ఠితం ఏతం కమ్మన్తి. సో తతోవ నివత్తిత్వా గేహం అగమాసి. తతో పట్ఠాయ చస్స చేతసికరోగో ఉప్పజ్జి.

సో తస్మిం కాలే తేన సద్ధిం అభుఞ్జిత్వా ఆసం భిన్దిత్వా ‘‘యేన కేనచి ఉపాయేన మమ పుత్తస్స సత్తునో అన్తరమేవ పస్సితుం వట్టతీ’’తి ఏకం పణ్ణం లిఖిత్వా ఘోసకకుమారం పక్కోసిత్వా ‘‘త్వం ఇమం పణ్ణం ఆదాయ అసుకగామే నామ అమ్హాకం కమ్మన్తికో అత్థి, తస్స సన్తికం గన్త్వా ఇమం పణ్ణం దత్వా ‘ఇమస్మిం కిర పణ్ణే సాసనం సీఘం కరోహీ’తి వద. అన్తరామగ్గే అమ్హాకం సహాయకో గామకసేట్ఠి నామ ఏకో సేట్ఠి అత్థి, తస్స ఘరం గన్త్వా భత్తం భుఞ్జిత్వా గచ్ఛేయ్యాసీ’’తి చ ముఖసాసనం అదాసి. సో సేట్ఠిం వన్దిత్వా పణ్ణం గహేత్వా నిక్ఖన్తో అన్తరామగ్గే గామకసేట్ఠిస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా తస్స గేహం పుచ్ఛిత్వా తం బహిద్వారకోట్ఠకే నిసీదిత్వా మస్సుపరికమ్మం కరోన్తం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. ‘‘కుతో ఆగచ్ఛసి, తాతా’’తి చ వుత్తే ‘‘కోసమ్బిసేట్ఠినో పుత్తోమ్హి, తాతా’’తి ఆహ. సో ‘‘అమ్హాకం సహాయసేట్ఠినో పుత్తో’’తి హట్ఠతుట్ఠో అహోసి.

తస్మిం చ ఖణే తస్స సేట్ఠినో ధీతాయ ఏకా దాసీ సేట్ఠిధీతు పుప్ఫాని ఆహరితుం గచ్ఛతి. అథ నం సేట్ఠి ఆహ – ‘‘త్వం, అమ్మ, ఏతం కమ్మం ఠపేత్వా ఘోసకకుమారస్స పాదే ధోవిత్వా సయనం అత్థరిత్వా దేహీ’’తి. సా తథా కత్వా ఆపణం గన్త్వా సేట్ఠిధీతు పుప్ఫాని ఆహరి. సేట్ఠిధీతా తం దిస్వా ‘‘త్వం అజ్జ చిరం బహి పపఞ్చేసీ’’తి తస్సా కుజ్ఝిత్వా ‘‘కిం తే ఏత్తకం కాలం ఏత్థ కత’’న్తి ఆహ. ‘‘మా కథేసి, అయ్యే, మయా ఏవరూపో నదిట్ఠపుబ్బో, తుయ్హం కిర పితు సహాయకసేట్ఠినో పుత్తో ఏకో, న సక్కా తస్స రూపసమ్పత్తిం కథేతుం. సేట్ఠి మం పుప్ఫానం అత్థాయ గచ్ఛన్తిం ‘తస్స కుమారస్స పాదే ధోవిత్వా సయనం అత్థరిత్వా దేహీ’తి ఆహ, తేనాహం బహి చిరం పపఞ్చేసి’’న్తి. సాపి ఖో సేట్ఠిధీతా తస్స కుమారస్స చతుత్థే అత్తభావే ఘరసామినీ అహోసి, తస్మా తస్సా వచనస్స సుతకాలతో పట్ఠాయ నేవ అత్తనో ఠితభావం, న నిసిన్నభావం అఞ్ఞాసి. సా తమేవ దాసిం గహేత్వా తస్స నిపన్నట్ఠానం గన్త్వా తం నిద్దాయమానం ఓలోకేత్వా దుస్సన్తే పణ్ణం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో ఏతం పణ్ణ’’న్తి కుమారం అనుట్ఠాపేత్వావ పణ్ణం గహేత్వా వాచేత్వా ‘‘అయం అత్తనో మరణపణ్ణం సయమేవ గహేత్వా ఆగచ్ఛతీ’’తి తం పణ్ణం ఫాలేత్వా తస్మిం అప్పబుద్ధేయేవ ‘‘మయా తవ సన్తికం పుత్తో పేసితో, సహాయకస్స మే గామకసేట్ఠిస్స వయప్పత్తా దారికా అత్థి, త్వం సీఘం అమ్హాకం ఆణాపవత్తిట్ఠానే ఉప్పాదం ధనం గణ్హిత్వా సబ్బసతేన మమ పుత్తస్స గామకసేట్ఠినో ధీతరం గహేత్వా మఙ్గలం కరోహి. మఙ్గలే చ నిట్ఠితే ‘ఇమినా మే విధానేన కత’న్తి మయ్హం సాసనం పేసేహి. అహం తవ ఇధ కత్తబ్బం జానిస్సామీ’’తి పణ్ణం లిఖిత్వా తమేవ లఞ్ఛనం దత్వా పఠమం బద్ధనియామేనేవ దుస్సన్తే బన్ధి.

సోపి ఖో కుమారో తందివసం తత్థ వసిత్వా పునదివసే సేట్ఠిం ఆపుచ్ఛిత్వా కమ్మన్తికస్స గామం గన్త్వా పణ్ణం అదాసి. కమ్మన్తికో పణ్ణం వాచేత్వా గామికే సన్నిపాతేత్వా ‘‘తుమ్హేవ మం న గణేథ, మమ సామీ అత్తనో జేట్ఠపుత్తస్స సబ్బసతేన దారికం ఆనేతుం మయ్హం సన్తికం పేసేసి, వేగేన ఇమస్మిం ఠానే ఉప్పాదం సమ్పిణ్డేథా’’తి సబ్బం మఙ్గలసక్కారం సజ్జేత్వా గామకసేట్ఠిస్స సాసనం పేసేత్వా సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా సబ్బసతేన మఙ్గలకిరియం నిట్ఠాపేత్వా కోసమ్బిసేట్ఠిస్స పణ్ణం పహిణి ‘‘మయా తుమ్హేహి పహితపణ్ణే సాసనం సుత్వా ఇదఞ్చిదఞ్చ కత’’న్తి.

సేట్ఠి తం సాసనం సుత్వా అగ్గిదడ్ఢో వియ ‘‘ఇదాని నట్ఠోమ్హీ’’తి చిన్తనవసేన లోహితపక్ఖన్దికరోగం పత్వా ‘‘యేన కేనచి తం ఉపాయేన పక్కోసిత్వా మమ సన్తకస్స అస్సామికం కరిస్సామీ’’తి ‘‘మఙ్గలస్స నిట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ కస్మా మయ్హం పుత్తో బహి హోతి, సీఘం ఆగచ్ఛతూ’’తి సాసనం పేసేసి. సాసనం సుత్వా కుమారే గన్తుం ఆరద్ధే సేట్ఠిధీతా చిన్తేసి – ‘‘అయం బాలో మం నిస్సాయ ఇమం సమ్పత్తిం అలత్థన్తి న జానాతి, యంకిఞ్చి కత్వా ఇమస్స గమనపటిబాహనుపాయో కాతుం వట్టతీ’’తి. తతో నం ఆహ – ‘‘కుమార, మా అతివేగేన గచ్ఛాహి, కులగామం గచ్ఛన్తేన నామ అత్తనో పరివచ్ఛం కత్వా గన్తుం వట్టతీ’’తి.

కోసమ్బకసేట్ఠిపి తస్స చిరాయనభావం ఞత్వా పున సాసనం పహిణి ‘‘కస్మా మే పుత్తో చిరాయతి, అహం లోహితపక్ఖన్దికరోగం పత్తో, జీవన్తమేవ మం ఆగన్త్వా దట్ఠుం వట్టతీ’’తి. తస్మిం కాలే సేట్ఠిధీతా తస్స ఆరోచేసి – ‘‘న ఏసో తవ పితా, త్వం పన ‘పితా’తి సఞ్ఞం కరోసి. ఏస తవ మారణత్థాయ కమ్మన్తికస్స పణ్ణం పహిణి, అహం తం పణ్ణం అపనేత్వా అఞ్ఞం సాసనం లిఖిత్వా తవ ఏతం సమ్పత్తిం ఉప్పాదయిం. ఏస తం ‘అపుత్తం కరిస్సామీ’తి పక్కోసతి, ఏతస్స కాలకిరియం ఆగమేహీ’’తి. అథస్స ధరమానకస్సేవ కాలకతభావం సుత్వా కోసమ్బినగరం అగమాసి. సేట్ఠిధీతాపి తస్స బహియేవ సఞ్ఞం అదాసి ‘‘త్వం పవిసన్తో సకలగేహే తవ ఆరక్ఖం ఠపేన్తోవ పవిసాహీ’’తి. సయమ్పి సేట్ఠిపుత్తేన సద్ధిమేవ పవిసిత్వా ఉభో హత్థే ఉక్ఖిపిత్వా రోదన్తీ వియ హుత్వా అన్ధకారట్ఠానే నిపన్నకస్స సేట్ఠిస్స సన్తికం గన్త్వా సీసేనేవ హదయం పహరి. సో దుబ్బలతాయ తేనేవ పహారేన కాలమకాసి.

కుమారోపి పితు సరీరకిచ్చం కత్వా ‘‘తుమ్హే మహాసేట్ఠిస్స మం సకపుత్తోతి వదథా’’తి పాదమూలికానం లఞ్జం అదాసి. తతో సత్తమే దివసే రాజా ‘‘సేట్ఠిట్ఠానారహం ఏకం లద్ధుం వట్టతీ’’తి ‘‘సేట్ఠిస్స సపుత్తకనిపుత్తకభావం జానాథా’’తి పేసేసి. సేట్ఠిపాదమూలికా రఞ్ఞో సేట్ఠిస్స సపుత్తభావం కథయింసు. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్స సేట్ఠిట్ఠానం అదాసి. సో ఘోసకసేట్ఠి నామ జాతో. అథ నం భరియా ఆహ – ‘‘అయ్యపుత్త, త్వమ్పి అవజాతో, అహమ్పి దుగ్గతకులే నిబ్బత్తా. పుబ్బే కతకుసలవసేన పన ఏవరూపం సమ్పత్తిం అలభిమ్హ, అధునాపి కుసలం కరిస్సామా’’తి. సో ‘‘సాధు భద్దే’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా దేవసికం సహస్సం విస్సజ్జేత్వా దానం పట్ఠపేసి.

తస్మిం సమయే తాసం ద్విన్నం జనానం ఖుజ్జుత్తరా దేవలోకతో చవిత్వా ఘోసకసేట్ఠిస్స గేహే ధాతియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. సా జాతకాలే ఖుజ్జా అహోసీతి ఖుజ్జుత్తరాతేవస్సా నామం అకంసు. సామావతీపి దేవలోకతో చవిత్వా భద్దవతియరట్ఠే భద్దియనగరే భద్దవతియసేట్ఠిస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, సామాతిస్సా నామం అకంసు. అపరభాగే తస్మిం నగరే ఛాతకభయం ఉప్పజ్జి, మనుస్సా ఛాతకభయభీతా యేన వా తేన వా గచ్ఛన్తి. తదా అయం భద్దవతియసేట్ఠి భరియాయ సద్ధిం మన్తేసి – ‘‘భద్దే ఇమస్మిం ఛాతకభయస్స అన్తో న పఞ్ఞాయతి, కోసమ్బినగరే అమ్హాకం సహాయకస్స ఘోసకసేట్ఠిస్స సన్తికం గచ్ఛామ, న సో అమ్హే దిస్వా పమజ్జిస్సతీ’’తి. తస్స కిర సో సేట్ఠి అదిట్ఠసహాయకో అహోసి, తస్మా ఏవమాహ. సో సేసజనం నివత్తాపేత్వా భరియఞ్చ ధీతరఞ్చ గణ్హిత్వా కోసమ్బినగరస్స మగ్గం పటిపజ్జి. తే తయోపి అన్తరామగ్గే మహాదుక్ఖం అనుభవన్తా అనుపుబ్బేన కోసమ్బిం పత్వా ఏకాయ సాలాయ నివాసం అకంసు.

ఘోసకసేట్ఠిపి ఖో అత్తనో ఘరద్వారే కపణద్ధికవనిబ్బకయాచకానం మహాదానం దాపేసి. అథాయం భద్దవతియసేట్ఠి చిన్తేసి – ‘‘న సక్కా అమ్హేహి ఇమినావ కపణవేసేన సహాయకస్స అత్తానం దస్సేతుం, సరీరే పాకతికే జాతే సునివత్థా సుపారుతా సేట్ఠిం పస్సిస్సామా’’తి. తే ఉభోపి ధీతరం ఘోసకసేట్ఠిస్స దానగ్గం పహిణింసు. సా అత్తనో భత్తం ఆహరణత్థాయ భాజనం గహేత్వా దానగ్గం గన్త్వా ఏకస్మిం ఓకాసే లజ్జమానరూపా అట్ఠాసి. తం దిస్వా దానకమ్మికో చిన్తేసి – ‘‘సేసజనా సమ్ముఖసమ్ముఖట్ఠానే కేవట్టా మచ్ఛవిలోపే వియ మహాసద్దం కత్వా గణ్హిత్వా గచ్ఛన్తి, అయం పన దారికా కులధీతా భవిస్సతి, ఉపధిసమ్పదాపిస్సా అత్థీ’’తి.

తతో నం ఆహ – ‘‘త్వం, అమ్మ, కస్మా సేసజనో వియ గణ్హిత్వా న గచ్ఛసీ’’తి? తాత, ఏవరూపం సమ్బాధట్ఠానం కిన్తి కత్వా పవిసామీతి. అమ్మ, కతి పన జనా తుమ్హేతి? తయో జనా, తాతాతి. సో తయో భత్తపిణ్డే అదాసి. సా తం భత్తం మాతాపితూనం అదాసి, పితా దీఘరత్తం ఛాతకత్తా అతిరేకం భుఞ్జిత్వా కాలమకాసి. సా పునదివసే గన్త్వా ద్వేయేవ భత్తపిణ్డే గణ్హి. తందివసం సేట్ఠిభరియా భత్తేన చ కిలన్తతాయ సేట్ఠినో చ మరణసోకేన రత్తిభాగసమనన్తరే కాలమకాసి. సా పునదివసే సేట్ఠిధీతా ఏకమేవ భత్తపిణ్డం గణ్హి. దానకమ్మికో తస్సా కిరియం ఉపధారేత్వా, ‘‘అమ్మ, తయా పఠమదివసే తయో పిణ్డా గహితా, పునదివసే ద్వే, అజ్జ ఏకమేవ గణ్హసి. కిం ను ఖో కారణ’’న్తి పుచ్ఛి. సా తం కారణం కథేసి. కతరగామవాసినో పన, అమ్మ, తుమ్హేతి. సా తమ్పి కారణం నిప్పదేసతో కథేసి. ‘‘అమ్మ, ఏవం సన్తే త్వం అమ్హాకం సేట్ఠిధీతా నామ అహోసి, మయ్హఞ్చ అఞ్ఞా దారికా నత్థి, త్వం ఇతో పట్ఠాయ మమ ధీతా, అమ్మా’’తి తం ధీతరం కత్వా గణ్హి.

సా ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ దానగ్గే మహాసద్దం సుత్వా ‘‘కస్మా అయం, తాత, ఉచ్చాసద్దమహాసద్దో’’తి ఆహ. అమ్మ, మహాజనస్స అన్తరే నామ అప్పసద్దం కాతుం న సక్కాతి. అహమేత్థ ఉపాయం జానామి, తాతాతి. కిం కాతుం వట్టతి, అమ్మాతి? సమన్తా వతిం కత్వా ద్వే ద్వారాని యోజేత్వా అన్తో భాజనాని ఠపాపేత్వా ఏకేన ద్వారేన పవిసిత్వా భత్తం గణ్హిత్వా ఏకేన ద్వారేన నిక్ఖమనం కరోథ, తాతాతి. సాధు, అమ్మాతి పునదివసతో పట్ఠాయ తథా కారేసి. తతో పట్ఠాయ దానగ్గం పదుమస్సరం వియ సన్నిసిన్నసద్దం అహోసి.

తతో ఘోసకసేట్ఠి పుబ్బే దానగ్గస్మిం ఉచ్చాసద్దమహాసద్దం సుత్వా తదా తం అసుణన్తో దానకమ్మికం పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘త్వం అజ్జ దానం న దాపేసీ’’తి. దిన్నం, అయ్యాతి. అథ కస్మా పుబ్బే వియ దానగ్గే సద్దో న సుయ్యతీతి? ఆమ, అయ్య, ఏకా మే ధీతా అత్థి, అహం తాయ కథితఉపాయే ఠత్వా దానగ్గం నిస్సద్దమకాసిన్తి. తవ ధీతా నామ నత్థి, కుతో తే ధీతా లద్ధాతి? సో వఞ్చేతుం అసక్కుణేయ్యభావేన సేట్ఠిస్స సబ్బం ధీతు ఆగమనవిధానం కథేసి. కస్మా పన భో త్వం ఏవరూపం భారియం కమ్మమకాసి? త్వం ఏత్తకం అద్ధానం మమ ధీతరం అత్తనో సన్తికే వసమానం నారోచేసి, వేగేన తం అమ్హాకం గేహం ఆణాపేహీతి. సో తస్స వచనం సుత్వా అకామకో ఆణాపేసి. తతో పట్ఠాయ సేట్ఠి తం ధీతుట్ఠానే ఠపేత్వా ‘‘ధీతు సక్కారం కరోమీ’’తి అత్తనో సమానజాతికేహి కులేహి ధీతు సమానవయాని పఞ్చ కుమారికసతాని తస్సా పరివారమకాసి.

అథేకదివసం ఉదేనో రాజా నగరే అనుసఞ్చరన్తో తం సామావతిం తాహి కుమారీహి పరివారితం కీళమానం దిస్వా ‘‘కస్సాయం దారికా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఘోసకసేట్ఠిస్స ధీతా’’తి సుత్వా సస్సామికఅస్సామికభావం పుచ్ఛి. తతో అస్సామికభావే కథితే ‘‘గచ్ఛథ సేట్ఠినో కథేథ ‘తుమ్హాకం ధీతరం రాజా ఇచ్ఛతీ’’’తి. తం సుత్వా సేట్ఠి ‘‘అమ్హాకం అఞ్ఞా దారికా నత్థి, ఏకధీతికం సపత్తివాసే దాతుం న సక్కోమా’’తి. రాజా తం కథం సుత్వా సేట్ఠిం చ సేట్ఠిభరియఞ్చ బహి కత్వా సకలగేహం లఞ్ఛాపేసి. సామావతీ బహి కీళిత్వా ఆగచ్ఛన్తీ మాతాపితరో బహి నిసిన్నకే దిస్వా ‘‘అమ్మతాతా, కస్మా ఇధ నిసిన్నత్థా’’తి? తే తం కారణం కథయింసు. అమ్మతాతా, కస్మా తుమ్హే ఇమం పటివచనం న జానాథ ‘‘మమ ధీతా సపత్తివాసే వసన్తీ ఏకికా వసితుం న సక్ఖిస్సతి, సచస్సా పరివారా పఞ్చసతా కుమారియో వసాపేథ, ఏవం వసిస్సతీ’’తి. ఇదాని ఏవం కథాపేథ, తాతాతి. ‘‘సాధు, అమ్మ, మయం తవ చిత్తం న జానిమ్హా’’తి వత్వా తే తథా కథయింసు. రాజా ఉత్తరితరం పసీదిత్వా ‘‘సహస్సమ్పి హోతు, సబ్బా ఆనేథా’’తి ఆహ. అథ నం భద్దకేన నక్ఖత్తముహుత్తకేన పఞ్చమాతుగామసతపరివారం రాజగేహం నయింసు. రాజా తా పఞ్చసతాపి తస్సాయేవ పరివారం కత్వా అభిసేకం కత్వా విసుం ఏకస్మిం పాసాదే వసాపేసి.

తేన చ సమయేన కోసమ్బియం ఘోసకసేట్ఠి కుక్కుటసేట్ఠి పవారికసేట్ఠీతి తయో జనా అఞ్ఞమఞ్ఞం సహాయకా హోన్తి. తే తయోపి జనా పఞ్చసతే తాపసే పటిజగ్గన్తి. తాపసాపి చత్తారో మాసే తేసం సన్తికే వసిత్వా అట్ఠ మాసే హిమవన్తే వసన్తి. అథేకదివసం తే తాపసా హిమవన్తతో ఆగచ్ఛన్తా మహాకన్తారే తసితా కిలన్తా ఏకం మహన్తం వటరుక్ఖం పత్వా తత్థ అధివత్థాయ దేవతాయ సన్తికా సఙ్గహం పచ్చాసీసన్తా నిసీదింసు. దేవతా సబ్బాలఙ్కారవిభూసితం హత్థం పసారేత్వా తేసం పానీయపానకాదీని దత్వా కిలమథం పటివినోదేసి. తే దేవతాయ ఆనుభావేన విమ్హితా పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం ను ఖో దేవతే కమ్మం కత్వా తయా అయం సమ్పత్తి లద్ధా’’తి? దేవతా ఆహ – లోకే బుద్ధో నామ భగవా ఉప్పన్నో, సో ఏతరహి సావత్థియం విహరతి. అనాథపిణ్డికో గహపతి తం ఉపట్ఠాతి. సో ఉపోసథదివసేసు అత్తనో భతకానం పకతిభత్తవేతనమేవ దత్వా ఉపోసథం కారాపేసి. అథాహం ఏకదివసం మజ్ఝన్హికే పాతరాసత్థాయ ఆగతో కఞ్చి భతకం కమ్మం కరోన్తం అదిస్వా ‘‘అజ్జ మనుస్సా కస్మా కమ్మం న కరోన్తీ’’తి పుచ్ఛిం. తస్స మే ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. అథాహం ఏతదవోచం – ‘‘ఇదాని ఉపడ్ఢదివసో గతో, సక్కా ను ఖో ఉపడ్ఢఉపోసథం కాతు’’న్తి. తతో సేట్ఠిస్స పటివేదేత్వా ‘‘సక్కా కాతు’’న్తి ఆహ. స్వాహం ఉపడ్ఢదివసం ఉపోసథం సమాదియిత్వా తదహేవ కాలం కత్వా ఇమం సమ్పత్తిం పటిలభిన్తి.

అథ తే తాపసా ‘‘బుద్ధో కిర ఉప్పన్నో’’తి సఞ్జాతపీతిపామోజ్జా తతో సావత్థిం గన్తుకామా హుత్వాపి ‘‘బహూపకారా నో ఉపట్ఠాకసేట్ఠినో, తేసమ్పి ఇమమత్థం ఆరోచేస్సామా’’తి కోసమ్బిం గన్త్వా సేట్ఠీహి కతసక్కారబహుమానా ‘‘తదహేవ మయం గచ్ఛామా’’తి ఆహంసు. ‘‘కిం, భన్తే, తురితత్థ, నను తుమ్హే పుబ్బే చత్తారో పఞ్చ మాసే వసిత్వా గచ్ఛథా’’తి వుత్తా తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. ‘‘తేన హి, భన్తే, సహేవ గచ్ఛామా’’తి చ వుత్తే – ‘‘గచ్ఛామ మయం, తుమ్హే సణికం ఆగచ్ఛథా’’తి సావత్థిం గన్త్వా భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు.

తేపి సేట్ఠినో పచ్ఛా పఞ్చసతపఞ్చసతసకటపరివారా సావత్థిం గన్త్వా జేతవనతో అవిదూరే ఠానే ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. సత్థా తేసం చరియావసేన ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే తయోపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా పునదివసే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా తేనేవ నియామేన అజ్జతనాయ స్వాతనాయాతి నిమన్తేత్వా అద్ధమాసం ఖన్ధావారభత్తం నామ దత్వా సత్థారం అత్తనో నగరం ఆగమనత్థాయ యాచింసు. సత్థా ‘‘సుఞ్ఞాగారే తథాగతా అభిరమన్తీ’’తి కథేసి. తే ‘‘అఞ్ఞాతం, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘తుమ్హే అమ్హేహి పహితసాసనేన ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి వత్వా సత్థారం వన్దిత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా అత్తనో నగరమేవ ఆగన్త్వా తయోపి జనా సకే సకే ఉయ్యానే విహారే కారాపేసుం. ఘోసకసేట్ఠినా కారితో ఘోసితారామో నామ జాతో, కుక్కుటసేట్ఠినా కారితో కుక్కుటారామో నామ జాతో, పావారికసేట్ఠినా కారితం పావారికమ్బవనం నామ జాతం. తే విహారే కారాపేత్వా సత్థు దూతం పహిణింసు – ‘‘సత్థా అమ్హాకం సఙ్గహం కాతుం ఇమం నగరం ఆగచ్ఛతూ’’తి. సత్థా ‘‘కోసమ్బిం గమిస్సామీ’’తి మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో చారికం నిక్ఖమన్తో అన్తరామగ్గే మాగణ్డియబ్రాహ్మణస్స అరహత్తూపనిస్సయం దిస్వా గమనం విచ్ఛిన్దిత్వా కురురట్ఠే కమ్మాసదమ్మం నామ నిగమం అగమాసి.

తస్మిం సమయే మాగణ్డియో సబ్బరత్తిం బహిగామే అగ్గిం జుహిత్వా పాతోవ అన్తోగామం పవిసతి. సత్థాపి పునదివసే అన్తోగామం పిణ్డాయ పవిసన్తో పటిపథే మాగణ్డియబ్రాహ్మణస్స అత్తానం దస్సేసి. సో దసబలం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం ఏత్తకం కాలం మమ ధీతు రూపసమ్పత్తియా సదిసం దారకం పరియేసన్తో చరామి, రూపసమ్పత్తియా చ సతిపి ఏవరూపం గహితపబ్బజ్జమేవ పత్థేసిం. అయం ఖో పన పబ్బజితో అభిరూపో దస్సనీయో మమ ధీతుయేవ అనుచ్ఛవికో’’తి వేగేన గేహం అగమాసి. తస్స కిర బ్రాహ్మణస్స పుబ్బే ఏకో పబ్బజితవంసో అత్థి, తేనస్స పబ్బజితమేవ దిస్వా చిత్తం నమతి. సో బ్రాహ్మణిం ఆమన్తేసి – ‘‘భద్దే మయా ఏవరూపో పబ్బజితో నామ నదిట్ఠపుబ్బో సువణ్ణవణ్ణో బ్రహ్మవణ్ణో మమ ధీతుయేవ అనుచ్ఛవికో, సీఘం మే ధీతరం అలఙ్కరోహీ’’తి. బ్రాహ్మణియా ధీతరం అలఙ్కరోన్తియావ సత్థా అత్తనో ఠితట్ఠానే పదచేతియాని దస్సేత్వా అన్తోనగరం పావిసి.

అథ బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణియా సద్ధిం ధీతరం గహేత్వా తం ఠానం ఆగచ్ఛన్తో అన్తోగామం పవిట్ఠకాలే ఆగతత్తా ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో దసబలం అదిస్వా బ్రాహ్మణిం పరిభాసతి – ‘‘తవ కారణం భద్దకం నామ నత్థి, తయి పపఞ్చం కరోన్తియావ సో పబ్బజితో నిక్ఖమిత్వా గతో’’తి. బ్రాహ్మణ, గతో తావ హోతు, కతరదిసాభాగేన గతోతి? ఇమినా దిసాభాగేనాతి సత్థు గతట్ఠానం ఓలోకేన్తోవ పదచేతియాని దిస్వా ‘‘భద్దే ఇమాని తస్స పురిసస్స పదాని, ఇతో గతో భవిస్సతీ’’తి ఆహ. అథ, బ్రాహ్మణీ, సత్థు పదచేతియం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘బాలో వతాయం బ్రాహ్మణో అత్తనో గన్థమత్తస్సాపి అత్థం న జానాతీ’’తి తేన సద్ధిం పరిహాసం కరోన్తీ ఆహ – ‘‘యావ బాలో చాసి, బ్రాహ్మణ, ఏవరూపస్స నామ పురిసస్స ధీతరం దస్సామీతి వదసి. రాగేన హి రత్తస్స దోసేన దుట్ఠస్స మోహేన మూళ్హస్స పురిసస్స పదం నామ ఏవరూపం న హోతి. లోకే పన వివటచ్ఛదస్స సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స ఏతం పదం’’ పస్స, బ్రాహ్మణ –

‘‘రత్తస్స హి ఉక్కుటికం పదం భవే,

దుట్ఠస్స హోతి అవకడ్ఢితం పదం;

మూళ్హస్స హోతి సహసానుపీళితం,

వివటచ్ఛదస్స ఇదమీదిసం పద’’న్తి.

సో బ్రాహ్మణియా ఏత్తకం కథేన్తియాపి అసుత్వా ‘‘త్వం నామ చణ్డా ముఖరా’’తి ఆహ. తేసం ద్విన్నమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదం కరోన్తానంయేవ సత్థా పిణ్డాయ చరిత్వా సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన కతభత్తకిచ్చో బ్రాహ్మణస్స దస్సనూపచారేనేవ నిక్ఖమి. బ్రాహ్మణో సత్థారం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా బ్రాహ్మణిం అపసాదేత్వా ‘‘అయం సో పురిసో’’తి హట్ఠపహట్ఠో దసబలస్స పురతో ఠత్వా ‘‘భో పబ్బజిత, అహం పాతోవ పట్ఠాయ తం పరియేసన్తో చరామి, ఇమస్మిం జమ్బుదీపే మమ ధీతాయ సమానరూపా ఇత్థీ నామ నత్థి, పురిసోపి తయా సద్ధిం సమానరూపో నామ నత్థి, మమ ధీతరం తుయ్హం పోసనత్థాయ దమ్మి, గణ్హాహి న’’న్తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘అహం, బ్రాహ్మణ, కామగ్గవాసినియో ఉత్తమరూపధరా నానావణ్ణం కథం కథేన్తియో మమ పలోభనత్థమేవ ఆగన్త్వా సన్తికే ఠితా దేవధీతాపి న ఇచ్ఛిం, కిమఙ్గం పన ఇమం గణ్హిస్సామీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ,

నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిం;

కింమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం,

పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే’’తి. (సు. ని. ౮౪౧);

మాగణ్డియా చిన్తేసి – ‘‘అనత్థికేన నామ ‘అల’న్తి వత్తుమేవ వట్టతి. అయం పన మమ సరీరం ముత్తకరీసపుణ్ణం నామ కత్వా ‘పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే’తి అవోచ, ఏకం ఇస్సరియట్ఠానం లభన్తీ అన్తరమేవస్స పస్సిస్సామీ’’తి ఆఘాతం బన్ధి. సత్థా తం అమనసికత్వా చరియవసేన బ్రాహ్మణస్స ధమ్మదేసనం ఆరభి. దేసనాపరియోసానే ఉభోపి జాయమ్పతికా అనాగామిఫలే పతిట్ఠాయ ‘‘ఇదాని అమ్హాకం ఘరావాసేన అత్థో నత్థీ’’తి ధీతరం మాగణ్డియం చూళపితరం సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా ఉభోపి పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. అథ రాజా ఉదేనో చూళమాగణ్డియేన సద్ధిం వోహారం కత్వా మాగణ్డియదారికం రాజానుభావేన గేహం ఆనేత్వా అభిసేకం కత్వా తస్సా పఞ్చమాతుగామసతపరివారాయ వసనట్ఠానం విసుం పాసాదం అదాసి.

సత్థాపి ఖో అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో కోసమ్బినగరం సమ్పాపుణి. సేట్ఠినో సత్థు ఆగమనం సుత్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇమే, భన్తే, తయో విహారా తుమ్హే ఉద్దిస్స కతా, పటిగ్గణ్హథ, భన్తే, విహారే చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స సఙ్గహత్థాయా’’తి. పటిగ్గహేసి భగవా విహారే. తేపి సేట్ఠినో సత్థారం స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా అభివాదేత్వా ఘరం అగమంసు.

మాగణ్డియాపి ఖో సత్థు ఆగతభావం సుత్వా ఛిన్నభిన్నకే ధుత్తే పక్కోసాపేత్వా తేసం లఞ్జం దత్వా ‘‘తుమ్హే సమణం గోతమం ఇమినా ఇమినా చ నియామేన అక్కోసథా’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసి. తే సత్థు అన్తోగామం పవిసనవేలాయ సపరివారం సత్థారం నానావిధేహి అక్కోసేహి అక్కోసింసు. ఆయస్మా ఆనన్దో సత్థారం ఆహ – ‘‘భన్తే, ఏవరూపే అక్కోసనట్ఠానే న వసిస్సామ, అఞ్ఞం నగరం గచ్ఛామా’’తి. సత్థా, ‘‘ఆనన్ద, తథాగతా నామ అట్ఠహి లోకధమ్మేహి న కమ్పన్తి, అయమ్పి సద్దో సత్తాహం నాతిక్కమిస్సతి, అక్కోసకానంయేవ ఉపరి పతిస్సతి, త్వం మా వితక్కయిత్థా’’తి. తేపి తయో నగరసేట్ఠినో మహాసక్కారేన భగవన్తం పవేసేత్వా మహాదానం అదంసు. తేసం అపరాపరం దానం దదన్తానంయేవ మాసో అతిక్కమి, అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘బుద్ధా నామ సబ్బలోకం అనుకమ్పమానా ఉప్పజ్జన్తి, అఞ్ఞేసమ్పి ఓకాసం దస్సామా’’తి. తతో తే కోసమ్బినగరవాసినోపి జనస్స ఓకాసం అకంసు. తతో పట్ఠాయ నాగరాపి వీథిసభాగేన గణసభాగేన మహాదానం దేన్తి.

అథేకదివసం సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో మాలాకారకజేట్ఠకస్స గేహే నిసీది. తస్మిం ఖణే సామావతియా ఉపట్ఠాయికా ఖుజ్జుత్తరా అట్ఠ కహాపణే ఆదాయ మాలత్థాయ తం గేహం అగమాసి. మాలాకారజేట్ఠకో తం దిస్వా, ‘‘అమ్మ ఉత్తరే, అజ్జ తుయ్హం పుప్ఫాని దాతుం ఖణో నత్థి, అహం బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసామి. త్వమ్పి పరివేసనాయ సహాయికా హోహి, ఏవం ఇతో పరేసం వేయ్యావచ్చకరణతో ముచ్చిస్సతీ’’తి ఆహ. తతో ఖుజ్జుత్తరా అత్తనా లద్ధం భోజనం భుఞ్జిత్వా బుద్ధానం భత్తగ్గే వేయ్యావచ్చం అకాసి. సా సత్థారా ఉపనిసిన్నకథావసేన కథితం ధమ్మం సబ్బమేవ ఉగ్గణ్హి. అనుమోదనం పన సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి.

సా అఞ్ఞేసు దివసేసు చత్తారోవ కహాపణే దత్వా పుప్ఫాని గహేత్వా గచ్ఛతి, తస్మిం పన దివసే దిట్ఠసచ్చభావేన పరసన్తకే చిత్తం అనుప్పాదేత్వా సబ్బేవ అట్ఠ కహాపణే దత్వా పచ్ఛిం పూరేత్వా పుప్ఫాని ఆదాయ సామావతియా సన్తికం అగమాసి. అథ నం సా పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ ఉత్తరే, త్వం అఞ్ఞేసు దివసేసు న బహూని పుప్ఫాని ఆహరసి, అజ్జ పన బహుకాని, కిం నో రాజా ఉత్తరితరం పసన్నో’’తి? సా ముసావాదే అభబ్బతాయ అతీతే అత్తనా కతం అనిగుహిత్వా సబ్బం కథేసి. ‘‘అథ కస్మా అజ్జ బహూని పుప్ఫాని ఆహరసీ’’తి వుత్తా చ ఏవమాహ – ‘‘అహం అజ్జ దసబలస్స ధమ్మం సుత్వా అమతం సచ్ఛాకాసిం, తస్మా తుమ్హే న వఞ్చేమీ’’తి. తం సుత్వా, ‘‘అమ్మ ఉత్తరే, తయా లద్ధం అమతధమ్మం అమ్హాకమ్పి దేహీ’’తి సబ్బావ హత్థం పసారయింసు. అయ్యే, ఏవం దాతుం న సక్కా, అహం పన సత్థారా కథితనియామేన తుమ్హాకం ధమ్మం దేసేస్సామి, తుమ్హే అత్తనో హేతుమ్హి సతి తం ధమ్మం లభిస్సథాతి. తేన హి, అమ్మ ఉత్తరే, కథేహీతి. ‘‘ఏవం కథేతుం న సక్కా, మయ్హం ఉచ్చం ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా తుమ్హే నీచాసనేసు నిసీదథా’’తి ఆహ. తా పఞ్చసతాపి ఇత్థియో ఖుజ్జుత్తరాయ ఉచ్చాసనం దత్వా సయం నీచాసనాని గహేత్వా నిసీదింసు. ఖుజ్జుత్తరాపి సేక్ఖపటిసమ్భిదాసు ఠత్వా తాసం ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సామావతిం జేట్ఠికం కత్వా సబ్బావ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. తతో పట్ఠాయ ఖుజ్జుత్తరం వేయ్యావచ్చకరణతో అపనేత్వా ‘‘త్వం సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా ఆహరిత్వా అమ్హే సావేహీ’’తి ఆహంసు. ఖుజ్జుత్తరాపి తతో పట్ఠాయ తథా అకాసి.

కస్మా పనేసా దాసీ హుత్వా నిబ్బత్తాతి? సా కిర కస్సపదసబలస్స సాసనే ఏకాయ సామణేరియా అత్తనో వేయ్యావచ్చం కారేసి. తేన కమ్మేన పఞ్చ జాతిసతాని పరేసం దాసీయేవ హుత్వా నిబ్బత్తి. కస్మా పన ఖుజ్జా అహోసీతి? అనుప్పన్నే కిర బుద్ధే అయం బారాణసిరఞ్ఞో గేహే వసన్తీ ఏకం రాజకులూపకం పచ్చేకబుద్ధం ఖుజ్జధాతుకం దిస్వా అత్తనా సహవాసీనం మాతుగామానం పురతో పరిహాసం కరోన్తీ ఖుజ్జాకారేన విచరి. తస్మా ఖుజ్జా హుత్వా నిబ్బత్తి. కిం పన కత్వా సా పఞ్ఞవన్తీ జాతాతి? అనుప్పన్నే బుద్ధే అయం బారాణసిరఞ్ఞో గేహే వసన్తీ అట్ఠ పచ్చేకబుద్ధే రాజగేహతో ఉణ్హపాయాసస్స పూరితే పత్తే గహేత్వా గచ్ఛన్తే దిస్వా ‘‘ఏత్థ ఠపేత్వా గచ్ఛథ, భన్తే’’తి అట్ఠ సువణ్ణకటకే ఓముఞ్చిత్వా అదాసి. తస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన పఞ్ఞవన్తీ హుత్వా నిబ్బత్తి.

అథ ఖో తా సామావతియా పరివారా పఞ్చసతా ఇత్థియో పటివిద్ధసచ్చాపి సమానా రఞ్ఞో అస్సద్ధభావేన కాలేన కాలం సత్థు సన్తికం గన్త్వా బుద్ధదస్సనం న లభన్తి. తస్మా దసబలే అన్తరవీథిం పటిపన్నే వాతపానేసు నప్పహోన్తేసు అత్తనో అత్తనో గబ్భేసు ఛిద్దం కత్వా తేహి ఓలోకేన్తి. అథేకదివసం మాగణ్డియా అత్తనో పాసాదతలతో నిక్ఖమిత్వా చఙ్కమమానా తాసం వసనట్ఠానం గన్త్వా గబ్భచ్ఛిద్దం దిస్వా ‘‘కిమిద’’న్తి పుచ్ఛి. తాహి తస్సా సత్థరి బద్ధాఘాతతం అజానన్తీహి – ‘‘సత్థా ఇమం నగరం ఆగతో, మయం ఏత్థ ఠత్వా సత్థారం పస్సామ చేవ పూజేమ చా’’తి వుత్తే ‘‘ఇదానిస్స కత్తబ్బం జానిస్సామి, ఇమాపి తస్స ఉపట్ఠాయికా, ఇమాసమ్పి కత్తబ్బం జానిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా గన్త్వా రఞ్ఞా సద్ధిం రహోగతకాలే, ‘‘మహారాజ, సామావతిమిస్సకానం బహిద్ధా పత్థనా అత్థి, కతిపాహేనేవ తే జీవితం మారేస్సన్తి, సామావతీ, సపరివారా తుమ్హేసు సినేహం వా పేమం వా న కరోతి, సమణం పన గోతమం అన్తరవీథియా గచ్ఛన్తం దిస్వా వాతపానేసు అప్పహోన్తేసు తాని ఖణ్డిత్వాపి ఓకాసం కత్వా ఓలోకేన్తీ’’తి ఆహ. రాజా ‘‘న తా ఏవరూపం కరిస్సన్తీ’’తి న సద్దహతి. పున వుత్తేపి న సద్దహతియేవ. అథ నం తిక్ఖత్తుం వుత్తేపి అస్సద్దహన్తం ‘‘సచే మే వచనం న సద్దహసి, తాసం వసనట్ఠానం గన్త్వా ఉపధారేహి, మహారాజా’’తి ఆహ. రాజా గన్త్వా గబ్భేసు ఛిద్దం దిస్వా ‘‘ఇదం కి’’న్తి పుచ్ఛిత్వా తస్మిం అత్థే ఆరోచితే తాసం అక్కుజ్ఝిత్వా కిఞ్చి అవత్వా ఛిద్దాని పిదహాపేసి. రాజా తతో పట్ఠాయ తాసం పాసాదే ఉద్ధచ్ఛిద్దకజాలవాతపానాని కారేసి.

సా తేన కారణేన రాజానం కోపేతుం అసక్కోన్తీ, ‘‘దేవ, ఏతాసం తుమ్హేసు పేమం అత్థి వా నత్థి వాతి జానిస్సామ, అట్ఠ కుక్కుటే పేసేత్వా తుమ్హాకం అత్థాయ పచాపేథా’’తి ఆహ. రాజా తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘ఇమే పచిత్వా పేసేతూ’’తి సామావతియా అట్ఠ కుక్కుటే పహిణి. సోతాపన్నా అరియసావికా జీవమానే కుక్కుటే కిం పచిస్సతి, అలన్తి వత్వా పన హత్థేనపి ఫుసితుం న ఇచ్ఛి. మాగణ్డియా ‘‘హోతు, మహారాజ, ఏతేయేవ చ కుక్కుటే సమణస్స గోతమస్స పచనత్థాయ పేసేహీ’’తి. రాజా తథా అకాసి. మాగణ్డియా అన్తరామగ్గేయేవ కుక్కుటే మారాపేత్వా ‘‘ఇమే కుక్కుటే పచాపేత్వా సమణస్స గోతమస్స దేతూ’’తి పహిణి. సా తేసం మతభావేన దసబలఞ్చ ఉద్దిస్స పహితభావేన పచిత్వా దసబలస్స పేసేసి. మాగణ్డియా ‘‘పస్స, మహారాజా’’తి వత్వా ఏత్తకేనపి రాజానం కోపేతుం నాసక్ఖి.

అయం పన ఉదేనో తాసు ఏకేకిస్సా వసనట్ఠానే సత్త సత్త దివసాని వసి. అథాయం మాగణ్డియా ఏకం కణ్హసప్పపోతకం వేళుపబ్బే పక్ఖిపాపేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానే ఠపేసి. రఞ్ఞో చ యత్థ కత్థచి గచ్ఛన్తస్స హత్థికన్తవీణం ఆదాయయేవ గమనం ఆచిణ్ణం, మాగణ్డియా రఞ్ఞో అత్తనో సన్తికం ఆగమనకాలే తం సప్పపోతకం అన్తోవీణాయ పక్ఖిపిత్వా ఛిద్దం పిదహాపేసి. అథ నం సామావతియా సన్తికం గమనకాలే, ‘‘మహారాజ, సామావతీ నామ సమణస్స గోతమస్స పక్ఖా, తుమ్హే న గణేతి. యం కిఞ్చి కత్వా తుమ్హాకం దోసమేవ చిన్తేతి, అప్పమత్తా హోథా’’తి ఆహ. రాజా సామావతియా వసనట్ఠానే సత్తాహం వీతినామేత్వా పున సత్తాహే మాగణ్డియాయ నివేసనం అగమాసి. సా తస్మిం ఆగచ్ఛన్తేయేవ ‘‘కచ్చి తే, మహారాజ, సామావతీ ఓతారం న గవేసతీ’’తి కథేన్తీ వియ రఞ్ఞో హత్థతో వీణం గహేత్వా చాలేత్వా ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, ఏత్థ అబ్భన్తరే విచరతీ’’తి వత్వా సప్పస్స నిక్ఖమనోకాసం కత్వా ‘‘అబ్భుమ్మే అన్తో సప్పో’’తి వీణం ఛడ్డేత్వా పలాయి. తస్మిం కాలే రాజా పదిత్తం వేణువనం వియ పక్ఖిత్తలోణం ఉద్ధనం వియ చ దోసేన తటతటాయన్తో ‘‘వేగేన సపరివారం సామావతిం పక్కోసథా’’తి ఆహ. రాజపురిసా గన్త్వా పక్కోసింసు.

సా రఞ్ఞో కుద్ధభావం ఞత్వా సేసమాతుగామానం సఞ్ఞమదాసి. ‘‘రాజా తుమ్హే ఘాతేతుకామో పక్కోసతి, అజ్జ దివసం ఓదిస్సకేన మేత్తాఫరణేన రాజానం ఫరథా’’తి ఆహ. రాజా తా ఇత్థియో పక్కోసాపేత్వా సబ్బావ పటిపాటియా ఠపేత్వా మహాధనుం ఆదాయ విసపీతకణ్డం సన్నయ్హిత్వా ధనుం పూరేత్వా అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే సబ్బావ తా సామావతిప్పముఖా ఇత్థియో ఓధిసో మేత్తం ఫరింసు. రాజా కణ్డం నేవ ఖిపితుం న అపనేతుం సక్కోతి, గత్తేహి సేదా ముచ్చన్తి, సరీరం వేధతి, ముఖతో ఖేళో పతతి, గహేతబ్బగహణం న పస్సతి. అథ నం సామావతీ ‘‘కిం, మహారాజ, కిలమసీ’’తి ఆహ. ఆమ, దేవి, కిలమామి, అవస్సయో మే హోహీతి. సాధు, మహారాజ, కణ్డం మహాపథవిముఖం కరోహీతి. రాజా తథా అకాసి. సా ‘‘రఞ్ఞో హత్థతో కణ్డం ముచ్చతూ’’తి అధిట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే కణ్డం ముచ్చి. రాజా తంఖణంయేవ ఉదకే నిముజ్జిత్వా ఆగమ్మ అల్లకేసో అల్లవత్థో సామావతియా పాదేసు పతిత్వా ‘‘ఖమ, దేవి, మయ్హం, భేదకానం మే వచనేన అనుపధారేత్వా ఏతం కత’’న్తి ఆహ. ఖమామి, దేవాతి. ‘‘సాధు, దేవి, ఏవం తయా మయ్హం ఖమితం నామ హోతి. ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హాకం యథారుచియా దసబలస్స దానం దేథ, పచ్ఛాభత్తం విహారం గన్త్వా ధమ్మకథం సుణాథ, అజ్జ వో పట్ఠాయ పరిహారం దమ్మీతి. తేన హి, దేవ, అజ్జ పట్ఠాయ ఏకం భిక్ఖుం యాచిత్వా ఆనేథ, యో నో ధమ్మం వాచేస్సతీతి. రాజా సత్థు సన్తికం గన్త్వా యాచన్తో ఆనన్దత్థేరం లభి. తతో పట్ఠాయ తా పఞ్చసతా ఇత్థియో థేరం పక్కోసాపేత్వా సక్కారసమ్మానం కత్వా కతభత్తకిచ్చస్స థేరస్స సన్తికే ధమ్మం పరియాపుణన్తి.

తా ఏకదివసం థేరస్స అనుమోదనాయ పసన్నా థేరస్స పఞ్చ ఉత్తరాసఙ్గసతాని అదంసు. థేరో కిర పుబ్బే తున్నవాయకాలే ఏకస్స పచ్చేకబుద్ధస్స ఏకాయ సూచియా సద్ధిం హత్థతలమత్తం చోళఖణ్డం అదాసి. సో సూచియా ఫలేన ఇమస్మిం అత్తభావే మహాపఞ్ఞో అహోసి, చోళఖణ్డస్స ఫలేన ఇమినావ నియామేన పఞ్చసతక్ఖత్తుం దుస్సాని పటిలభి.

తతో మాగణ్డియా అఞ్ఞం కాతబ్బం అపస్సన్తీ ‘‘ఉయ్యానం గచ్ఛామ, మహారాజా’’తి ఆహ. సాధు, దేవీతి. సా రఞ్ఞో సమ్పటిచ్ఛితభావం ఞత్వా చూళపితరం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘అమ్హాకం ఉయ్యానం గతకాలే సామావతియా వసనట్ఠానం గన్త్వా సామావతిం సపరివారం అన్తోకరిత్వా ‘రఞ్ఞో ఆణా’తి వత్వా ద్వారం పిదహిత్వా పలాలేన పలివేఠేత్వా గేహే అగ్గిం దేథా’’తి. మాగణ్డియో తస్సా వచనం సుత్వా తథా అకాసి. తస్మిం దివసే సబ్బాపి తా ఇత్థియో పుబ్బే కతస్స ఉపపీళకకమ్మస్సానుభావేన సమాపత్తిం అప్పేతుం నాసక్ఖింసు, ఏకప్పహారేనేవ భుసముట్ఠి వియ ఝాయింసు. తాసం ఆరక్ఖపురిసా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా, ‘‘దేవ, ఇదం నామ కరింసూ’’తి ఆచిక్ఖింసు.

రాజా ‘‘కేన కత’’న్తి పరియేసన్తో మాగణ్డియాయ కారితభావం ఞత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘భద్దే, భద్దకం తయా కమ్మం కతం మయా కాతబ్బం కరోన్తియా, ‘‘ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ మయ్హం వధాయ పరిసక్కమానా ఘాతితా, పసన్నోస్మి, తుయ్హం సమ్పత్తిం దస్సామీతి తవ ఞాతకే పక్కోసాపేహీ’’తి ఆహ. సా రఞ్ఞో కథం సుత్వా అఞ్ఞాతకేపి ఞాతకే కత్వా పక్కోసాపేసి. రాజా సబ్బేసం సన్నిపతితభావం ఞత్వా రాజఙ్గణే గలప్పమాణేసు ఆవాటేసు నిఖనిత్వా ఉపరి ఠితాని సీసాని భిన్దాపేన్తో మహన్తేహి అయనఙ్గలేహి కసాపేసి. మాగణ్డియమ్పి ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దాపేత్వా పూవపచనకటాహే పచాపేసి.

కిం పన సామావతియా సపరివారాయ అగ్గినా ఝాపనకమ్మన్తి? సా కిర అనుప్పన్నే బుద్ధే తేహేవ పఞ్చహి మాతుగామసతేహి సద్ధిం గఙ్గాయం కీళిత్వా బహితిత్థే ఠితా సీతే జాతే అవిదూరట్ఠానే పచ్చేకబుద్ధస్స పణ్ణసాలం దిస్వా అన్తో అసోధేత్వావ బహి అగ్గిం దత్వా విసిబ్బేసుం. అన్తోపణ్ణసాలాయ పచ్చేకబుద్ధో నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నో. తా జాలాసు పచ్ఛిన్నాసు పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా ‘‘కిం అమ్హేహి కతం, అయం పచ్చేకబుద్ధో రఞ్ఞో కులూపకో, ఇమం దిస్వా రాజా అమ్హాకం కుజ్ఝిస్సతి, ఇదాని నం సుజ్ఝాపితం కాతుం వట్టతీ’’తి అఞ్ఞానిపి దారూని పక్ఖిపిత్వా అగ్గిం అదంసు. పున జాలాయ పచ్ఛిన్నాయ పచ్చేకబుద్ధో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ తాసం పస్సన్తీనంయేవ చీవరాని పప్ఫోటేత్వా వేహాసం ఉప్పతిత్వా గతో. తేన కమ్మేన నిరయే పచ్చిత్వా పక్కావసేసేన ఇమం బ్యసనం పాపుణింసు. చతుపరిసమజ్ఝే పన కథా ఉదపాది – ‘‘బహుస్సుతా వత ఖుజ్జుత్తరా, మాతుగామఅత్తభావే ఠత్వా పఞ్చన్నం మాతుగామసతానం ధమ్మం కథేత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి. సామావతీపి రఞ్ఞా అత్తనో అప్పితం కణ్డం మేత్తాఫరణేన ఫరిత్వా పటిబాహీ’’తి తస్సాపి మహాజనో గుణం కథేసి. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. అథ సత్థా అపరభాగే జేతవనే నిసిన్నో తదేవ కారణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా ఖుజ్జుత్తరం బహుస్సుతానం, సామావతిం మేత్తావిహారీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

ఉత్తరానన్దమాతావత్థు

౨౬౨. పఞ్చమే ఝాయీనన్తి ఝానాభిరతానం ఉపాసికానం, ఉత్తరా నన్దమాతా, అగ్గాతి దస్సేతి. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తా సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం ఉపాసికం ఝానాభిరతానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహనగరే సుమనసేట్ఠిం నిస్సాయ వసన్తస్స పుణ్ణసీహస్స నామ భరియాయ కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి, ఉత్తరాతిస్సా నామం అకంసు.

అథేకస్మిం నక్ఖత్తమహదివసే రాజగహసేట్ఠి పుణ్ణం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘తాత పుణ్ణ, నక్ఖత్తం వా ఉపోసథో వా దుగ్గతస్స కిం కరిస్సతి, ఏవం సన్తేపి వదేహి ‘కిం నక్ఖత్తపరిబ్బయం గహేత్వా నక్ఖత్తం కీళిస్ససి, బలవగోణే చ ఫాలఞ్చ నఙ్గలఞ్చ గహేత్వా కసిస్ససీ’’’తి. ‘‘మమ భరియాయ సద్ధిం మన్తేత్వా జానిస్సామి, అయ్యా’’తి తం కథం భరియాయ ఆరోచేసి. ‘‘సేట్ఠి నామ అయ్యో ఇస్సరో, తస్స తయా సద్ధిం కథేన్తస్స కథా సోభతి, త్వం పన అత్తనో కసికమ్మం మా విస్సజ్జేసీ’’తి ఆహ. సో తస్సా వచనం సుత్వా కసిభణ్డం ఆదాయ కసితుం గతో.

తందివసఞ్చ సారిపుత్తత్థేరో నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠాయ ‘‘కస్స అజ్జ మయా సఙ్గహం కాతుం వట్టతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ఇమస్స పుణ్ణస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా భిక్ఖాచారవేలాయ పత్తచీవరమాదాయ పుణ్ణస్స కసనట్ఠానం గచ్ఛన్తో అవిదూరే అత్తానం దస్సేసి. పుణ్ణో థేరం దిస్వా కసిం ఠపేత్వా థేరస్స సన్తికం గన్త్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్ది. థేరో తం ఓలోకేత్వా ఉదకసభాగం పుచ్ఛి. తస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయ్యో ముఖం ధోవితుకామో భవిస్సతీ’’తి. తతో వేగేన గన్త్వా దన్తకట్ఠం ఆహరిత్వా కప్పియం కత్వా థేరస్స అదాసి. థేరే దన్తకట్ఠం ఖాదన్తే పత్తేన సద్ధిం ధమ్మకరణం నీహరిత్వా ఉదకస్స పూరేత్వా ఆహరి. థేరో ముఖం ధోవిత్వా భిక్ఖాచారమగ్గం పటిపజ్జి. పుణ్ణో చిన్తేసి – ‘‘థేరో అఞ్ఞేసు దివసేసు ఇమం మగ్గం న పటిపజ్జతి, అజ్జ పన మయ్హం సఙ్గహత్థాయ పటిపన్నో భవిస్సతి. అహో వత మే భరియా మమత్థాయ ఆహరణకం ఆహారం థేరస్స పత్తే పతిట్ఠపేయ్యా’’తి.

అథస్స భరియా ‘‘అజ్జ నక్ఖత్తదివసో’’తి పాతోవ అత్తనో లభనకనియామేన ఖాదనీయభోజనీయం సంవిధాయ గహేత్వా సామికస్స కసనట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తీ అన్తరామగ్గే థేరం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అఞ్ఞేసు దివసేసు మయ్హం థేరం దిస్వా దేయ్యధమ్మో న హోతి, దేయ్యధమ్మే సన్తేపి మమ అయ్యం న పస్సామి, అజ్జ పన ద్విన్నమ్పి సమ్ముఖీభావో జాతో. మమ సామికస్స పున సమ్పాదేత్వా ఆహరిస్సామి, ఇమం తావ ఆహారం థేరస్స దస్సామీ’’తి తీహి చేతనాహి సమ్పయుత్తం కత్వా తం భోజనం సారిపుత్తత్థేరస్స పత్తే పతిట్ఠపేత్వా ‘‘ఏవంవిధా దుగ్గతజీవితా ముచ్చామీ’’తి ఆహ. థేరోపి ‘‘తవ అజ్ఝాసయో పూరతూ’’తి తస్సానుమోదనం కత్వా తతో నివత్తిత్వా విహారం అగమాసి.

సాపి పున అత్తనో గేహం గన్త్వా సామికస్స ఆహారం సమ్పాదేత్వా ఆదాయ కసనట్ఠానం గన్త్వా సామికస్స కుజ్ఝనభావతో భీతా ‘‘సామి, అజ్జ ఏకదివసం తవ మనం సన్ధారేహీ’’తి ఆహ. కిం కారణాతి? అహం అజ్జ తావ ఆహారం ఆహరన్తీ అన్తరామగ్గే థేరం దిస్వా తవ భాగభత్తం థేరస్స పత్తే పతిట్ఠపేత్వా పున గేహం గన్త్వా ఆహారం పచిత్వా ఆదాయ ఆగతామ్హీతి. మనాపం తే, భద్దే, కతం, మయాపి పాతోవ థేరస్స దన్తకట్ఠఞ్చ ముఖోదకఞ్చ దిన్నం. అజ్జ అమ్హాకం సుప్పభాతం, సబ్బమ్పి థేరస్స అమ్హాకం సన్తకమేవ జాతన్తి ద్విన్నమ్పి జనానం ఏకసదిసమేవ చిత్తం అహోసి. అథ పుణ్ణో ఆహారకిచ్చం కత్వా భరియాయ ఊరుమ్హి సీసం కత్వా ముహుత్తం నిపజ్జి. అథస్స నిద్దా ఓక్కమి. సో థోకం నిద్దాయిత్వా పబుద్ధో కసితట్ఠానం ఓలోకేసి, ఓలోకితోలోకితట్ఠానం మహాకోసాతకిపుప్ఫేహి సమ్పరికిణ్ణం వియ అహోసి. సో భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే, కిన్నామేతం అజ్జ ఇదం కసితట్ఠానం సువణ్ణవణ్ణం హుత్వా ఖాయతీ’’తి. అయ్య, అజ్జ తే సకలదివసం కిలన్తతాయ అక్ఖీని మఞ్ఞే భమన్తీతి. భద్దే, మయ్హం అస్సద్దహన్తీ సయం ఓలోకేహీతి. తస్మిం కాలే సా ఓలోకేత్వా సభావం అయ్య, కథేసి, ఏవమేతం భవిస్సతీతి.

పుణ్ణో ఉట్ఠాయ ఏకం కట్ఠిం గహేత్వా నఙ్గలసీసే పహరి, గుళపిణ్డో వియ నఙ్గలసీసే అల్లీయిత్వా అట్ఠాసి. సో భరియం పక్కోసిత్వా ఆహ – ‘‘భద్దే, అఞ్ఞేసం వపితబీజం నామ తీహి వా చతూహి వా మాసేహి ఫలం దేతి, అమ్హాకం పన అయ్యస్స సారిపుత్తత్థేరస్స అన్తరే రోపితేన సద్ధాబీజేన అజ్జేవ అవస్సం ఫలం దిన్నం. ఇమస్మిం కరీసమత్తే పదేసే ఆమలకమత్తోపి పంసుపిణ్డో అసువణ్ణో నామ నత్థీ’’తి. ఇదాని కిం కరిస్సామ, అయ్యాతి? ‘‘భద్దే, ఇమం ఏత్తకం సువణ్ణం థేనేత్వా ఖాదితుం నామ న సక్కా’’తి భరియం తస్మిం ఠానే ఠపేత్వా భత్తస్స పూరేత్వా ఆభతం పాతిం సువణ్ణస్స పూరేత్వా గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచాపేసి – ‘‘ఏకో మనుస్సో సువణ్ణపాతిం గహేత్వా ఠితో’’తి. రాజా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘కహం తే, తాత, లద్ధ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, మయ్హం ఏకం కసితట్ఠానం సబ్బం సువణ్ణమేవ జాతం, పహిణిత్వా ఆహరాపేథా’’తి ఆహ. త్వం కిన్నామోసీతి? పుణ్ణో నామ అహం, దేవాతి. గచ్ఛథ, భణే, సకటాని యోజేత్వా పుణ్ణస్స కసితట్ఠానతో సువణ్ణమాహరథాతి.

సకటేహి సద్ధిం గతరాజపురిసా ‘‘రఞ్ఞో పుఞ్ఞ’’న్తి వత్వా సువణ్ణపిణ్డే గణ్హన్తి, గహితగహితమ్పి కసితలేడ్డుయేవ హోతి. తే గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. తేన హి భణే గన్త్వా ‘‘పుణ్ణస్స పుఞ్ఞ’’న్తి వత్వా గణ్హథాతి. గహితగహితం సువణ్ణమేవ హోతి. తే సబ్బమ్పి తం సువణ్ణం ఆహరిత్వా రాజఙ్గణే రాసిం అకంసు. రాసి ఉబ్బేధేన తాలప్పమాణో అహోసి. రాజా వాణిజే పక్కోసాపేత్వా ‘‘కస్స గేహే ఏత్తకం సువణ్ణం అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. నత్థి, దేవ, కస్సచీతి. ఏత్తకస్స పన ధనస్స సామినో కిం కాతుం వట్టతీతి? ధనసేట్ఠిం నామ నం కాతుం వట్టతి, దేవాతి? తేన హి పుణ్ణం ఇమస్మిం నగరే ధనసేట్ఠిం నామ కరోథాతి సబ్బం తం సువణ్ణం తస్సేవ దత్వా తందివసంయేవస్స సేట్ఠిట్ఠానం అదాసి. సో సేట్ఠి మఙ్గలం కరోన్తో సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం అదాసి. సత్తమే దివసే దసబలస్స భత్తానుమోదనాయ పుణ్ణసేట్ఠిపి భరియాపి ధీతాపి సబ్బే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు.

అపరభాగే రాజగహసేట్ఠి ‘‘పుణ్ణసేట్ఠినో వయప్పత్తా దారికా అత్థీ’’తి సుత్వా అత్తనో పుత్తస్స కారణా తస్స గేహం పేసేసి. సో తస్స సాసనం సుత్వా ‘‘నాహం ధీతరం దస్సామీ’’తి పటిసాసనం పేసేసి. సుమనసేట్ఠిపి పున పేసేసి – ‘‘త్వం మమ గేహం నిస్సాయ వసిత్వా ఇదాని ఏకప్పహారేనేవ ఇస్సరో హుత్వా మయ్హం దారికం న దేసీ’’తి. తతో పుణ్ణసేట్ఠి ఆహ – ‘‘ఇమం తావ తుమ్హాకం సేట్ఠి సభావమేవ కథేసి, పురిసో నామ సబ్బకాలే ఏవంవిధోయేవాతి న సల్లక్ఖేతబ్బో. అహఞ్హి ఇదాని తాదిసే పురిసే దాసే కత్వా గహేతుం సక్కోమి, తుయ్హం పన జాతిం వా గోత్తం వా న కోపేమి. అపిచ ఖో మమ ధీతా సోతాపన్నా అరియసావికా దేవసికం కహాపణగ్ఘనకేహి పుప్ఫేహి పూజం కరోతి, తమహం తుమ్హాదిసస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స గేహం న పేసేస్సామీ’’తి. ఏవం పుణ్ణసేట్ఠిస్స పటిబాహకభావం ఞత్వా రాజగహసేట్ఠి పున సాసనం పేసేసి – ‘‘పోరాణకం విస్సాసం మా భిన్దతు, అహం మయ్హం సుణిసాయ దేవసికం ద్విన్నం కహాపణానం అన్ధనకాని పుప్ఫాని సజ్జాపేస్సామీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ధీతరం తస్స ఘరం పేసేసి.

అథేకదివసం సా పుణ్ణసేట్ఠినో ధీతా ఉత్తరా అత్తనో సామికం ఏవమాహ – ‘‘అహం అత్తనో కులగేహే మాసస్స అట్ఠ దివసాని నిబద్ధం ఉపోసథకమ్మం కరోమి, ఇదానిపి తుమ్హేసు సమ్పటిచ్ఛన్తేసు ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠహేయ్య’’న్తి. సో ‘‘న సక్కా’’తి తం న సమ్పటిచ్ఛి. సా తం సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తీ తుణ్హీ అహోసి. పున అన్తోవస్సే ‘‘ఉపోసథికా భవిస్సామీ’’తి తదాపి ఓకాసం కారేన్తీ నేవ అలత్థ. సా అన్తోవస్సే అడ్ఢతియేసు మాసేసు అతిక్కన్తేసు అడ్ఢమాసే అవసిట్ఠే మాతాపితూనం సాసనం పేసేసి – ‘‘అహం తుమ్హేహి చారకే పక్ఖిత్తా ఏత్తకే అద్ధానే ఏకదివసమ్పి ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాతుం న లభామి, పఞ్చదస మే కహాపణసహస్సాని పేసేథా’’తి. తే ధీతు సాసనం సుత్వా ‘‘కింకారణా’’తి అపుచ్ఛిత్వావ పహిణింసు. ఉత్తరా తే కహాపణే గణ్హిత్వా తస్మిం నగరే సిరిమా నామ గణికా అత్థి, తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘అమ్మ సిరిమే, అహం ఇమం అడ్ఢమాసం ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠహిస్సామి, త్వం ఇమాని పఞ్చదస కహాపణసహస్సాని గహేత్వా ఇమం అడ్ఢమాసం సేట్ఠిపుత్తం పరిచరాహీ’’తి. సా ‘‘సాధు, అయ్యే’’తి సమ్పటిచ్ఛి. తతో పట్ఠాయ సేట్ఠిపుత్తో ‘‘అహం సిరిమాయ సద్ధిం మోదిస్సామీ’’తి ఉత్తరాయ అడ్ఢమాసం ఉపోసథకమ్మం సమ్పటిచ్ఛి.

సా తేన సమ్పటిచ్ఛితభావం ఞత్వా దివసే దివసే పాతోవ దాసిగణపరివుతా సత్థు సహత్థా ఖాదనీయభోజనీయం సంవిదహిత్వా సత్థరి భత్తకిచ్చం కత్వా విహారం గతే ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ పాసాదవరం ఆరుయ్హ అత్తనో సీలాని ఆవజ్జమానా నిసీదతి. ఏవం అడ్ఢమాసం వీతినామేత్వా ఉపోసథం విస్సజ్జనదివసే పాతోవ యాగుఖజ్జకాదీని సంవిదహన్తీ విచరతి. తస్మిం సమయే సేట్ఠిపుత్తో సిరిమాయ సద్ధిం ఉపరిపాసాదవరగతో జాలవాతపానం వివరిత్వా అన్తరవత్థుం ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. ఉత్తరా, వాతపానచ్ఛిద్దేన ఉద్ధం ఓలోకేసి. సేట్ఠిపుత్తో ఉత్తరం ఓలోకేత్వా ‘‘నేరయికజాతికా వతాయం ఏవంవిధం నామ సమ్పత్తిం పహాయ ఉక్ఖలికమసిమక్ఖితా హుత్వా నిక్కారణా దాసీనం అన్తరే విచరతీ’’తి సితం అకాసి. ఉత్తరా, తస్స పమాదభావం ఞత్వా ‘‘అయం బాలో నామ అత్తనో సమ్పత్తి సబ్బకాలం థావరాతి సఞ్ఞీ భవిస్సతీ’’తి సయమ్పి సితం అకాసి. తతో సిరిమా ‘‘అయం చేటికా మయి ఠితాయ ఏవం మమ సామికేన సద్ధిం సితం కరోతీ’’తి కుపితా వేగేన ఓతరి. ఉత్తరా, తస్సా ఆగమనాకప్పేనేవ ‘‘అయం బాలా అడ్ఢమాసమత్తం ఇమస్మిం గేహే వసిత్వా మయ్హమేవేతం గేహన్తిసఞ్ఞీ జాతా’’తి ఞత్వా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మేత్తాఝానం సమాపజ్జిత్వా అట్ఠాసి. సిరిమాపి దాసీనం అన్తరేన ఆగన్త్వా ఉళుఙ్కం గహేత్వా పూవపచనట్ఠానే పక్కుథితతేలస్స పూరేత్వా ఉత్తరాయ మత్థకే ఆసిఞ్చి, మేత్తాఝానస్స విప్ఫారేన ఉత్తరాయ మత్థకే ఆసిత్తం పక్కుథితతేలం పదుమపత్తే ఆసిత్తఉదకం వియ వినివత్తిత్వా గతం.

తస్మిం ఖణే సిరిమాయ సమీపే ఠితా దాసియో తం ఓలోకేత్వా, ‘‘భో జే, త్వం అమ్హాకం అయ్యాయ హత్థతో మూలం గహేత్వా ఆగతా ఇమస్మిం గేహే వసమానా అమ్హాకం అయ్యాయ సదిసా భవితుం వాయమసీ’’తి సమ్ముఖట్ఠానే తం పరిభాసింసు. తస్మిం ఖణే సిరిమా అత్తనో ఆగన్తుకభావం అఞ్ఞాసి. సా తతోవ గన్త్వా ఉత్తరాయ పాదేసు పతిత్వా, ‘‘అయ్యే, అనుపధారేత్వా మే కతం, ఖమథ మయ్హ’’న్తి ఆహ. అమ్మ సిరిమే, నాహం తవ ఇమస్మిం ఠానే ఖమిస్సామి, అహం సపితికా ధీతా, దసబలే ఖమన్తేయేవ ఖమిస్సామీతి.

సత్థాపి ఖో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో ఆగన్త్వా ఉత్తరాయ నివేసనే పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. సిరిమా గన్త్వా సత్థు పాదేసు పతిత్వా, ‘‘భన్తే, మయా అయ్యాయ ఉత్తరాయ అన్తరే ఏకో దోసో కతో, తుమ్హేసు ఖమన్తేసు ఖమిస్సామీతి వదతి, ఖమథ మయ్హం భగవా’’తి. ఖమామి తే సిరిమేతి. సా తస్మిం కాలే గన్త్వా ఉత్తరం ఖమాపేసి. తందివసఞ్చ సిరిమా దసబలస్స భత్తానుమోదనం సుత్వా –

‘‘అక్కోధేన జినే కోధం, అసాధుం సాధునా జినే;

జినే కదరియం దానేన, సచ్చేనాలికవాదిన’’న్తి. (ధ. ప. ౨౨౩) –

గాథాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితా దసబలం నిమన్తేత్వా పునదివసే మహాదానం అదాసి. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. అపరభాగే పన సత్థా జేతవనే నిసీదిత్వా ఉపాసికాయో ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో ఉత్తరం నన్దమాతరం ఝాయీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

సుప్పవాసావత్థు

౨౬౩. ఛట్ఠే పణీతదాయికానన్తి పణీతరసదాయికానం ఉపాసికానం, సుప్పవాసా కోలియధీతా, అగ్గాతి దస్సేతి. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తా సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం ఉపాసికం పణీతదాయికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కోలియనగరే ఖత్తియకులే నిబ్బత్తి, సుప్పవాసాతిస్సా నామం అకంసు. సా వయప్పత్తా ఏకస్స సక్యకుమారస్స గేహం గతా, పఠమదస్సనేయేవ సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. సా అపరభాగే సీవలిం నామ దారకం విజాయి. తస్స వత్థు హేట్ఠా విత్థారితమేవ.

సా ఏకస్మిం సమయే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నానగ్గరసపణీతభోజనం అదాసి. సత్థా కతభత్తకిచ్చో అనుమోదనం కరోన్తో సుప్పవాసాయ ఇమం ధమ్మం దేసేసి ‘‘భోజనం సుప్పవాసే దేన్తీ అరియసావికా పటిగ్గాహకానం పఞ్చ ఠానాని దేతి. ఆయుం దేతి, వణ్ణం దేతి, సుఖం దేతి, బలం దేతి, పటిభానం దేతి. ఆయుం ఖో పన దత్వా ఆయుస్స భాగినీ హోతి దిబ్బస్స వా మానుసస్స వా…పే… పటిభానం దత్వా పటిభానస్స భాగినీ హోతి దిబ్బస్స వా మానుసస్స వా’’తి. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. అథ అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసీదిత్వా ఉపాసికాయో ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో సుప్పవాసం కోలియధీతరం పణీతదాయికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

సుప్పియావత్థు

౨౬౪. సత్తమే గిలానుపట్ఠాకీనన్తి గిలానుపట్ఠాకీనం ఉపాసికానం, సుప్పియా ఉపాసికా, అగ్గాతి దస్సేతి. అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తా అపరభాగే సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం ఉపాసికం గిలానుపట్ఠాకీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే బారాణసియం కులగేహే నిబ్బత్తి, సుప్పియాతిస్సా నామం అకంసు. అపరభాగే సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో బారాణసిం అగమాసి. సా తథాగతస్స పఠమదస్సనేయేవ ధమ్మం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి.

అథేకదివసం ధమ్మస్సవనత్థాయ విహారం గతా. విహారచారికం చరమానా ఏకం భిక్ఖుం గిలానం దిస్వా అభివాదేత్వా పటిసన్థారం కత్వా ‘‘అయ్యస్స కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి పుచ్ఛి. రసం లద్ధుం వట్టతి, ఉపాసికేతి. ‘‘హోతు, భన్తే, అహం పహిణిస్సామీ’’తి థేరం అభివాదేత్వా అన్తోనగరం గన్త్వా పునదివసే పవత్తమంసత్థాయ దాసిం అన్తరాపణం పేసేసి. సా సకలనగరే పవత్తమంసం అలభిత్వా అలద్ధభావం కథేసి. ఉపాసికా చిన్తేసి – ‘‘అహం అయ్యస్స రసం పహిణిస్సామీతి వత్వా సచే న పేసేస్సామి, అయ్యో అఞ్ఞతోపి అలభన్తో కిలమిస్సతి, యంకిఞ్చి కత్వా పేసేతుం వట్టతీ’’తి గబ్భం పవిసిత్వా ఊరుమంసం ఛిన్దిత్వా దాసియా అదాసి ‘‘ఇదం మంసం గహేత్వా సమ్భారేహి యోజేత్వా రసం కత్వా విహారం నేత్వా అయ్యస్స దేహి. సో చే మం పుచ్ఛతి, గిలానాతి వదేహీ’’తి. సా తథా అకాసి.

సత్థా తం కారణం ఞత్వా పునదివసే భిక్ఖాచారవేలాయ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఉపాసికాయ గేహం అగమాసి. సా తథాగతస్స ఆగతభావం సుత్వా సామికం ఆమన్తేసి – ‘‘అయ్యపుత్త, అహం సత్థు సన్తికం గన్తుం న సక్కోమి, గచ్ఛ త్వం సత్థారం అన్తోగేహం పవేసేత్వా నిసీదాపేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. సత్థా ‘‘కహం సుప్పియా’’తి పుచ్ఛి. గిలానా, భన్తేతి. పక్కోసథ, నన్తి. అథ తే గన్త్వా ‘‘సత్థా తం పక్కోసతీ’’తి ఆహంసు. సా చిన్తేసి – ‘‘సబ్బలోకస్స హితానుకమ్పకో సత్థా న ఇమం కారణం అదిస్వా పక్కోసాపేస్సతీ’’తి సహసా మఞ్చమ్హా వుట్ఠాసి. అథస్సా బుద్ధానుభావేన తంఖణంయేవ వణో రుహిత్వా సుచ్ఛవి అహోసి సేసట్ఠానతో అతిరేకతరం విప్పసన్నవణ్ణో. తస్మిం ఖణే ఉపాసికా సితం కత్వా దసబలం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా ‘‘ఇమిస్సా ఉపాసికాయ కిం అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. సా అత్తనా కతకారణం సబ్బం కథేసి. సత్థా కతభత్తకిచ్చో విహారం గన్త్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా తం భిక్ఖుం అనేకపరియాయేన విగరహిత్వా సిక్ఖాపదం (మహావ. ౨౮౦) పఞ్ఞపేసి. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసిన్నో ఉపాసికాయో ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో సుప్పియం ఉపాసికం గిలానుపట్ఠాకీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

కాతియానీవత్థు

౨౬౫. అట్ఠమే అవేచ్చప్పసన్నానన్తి అధిగతేన అచలప్పసాదేన సమన్నాగతానం ఉపాసికానం, కాతియానీ, అగ్గాతి దస్సేతి. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తా సత్థారం ఏకం ఉపాసికం అవేచ్చప్పసన్నానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కురరఘరనగరే నిబ్బత్తి, కాతియానీతిస్సా నామం అకంసు.

సా అపరభాగే వయప్పత్తా కురరఘరికాయ, కాళియా సహాయికా, దళ్హమిత్తా అహోసి. యదా పన కుటికణ్ణసోణత్థేరో ‘‘దసబలస్స కథితనియామేన మయ్హమ్పి ధమ్మం కథేహీ’’తి మాతరా యాచితో రత్తిభాగే అన్తోనగరే అలఙ్కతధమ్మాసనే నిసీదిత్వా మాతరం కాయసక్ఖిం కత్వా ధమ్మదేసనం ఆరభి, తదా అయం కాతియానీ ఉపాసికా కాళియా సద్ధిం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ధమ్మం సుణన్తీ అట్ఠాసి. తస్మిం సమయే పఞ్చమత్తాని చోరసతాని అన్తోనగరే దివా కతసఞ్ఞాయ కోటితో పట్ఠాయ ఉమ్మఙ్గం ఖనిత్వా ఇమిస్సా కాతియానియా ఘరం సమ్పాపుణింసు. తేసం చోరజేట్ఠకో తేహి సద్ధిం అపవిసిత్వా ‘‘కిం ను ఖో అయం పరిసా సన్నిపతితా’’తి వీమంసనత్థాయ సోణత్థేరస్స ధమ్మకథనట్ఠానం గన్త్వా పరిసపరియన్తే తిట్ఠమానో ఇమిస్సా కాతియానియా పిట్ఠిపస్సే అట్ఠాసి.

తస్మిం సమయే, కాతియానీ, దాసిం ఆమన్తేసి – ‘‘గచ్ఛ జే, గేహం పవిసిత్వా దీపతేలం ఆహర, మయం దీపే జాలేత్వా ధమ్మం సోస్సామా’’తి. సా ఘరం గన్త్వా ఉమ్మఙ్గే చోరే దిస్వా దీపతేలం అగణ్హిత్వావ ఆగన్త్వా అత్తనో అయ్యాయ ఆరోచేసి – ‘‘అయ్యే, గేహే చోరా ఉమ్మఙ్గం ఖనన్తీ’’తి. తం సుత్వా చోరజేట్ఠకో చిన్తేసి – ‘‘సచాయం ఇమిస్సా కథం గణ్హిత్వా గేహం గమిస్సతి, ఏత్థేవ నం అసినా ద్వేధా ఛిన్దిస్సామి. సచే పన గహితనిమిత్తేనేవ ధమ్మం సుణిస్సతి, చోరేహి గహితభణ్డకమ్పి పున దాపేస్సామీ’’తి. కాతియానీపి ఖో దాసియా కథం సుత్వా, ‘‘అమ్మ, మా సద్దం కరి, చోరా నామ హరన్తా అత్తనా దిట్ఠమేవ హరిస్సన్తి, అహం పన అజ్జ దుల్లభస్సవనం సుణామి, మా ధమ్మస్స అన్తరాయం కరోహీ’’తి ఆహ. చోరజేట్ఠకో తస్సా వచనం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇమినా అజ్ఝాసయేన ఠితాయ నామ గేహే భణ్డం హరన్తేహి అమ్హేహి మహాపథవీ పవిసితబ్బా భవేయ్యా’’తి. సో తావదేవ గన్త్వా చోరేహి గహితభణ్డం ఛడ్డాపేత్వా చోరేహి సద్ధిం ఆగన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో పరిసపరియన్తే అట్ఠాసి. కాతియానీపి ఉపాసికా థేరస్స దేసనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి.

అథ అరుణే ఉగ్గతే చోరజేట్ఠకో గన్త్వా ఉపాసికాయ పాదేసు పతిత్వా, ‘‘అయ్యే, సబ్బేసంయేవ నో ఖమాహీ’’తి ఆహ. కిం పన తుమ్హేహి మయ్హం కతన్తి? సో సబ్బం అత్తనా కతదోసం ఆరోచేసి. తేన హి, తాతా, ఖమామి తుమ్హాకన్తి. అయ్యే, అమ్హాకం ఏవం ఖమితం నామ న హోతి, తుమ్హాకం పన పుత్తత్థేరస్స సన్తికే సబ్బేసంయేవ నో పబ్బజ్జం దాపేహీతి. సా సబ్బేపి తే గహేత్వా కుటికణ్ణసోణత్థేరస్స సన్తికే పబ్బాజేసి. తేపి ఖో చోరా థేరస్స సన్తికే పబ్బజితా సబ్బేవ అరహత్తం పాపుణింసు. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. అపరభాగే సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉపాసికాయో ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో కాతియానిం ఉపాసికం అవేచ్చప్పసన్నానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

నకులమాతావత్థు

౨౬౬. నవమే విస్సాసికానన్తి విస్సాసకథం కథేన్తీనం ఉపాసికానం, నకులమాతా గహపతానీ, అగ్గాతి దస్సేతి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం సబ్బం హేట్ఠా ఉపాసకపాళియం వుత్తమేవ. కేవలం ఇధ నకులమాతరం ధురం కత్వా వేదితబ్బన్తి.

కాళీకురరఘరికావత్థు

౨౬౭. దసమే అనుస్సవప్పసన్నానన్తి అనుస్సవేనేవ ఉప్పన్నేన పసాదేన సమన్నాగతానం ఉపాసికానం అన్తరే, కాళీ ఉపాసికా, కురరఘరికా అగ్గాతి దస్సేతి. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కురరఘరనగరే నిబ్బత్తా సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం ఉపాసికం అనుస్సవప్పసన్నానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహనగరే కులగేహే నిబ్బత్తి, కాళీతిస్సా నామం అకంసు.

సా వయప్పత్తా కురరఘరనగరే కులగేహం గతా. అథస్సా సంవాసేన గబ్భో పతిట్ఠహి. సా పరిపుణ్ణగబ్భా ‘‘పరేసం గేహే గబ్భవుట్ఠానం నామ అప్పతిరూప’’న్తి అత్తనో కులనగరమేవ ఆగన్త్వా రత్తిభాగసమనన్తరే అత్తనో పాసాదస్స ఉపరి ఆకాసే ఠితానం సాతాగిరహేమవతానం రతనత్తయస్స వణ్ణం కథేన్తానం కథం సుత్వా అనుస్సవికప్పసాదం ఉప్పాదేత్వా సత్థు అదస్సనేనేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, అపరభాగే పనస్సా గబ్భవుట్ఠానం అహోసీతి సబ్బం వత్థు హేట్ఠా విత్థారితమేవ. అపరభాగే పన సత్థా జేతవనే భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే నిసీదిత్వా ఉపాసికాయో ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో ఇమం ఉపాసికం అనుస్సవప్పసన్నానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

దససుత్తపరిమాణాయ ఉపాసికాపాళియా వణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఏత్తావతా చ మనోరథపూరణియా

అఙ్గుత్తరనికాయ-అట్ఠకథాయ

సబ్బాపి ఏతదగ్గపాళివణ్ణనా నిట్ఠితా.