(౧౪) ౪. చతుత్థఏతదగ్గవగ్గో

ఆనన్దత్థేరవత్థు

౨౧౯-౨౨౩. చతుత్థస్స పఠమే బహుస్సుతానన్తిఆదీసు అఞ్ఞేపి థేరా బహుస్సుతా సతిమన్తా గతిమన్తా ధితిమన్తా ఉపట్ఠాకా చ అత్థి. అయం పనాయస్మా బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హన్తో దసబలస్స సాసనే భణ్డాగారికపరియత్తియం ఠత్వా గణ్హి. తస్మా బహుస్సుతానం అగ్గో నామ జాతో. ఇమస్సేవ చ థేరస్స బుద్ధవచనం గహేత్వా ధారణకసతి అఞ్ఞేహి థేరేహి బలవతరా అహోసి, తస్మా సతిమన్తానం అగ్గో నామ జాతో. అయమేవ చాయస్మా ఏకపదే ఠత్వా సట్ఠి పదసహస్సాని గణ్హన్తో సత్థారా కథితనియామేనేవ సబ్బపదాని జానాతి, తస్మా గతిమన్తానం అగ్గో నామ జాతో. తస్సేవ చాయస్మతో బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హనవీరియం సజ్ఝాయనవీరియఞ్చ ధారణవీరియఞ్చ సత్థు ఉపట్ఠానవీరియఞ్చ అఞ్ఞేహి అసదిసం అహోసి, తస్మా ధితిమన్తానం అగ్గో నామ జాతో. తథాగతం ఉపట్ఠహన్తో చేస న అఞ్ఞేసం ఉపట్ఠాకభిక్ఖూనం ఉపట్ఠానాకారేన ఉపట్ఠహి, అఞ్ఞే హి తథాగతం ఉపట్ఠహన్తా న చిరం ఉపట్ఠహింసు, న చ బుద్ధానం మనం గహేత్వా ఉపట్ఠహింసు. అయం థేరో పన ఉపట్ఠాకట్ఠానం లద్ధదివసతో పట్ఠాయ ఆరద్ధవీరియో హుత్వా తథాగతస్స మనం గహేత్వా ఉపట్ఠహి. తస్మా ఉపట్ఠాకానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – ఇతో కిర సతసహస్సమత్థకే కప్పే పదుముత్తరో నామ సత్థా లోకే ఉప్పజ్జి. తస్స హంసవతీ నామ నగరం అహోసి, నన్దో నామ రాజా పితా, సుమేధా నామ దేవీ మాతా, బోధిసత్తో ఉత్తరకుమారో నామ అహోసి. సో పుత్తస్స జాతదివసే మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వా పధానమనుయుత్తో అనుక్కమేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా ‘‘అనేకజాతిసంసార’’న్తి ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తాహం బోధిపల్లఙ్కే వీతినామేత్వా ‘‘పథవియం ఠపేస్సామీ’’తి పాదం అభినీహరి. అథ పథవిం భిన్దిత్వా హేట్ఠా వుత్తప్పమాణం పదుమం ఉట్ఠాసి. తదుపాదాయ భగవా పదుముత్తరోతేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తస్స దేవలో చ సుజాతో చ ద్వే అగ్గసావకా అహేసుం, అమితా చ అసమా చ ద్వే అగ్గసావికా, సుమనో నామ ఉపట్ఠాకో. పదుముత్తరో భగవా పితు సఙ్గహం కురుమానో భిక్ఖుసతసహస్సపరివారో హంసవతియా రాజధానియా వసతి.

కనిట్ఠభాతా పనస్స సుమనకుమారో నామ. తస్స రాజా హంసవతితో వీసయోజనసతే భోగగామం అదాసి. సో కదాచి కదాచి ఆగన్త్వా పితరఞ్చ సత్థారఞ్చ పస్సతి. అథేకదివసం పచ్చన్తో కుపితో సుమనో రఞ్ఞో పేసేసి. రాజా ‘‘త్వం మయా తత్థ కస్మా ఠపితో’’తి పటిపేసేసి. సో చోరే వూపసమేత్వా ‘‘ఉపసన్తో, దేవ, జనపదో’’తి రఞ్ఞో పేసేసి. రాజా తుట్ఠో ‘‘సీఘం మమ పుత్తో ఆగచ్ఛతూ’’తి ఆహ. తస్స సహస్సమత్తా అమచ్చా హోన్తి. సో తేహి సద్ధిం అన్తరామగ్గే మన్తేసి – ‘‘మయ్హం పితా తుట్ఠో సచే మే వరం దేతి, కిం గణ్హామీ’’తి? అథ నం ఏకచ్చే ‘‘హత్థిం గణ్హథ, అస్సం గణ్హథ, జనపదం గణ్హథ, సత్త రతనాని గణ్హథా’’తి ఆహంసు. అపరే ‘‘తుమ్హే పథవిస్సరస్స పుత్తా, న తుమ్హాకం ధనం దుల్లభం, లద్ధమ్పి చేతం సబ్బం పహాయ గమనీయం, పుఞ్ఞమేవ ఏకం ఆదాయ గమనీయం. తస్మా దేవే వరం దదమానే తేమాసం పదుముత్తరభగవన్తం ఉపట్ఠాతుం వరం గణ్హథా’’తి ఆహంసు. సో ‘‘తుమ్హే మయ్హం కల్యాణమిత్తా, న మేతం చిత్తం అత్థి, తుమ్హేహి పన ఉప్పాదితం, ఏవం కరిస్సామీ’’తి గన్త్వా పితరం వన్దిత్వా పితరా ఆలిఙ్గేత్వా మత్థకే చుమ్బేత్వా ‘‘వరం తే పుత్త దేమీ’’తి వుత్తే ‘‘ఇచ్ఛామహం, మహారాజ, భగవన్తం తేమాసం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తో జీవితం అవఞ్ఝం కాతుం, ఇమం మే దేవ వరం దేహీ’’తి ఆహ. న సక్కా, తాత, అఞ్ఞం వరేహీతి. దేవ, ఖత్తియానం నామ ద్వే కథా నత్థి, ఏతదేవ మే వరం దేహి, న మమ అఞ్ఞేన అత్థోతి. తాత, బుద్ధానం నామ చిత్తం దుజ్జానం, సచే భగవా న ఇచ్ఛిస్సతి, మయా దిన్నేపి కిం భవిస్సతీతి? ‘‘సాధు, దేవ, అహం భగవతో చిత్తం జానిస్సామీ’’తి విహారం గతో.

తేన చ సమయేన భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా భగవా గన్ధకుటిం పవిట్ఠో హోతి, సో మణ్డలమాళే సన్నిపతితానం భిక్ఖూనం సన్తికం అగమాసి. తే నం ఆహంసు – ‘‘రాజపుత్త, కస్మా ఆగతోసీ’’తి? భగవన్తం దస్సనాయ, దస్సేథ మే భగవన్తన్తి. న మయం, రాజపుత్త, ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సత్థారం దట్ఠుం లభామాతి. కో పన, భన్తే, లభతీతి? సుమనత్థేరో నామ రాజపుత్తాతి. సో ‘‘కుహిం, భన్తే, థేరో’’తి? థేరస్స నిసిన్నట్ఠానం పుచ్ఛిత్వా గన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, భగవన్తం పస్సితుం, దస్సేథ మే భగవన్త’’న్తి ఆహ. థేరో పస్సన్తస్సేవ రాజకుమారస్స ఆపోకసిణజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా మహాపథవిం ఉదకం అధిట్ఠాయ పథవియం నిముజ్జిత్వా సత్థు గన్ధకుటియంయేవ పాతురహోసి. అథ నం భగవా ‘‘సుమన కస్మా ఆగతోసీ’’తి ఆహ. రాజపుత్తో, భన్తే, భగవన్తం దస్సనాయ ఆగతోతి. తేన హి భిక్ఖు ఆసనం పఞ్ఞాపేహీతి. పున థేరో పస్సన్తస్సేవ రాజకుమారస్స బుద్ధాసనం గహేత్వా అన్తోగన్ధకుటియం నిముజ్జిత్వా బహిపరివేణే పాతుభవిత్వా పరివేణే ఆసనం పఞ్ఞాపేసి. రాజకుమారో ఇమాని ద్వే అచ్ఛరియాకారాని దిస్వా ‘‘మహన్తో వతాయం భిక్ఖూ’’తి చిన్తేసి.

భగవాపి గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. రాజపుత్తో భగవన్తం వన్దిత్వా పటిసన్థారం అకాసి. ‘‘కదా ఆగతోసి రాజపుత్తా’’తి వుత్తే, ‘‘భన్తే, తుమ్హేసు గన్ధకుటిం పవిట్ఠేసు, భిక్ఖూ పన ‘న మయం ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే భగవన్తం దట్ఠుం లభామా’తి మం థేరస్స సన్తికం పాహేసుం. థేరో పన ఏకవచనేనేవ దస్సేతి, థేరో, భన్తే, తుమ్హాకం సాసనే వల్లభో మఞ్ఞే’’తి. ఆమ రాజకుమార, వల్లభో ఏస భిక్ఖు మయ్హం సాసనేతి. భన్తే, బుద్ధానం సాసనే కిం కత్వా వల్లభా హోన్తీతి? దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా కుమారాతి. భగవా అహం థేరో వియ బుద్ధసాసనే వల్లభో హోతుకామో, స్వే మయ్హం భిక్ఖం అధివాసేథాతి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. రాజకుమారో అత్తనో వసనట్ఠానం గన్త్వా సబ్బరత్తిం మహాసక్కారం సజ్జేత్వా సత్త దివసాని ఖన్ధావారభత్తం నామ అదాసి.

సత్తమే దివసే సత్థారం వన్దిత్వా, భన్తే, మయా పితు సన్తికా తేమాసం అన్తోవస్సం తుమ్హాకం పటిజగ్గనవరో లద్ధో, తేమాసం మే వస్సావాసం అధివాసేథాతి. భగవా ‘‘అత్థి ను ఖో తత్థ గతేన అత్థో’’తి ఓలోకేత్వా ‘‘అత్థీ’’తి దిస్వా ‘‘సుఞ్ఞాగారే ఖో, రాజకుమార, తథాగతా అభిరమన్తీ’’తి ఆహ. కుమారో ‘‘అఞ్ఞాతం భగవా అఞ్ఞాతం సుగతా’’తి వత్వా ‘‘అహం, భన్తే, పురిమతరం గన్త్వా విహారం కారేమి, మయా పేసితే భిక్ఖుసతసహస్సేన సద్ధిం ఆగచ్ఛథా’’తి భగవన్తం పటిఞ్ఞం గాహాపేత్వా పితు సన్తికం గన్త్వా ‘‘దిన్నా మే, దేవ, భగవతా పటిఞ్ఞా, మయా పహితే భగవన్తం పేసేయ్యథా’’తి వత్వా పితరం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా యోజనే యోజనే విహారం కారేన్తో వీసయోజనసతం అద్ధానం గతో. గన్త్వా చ అత్తనో నగరే విహారట్ఠానం విచినన్తో సోభననామస్స కుటుమ్బికస్స ఉయ్యానం దిస్వా సతసహస్సేన కిణిత్వా సతసహస్సం విస్సజ్జేత్వా విహారం కారేసి. తత్థ భగవతో గన్ధకుటిం సేసభిక్ఖూనఞ్చ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానత్థాయ కుటిలేణమణ్డపే కారేత్వా పాకారపరిక్ఖేపం ద్వారకోట్ఠకఞ్చ నిట్ఠాపేత్వా పితు సన్తికం పేసేసి – ‘‘నిట్ఠితం మయ్హం కిచ్చం, సత్థారం పహిణథా’’తి.

రాజా భగవన్తం భోజేత్వా ‘‘భగవా సుమనస్స కిచ్చం నిట్ఠితం, తుమ్హాకం గమనం పచ్చాసీసతీ’’తి ఆహ. భగవా భిక్ఖుసతసహస్సపరివుతో యోజనే యోజనే విహారేసు వసమానో అగమాసి. కుమారో ‘‘సత్థా ఆగచ్ఛతీ’’తి సుత్వా యోజనం పచ్చుగ్గన్త్వా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానో విహారం పవేసేత్వా –

‘‘సతసహస్సేన మే కీతం, సతసహస్సేన మాపితం;

సోభనం నామ ఉయ్యానం, పటిగ్గణ్హ మహామునీ’’తి. –

విహారం నియ్యాదేసి. సో వస్సూపనాయికాదివసే దానం దత్వా అత్తనో పుత్తదారే చ అమచ్చే చ పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘సత్థా అమ్హాకం సన్తికం దూరతోవ ఆగతో, బుద్ధా చ నామ ధమ్మగరుకా న ఆమిసచక్ఖుకా. తస్మా అహం ఇమం తేమాసం ద్వే సాటకే నివాసేత్వా దస సీలాని సమాదియిత్వా ఇధేవ వసిస్సామి, తుమ్హే ఖీణాసవసతసహస్సస్స ఇమినావ నీహారేన తేమాసం దానం దదేయ్యాథా’’తి.

సో సుమనత్థేరస్స వసనట్ఠానసభాగేయేవ ఠానే వసన్తో యం థేరో భగవతో వత్తం కరోతి, తం సబ్బం దిస్వా ‘‘ఇమస్మిం ఠానే ఏకన్తవల్లభో ఏస థేరో, ఏతస్సేవ మే ఠానన్తరం పత్థేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా ఉపకట్ఠాయ పవారణాయ గామం పవిసిత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా సత్తమే దివసే భిక్ఖుసతసహస్సస్స పాదమూలే తిచీవరం ఠపేత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, యదేతం మయా సత్తాహం ఖన్ధావారదానతో పట్ఠాయ పుఞ్ఞం కతం, తం నేవ సక్కసమ్పత్తిం, న మారబ్రహ్మసమ్పత్తిం పత్థయన్తేన, బుద్ధస్స పన ఉపట్ఠాకభావం పత్థేన్తేన కతం. తస్మా అహమ్పి భగవా అనాగతే సుమనత్థేరో వియ ఏకస్స బుద్ధస్స ఉపట్ఠాకో హోమీ’’తి పఞ్చపతిట్ఠితేన పతిట్ఠహిత్వా వన్ది. సత్థా తస్స అనన్తరాయం దిస్వా బ్యాకరిత్వా పక్కామి. కుమారో తం సుత్వా ‘‘బుద్ధా చ నామ అద్వేజ్ఝకథా హోన్తీ’’తి దుతియదివసే గోతమబుద్ధస్స పత్తచీవరం గహేత్వా పిట్ఠితో పిట్ఠితో గచ్ఛన్తో వియ అహోసి.

సో తస్మిం బుద్ధుప్పాదే వస్ససతసహస్సం దానం దత్వా సగ్గే నిబ్బత్తిత్వా కస్సపబుద్ధకాలే పిణ్డాయ చరతో థేరస్స పత్తగ్గహణత్థం ఉత్తరిసాటకం దత్వా పూజం అకాసి. పున సగ్గే నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతో బారాణసిరాజా హుత్వా ఉపరిపాసాదవరగతో గన్ధమాదనతో ఆకాసేన ఆగచ్ఛన్తే అట్ఠ పచ్చేకబుద్ధే దిస్వా నిమన్తాపేత్వా భోజేత్వా అత్తనో మఙ్గలఉయ్యానే తేసం అట్ఠ పణ్ణసాలాయో కారేత్వా తేసం నిసీదనత్థాయ అత్తనో నివేసనే అట్ఠ సబ్బరతనమయాని పీఠాని చేవ మణిఆధారకే చ పటియాదేత్వా దస వస్ససహస్సాని ఉపట్ఠానం అకాసి. ఏతాని పాకటట్ఠానాని.

కప్పసతసహస్సం పన దానం దదమానోవ అమ్హాకం బోధిసత్తేన సద్ధిం తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతో అమితోదనసక్కస్స గేహే నిబ్బత్తి. అథస్స సబ్బేవ ఞాతకే ఆనన్దితే పముదితే కరోన్తో జాతోతి ఆనన్దోత్వేవ నామం అకంసు. సో అనుపుబ్బేన కతాభినిక్ఖమనే సమ్మాసమ్బోధిం పత్వా పఠమగమనేన కపిలవత్థుం ఆగన్త్వా తతో నిక్ఖన్తే భగవతి భగవతో పరివారత్థం రాజకుమారేసు పబ్బజన్తేసు భద్దియాదీహి సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ ఆయస్మతో పుణ్ణస్స మన్తాణిపుత్తస్స సన్తికే ధమ్మకథం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

తేన ఖో పన సమయేన భగవతో పఠమబోధియం వీసతి వస్సాని అనిబద్ధా ఉపట్ఠాకా అహేసుం. ఏకదా నాగసమాలో పత్తచీవరం గహేత్వా విచరి ఏకదా నాగితో, ఏకదా ఉపవానో, ఏకదా సునక్ఖత్తో, ఏకదా చున్దో సమణుద్దేసో, ఏకదా సాగతో, ఏకదా రాధో, ఏకదా మేఘియో. తత్థ ఏకదా భగవా నాగసమాలత్థేరేన సద్ధిం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో ద్వేధాపథం పత్తో. థేరో మగ్గా ఓక్కమ్మ ‘‘భగవా అహం ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. అథ నం భగవా ‘‘ఏహి భిక్ఖు, ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామా’’తి ఆహ. సో ‘‘హన్ద భగవా తుమ్హాకం పత్తచీవరం గణ్హథ, అహం ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామీ’’తి వత్వా పత్తచీవరం భూమియం ఠపేతుం ఆరద్ధో. అథ నం భగవా ‘‘ఆహర భిక్ఖూ’’తి వత్వా పత్తచీవరం గహేత్వా గతో. తస్సపి భిక్ఖునో ఇతరేన మగ్గేన గచ్ఛతో చోరా పత్తచీవరఞ్చేవ హరింసు, సీసఞ్చ భిన్దింసు. సో ‘‘భగవా ఇదాని మే పటిసరణం, న అఞ్ఞో’’తి చిన్తేత్వా లోహితేన గలన్తేన భగవతో సన్తికం ఆగమి. ‘‘కిమిదం భిక్ఖూ’’తి చ వుత్తే తం పవత్తిం ఆరోచేసి. అథ నం భగవా ‘‘మా చిన్తేయి భిక్ఖు, ఏతస్స కారణాయేవ తం నివారయిమ్హా’’తి వత్వా సమస్సాసేసి.

ఏకదా పన భగవా మేఘియత్థేరేన సద్ధిం పాచీనవంసే మిగదాయే జన్తుగామం అగమాసి. తత్రాపి మేఘియో జన్తుగామే పిణ్డాయ చరిత్వా నదీతీరే పాసాదికం అమ్బవనం దిస్వా ‘‘భగవా తుమ్హాకం పత్తచీవరం గణ్హథ, అహం తస్మిం అమ్బవనే సమణధమ్మం కరోమీ’’తి వత్వా భగవతా తిక్ఖత్తుం నివారియమానోపి గన్త్వా అకుసలవితక్కేహి అన్వాసత్తో పచ్చాగన్త్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసి. తమ్పి భగవా ‘‘ఇమమేవ తే కారణం సల్లక్ఖేత్వా నివారయిమ్హా’’తి వత్వా అనుపుబ్బేన సావత్థిం అగమాసి. తత్థ గన్ధకుటిపరివేణే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవే, ఇదానిమ్హి మహల్లకో, ‘ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామా’తి వుత్తే అఞ్ఞేన గచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే మయ్హం పత్తచీవరం భూమియం నిక్ఖిపన్తి, మయ్హం నిబద్ధుపట్ఠాకం ఏకం భిక్ఖుం జానాథా’’తి. భిక్ఖూనం ధమ్మసంవేగో ఉదపాది. అథాయస్మా సారిపుత్తో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం వన్దిత్వా ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హేయేవ పత్థయమానో సతసహస్సకప్పాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం పారమియో పూరయిం, నను మాదిసో మహాపఞ్ఞో ఉపట్ఠాకో నామ వట్టతి, అహం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి ఆహ. తం భగవా ‘‘అలం, సారిపుత్త, యస్సం దిసాయం త్వం విహరసి, అసుఞ్ఞా వే సా దిసా, తవ హి ఓవాదో బుద్ధానం ఓవాదసదిసో, తేన మే తయా ఉపట్ఠాకకిచ్చం అత్థీ’’తి పటిక్ఖిపి. ఏతేనేవ ఉపాయేన మహామోగ్గల్లానం ఆదిం కత్వా అసీతి మహాసావకా ఉట్ఠహింసు. తే సబ్బే భగవా పటిక్ఖిపి.

ఆనన్దత్థేరో పన తుణ్హీయేవ నిసీది. అథ నం భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో ఆనన్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో ఉపట్ఠాకట్ఠానం యాచతి, త్వమ్పి యాచాహీ’’తి. యాచిత్వా లద్ధట్ఠానం నామ, ఆవుసో, కీదిసం హోతి, కిం మం సత్థా న పస్సతి? సచే సత్థా రోచిస్సతి, ‘‘ఆనన్దో మం ఉపట్ఠహతూ’’తి వక్ఖతీతి. అథ భగవా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఆనన్దో అఞ్ఞేహి ఉస్సాహేతబ్బో, సయమేవ జానిత్వా మం ఉపట్ఠహిస్సతీ’’తి ఆహ. తతో భిక్ఖూ ‘‘ఉట్ఠేహి, ఆవుసో ఆనన్ద, ఉట్ఠేహి, ఆవుసో ఆనన్ద, దసబలం ఉపట్ఠాకట్ఠానం యాచాహీ’’తి ఆహంసు. థేరో ఉట్ఠహిత్వా చత్తారో పటిక్ఖేపా చతస్సో చ ఆయాచనాతి అట్ఠ వరే యాచి.

చత్తారో పటిక్ఖేపా నామ – ‘‘సచే మే, భన్తే, భగవా అత్తనా లద్ధం పణీతం చీవరం న దస్సతి, పిణ్డపాతం న దస్సతి, ఏకగన్ధకుటియం వసితుం న దస్సతి, నిమన్తనం గహేత్వా న గమిస్సతి, ఏవాహం భగవన్తం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘కం పనేత్థ, ఆనన్ద, ఆదీనవం అద్దసా’’తి వుత్తే ఆహ – ‘‘సచాహం, భన్తే, ఇమాని వత్థూని లభిస్సామి, భవిస్సన్తి వత్తారో ‘ఆనన్దో దసబలేన లద్ధం పణీతం చీవరం పరిభుఞ్జతి, పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జతి, ఏకగన్ధకుటియం వసతి, ఏకతో నిమన్తనం గచ్ఛతి. ఏతం లాభం లభన్తో తథాగతం ఉపట్ఠాతి, కో ఏవం ఉపట్ఠహతో భారో’’’తి? ఇమే చత్తారో పటిక్ఖేపే యాచి.

చతస్సో ఆయాచనా నామ – ‘‘సచే, భన్తే, భగవా మయా గహితనిమన్తనం గమిస్సతి, సచాహం తిరోరట్ఠా తిరోజనపదా భగవన్తం దట్ఠుం ఆగతం పరిసం ఆగతక్ఖణేయేవ భగవన్తం దస్సేతుం లచ్ఛామి, యదా మే కఙ్ఖా ఉప్పజ్జతి, తస్మింయేవ ఖణే భగవన్తం ఉపసఙ్కమితుం లచ్ఛామి, తథా యం భగవా మయ్హం పరమ్ముఖే ధమ్మం దేసేతి, తం ఆగన్త్వా మయ్హం కథేస్సతి, ఏవాహం భగవన్తం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘కం పనేత్థ, ఆనన్ద, ఆనిసంసం పస్ససీ’’తి వుత్తే ఆహ – ‘‘ఇధ, భన్తే, సద్ధా కులపుత్తా భగవతో ఓకాసం అలభన్తా మం ఏవం వదన్తి ‘స్వే, భన్తే ఆనన్ద, భగవతా సద్ధిం అమ్హాకం ఘరే భిక్ఖం గణ్హేయ్యాథా’తి. సచే భగవా తత్థ న గమిస్సతి, ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణేయేవ పరిసం దస్సేతుం, కఙ్ఖఞ్చ వినోదేతుం ఓకాసం న లచ్ఛామి, భవిస్సన్తి వత్తారో ‘కిం ఆనన్దో దసబలం ఉపట్ఠాతి. ఏత్తకమ్పిస్స భగవా అనుగ్గహం న కరోతీ’తి. భగవతో చ పరమ్ముఖా మం పుచ్ఛిస్సన్తి ‘అయం, ఆవుసో ఆనన్ద, గాథా, ఇదం సుత్తం, ఇదం జాతకం కత్థ దేసిత’న్తి. సచాహం తం న సమ్పాదయిస్సామి, భవిస్సన్తి వత్తారో – ‘ఏత్తకమ్పి, ఆవుసో, న జానాసి, కస్మా త్వం ఛాయా వియ భగవన్తం అవిజహన్తో దీఘరత్తం విచరసీ’తి. తేనాహం పరమ్ముఖా దేసితస్సపి ధమ్మస్స పున కథనం ఇచ్ఛామీ’’తి. ఇమా చతస్సో ఆయాచనా యాచి. భగవాపిస్స అదాసి.

ఏవం ఇమే అట్ఠ వరే గహేత్వా నిబద్ధుపట్ఠాకో అహోసి. తస్సేవ ఠానన్తరస్స అత్థాయ కప్పసతసహస్సం పూరితానం పారమీనం ఫలం పాపుణి. సో ఉపట్ఠాకట్ఠానం లద్ధదివసతో పట్ఠాయ దసబలస్స దువిధేన ఉదకేన తివిధేన దన్తకట్ఠేన హత్థపాదపరికమ్మేన పిట్ఠిపరికమ్మేన గన్ధకుటిపరివేణం సమ్మజ్జనేనాతి ఏవమాదీహి కిచ్చేహి ఉపట్ఠహన్తో ‘‘ఇమాయ నామ వేలాయ సత్థు ఇమం నామ లద్ధుం వట్టతి, ఇదం నామ కాతుం వట్టతీ’’తి దివసభాగం సన్తికావచరో హుత్వా రత్తిభాగసమనన్తరే దణ్డదీపికం గహేత్వా ఏకరత్తిం గన్ధకుటిపరివేణం నవ వారే అనుపరియాయతి. ఏవఞ్హిస్స అహోసి – ‘‘సచే మే థినమిద్ధం ఓక్కమేయ్య, దసబలే పక్కోసన్తే పటివచనం దాతుం న సక్కుణేయ్య’’న్తి. తస్మా సబ్బరత్తిం దణ్డదీపికం హత్థేన న ముఞ్చతి. ఇదమేత్తకం వత్థు. అపరభాగే పన సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనేకపరియాయేన ధమ్మభణ్డాగారికఆనన్దత్థేరస్స వణ్ణం కథేత్వా థేరం ఇమస్మిం సాసనే బహుస్సుతానం సతిమన్తానం గతిమన్తానం ధితిమన్తానం ఉపట్ఠాకానఞ్చ భిక్ఖూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

ఉరువేలకస్సపత్థేరవత్థు

౨౨౪. దుతియే మహాపరిసానన్తి మహాపరివారానం ఉరువేలకస్సపో అగ్గోతి దస్సేతి. అఞ్ఞేసఞ్హి థేరానం కఞ్చి కాలం పరివారో మహా హోతి కఞ్చి కాలం అప్పో, ఇమస్స పన థేరస్స ద్వీహి భాతికేహి సద్ధిం ఏకం సమణసహస్సం నిబద్ధపరివారోవ అహోసి. తేసు ఏకేకస్మిం ఏకేకం పబ్బాజేన్తే ద్వే సమణసహస్సాని హోన్తి, ద్వే ద్వే పబ్బాజేన్తే తీణి సహస్సాని హోన్తి. తస్మా సో మహాపరివారానం అగ్గో నామ జాతో. కస్సపోతి పనస్స గోత్తం. ఉరువేలాయం పబ్బజితత్తా ఉరువేలకస్సపోతి పఞ్ఞాయిత్థ.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా వయప్పత్తో సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం మహాపరిసానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మయాపి అనాగతే ఏవరూపేన భవితుం వట్టతీ’’తి సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా తిచీవరేన అచ్ఛాదేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా మహాపరిసానం అగ్గభావత్థం పత్థనం అకాసి. సత్థా అనన్తరాయం దిస్వా అనాగతే గోతమబుద్ధస్స సాసనే మహాపరిసానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరిత్వా పక్కామి.

సోపి కులపుత్తో యావజీవం కల్యాణకమ్మం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇతో ద్వేనవుతికప్పమత్థకే ఫుస్సబుద్ధస్స వేమాతికకనిట్ఠభాతా హుత్వా నిబ్బత్తో, పితా మహిన్దరాజా నామ. అపరే పనస్స ద్వే కనిట్ఠభాతరో అహేసుం. ఏవం తే తయో భాతరో విసుం విసుం ఠానన్తరం లభింసు. తే హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ కుపితం పచ్చన్తం వూపసమేత్వా పితు సన్తికా వరం లభిత్వా ‘‘తేమాసం దసబలం పటిజగ్గిస్సామా’’తి వరం గణ్హింసు. అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘అమ్హేహి దసబలం పటిజగ్గన్తేహి అనుచ్ఛవికం కాతుం వట్టతీ’’తి ఏకం అమచ్చం ఉప్పాదకట్ఠానే ఠపేత్వా ఏకం ఆయవయజాననకం కత్వా ఏకం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పరివేసకట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనా దస సీలాని సమాదాయ తేమాసం సిక్ఖాపదాని రక్ఖింసు. తే తయో అమచ్చా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే బిమ్బిసారవిసాఖరట్ఠపాలా జాతా.

తే పన రాజకుమారా వుత్థవస్సే దసబలే సహత్థా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పచ్చయపూజాయ పూజేత్వా యావజీవం కల్యాణకమ్మం కత్వా అమ్హాకం దసబలస్స నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ బ్రాహమణకులే నిబ్బత్తిత్వా అత్తనో గోత్తవసేన తయోపి జనా కస్సపా ఏవ నామ జాతా. తే వయప్పత్తా తయో వేదే ఉగ్గణ్హింసు. తేసం జేట్ఠభాతికస్స పఞ్చ మాణవకసతాని పరివారో అహోసి, మజ్ఝిమస్స తీణి, కనిట్ఠస్స ద్వే. తే అత్తనో గన్థే సారం ఓలోకేన్తా దిట్ఠధమ్మికమేవ పస్సింసు, న సమ్పరాయికం. అథ నేసం జేట్ఠభాతా అత్తనో పరివారేన సద్ధిం ఉరువేలం గన్త్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఉరువేలకస్సపో నామ జాతో, మహాగఙ్గానదీవఙ్కే పబ్బజితో నదీకస్సపో నామ జాతో, గయాసీసే పబ్బజితో గయాకస్సపో నామ జాతో.

ఏవం తేసు ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తత్థ వసన్తేసు బహూనం దివసానం అచ్చయేన అమ్హాకం బోధిసత్తో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో అనుక్కమేన ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా పఞ్చవగ్గియే థేరే అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా యసదారకప్పముఖే పఞ్చపఞ్ఞాస సహాయకేపి వినేత్వా సట్ఠి అరహన్తే ‘‘చరథ, భిక్ఖవే, చారిక’’న్తి బహుజనహితాయ చారికం పేసేత్వా భద్దవగ్గియే వినేత్వా ఉరువేలకస్సపస్స హేతుం దిస్వా ‘‘మయి గతే తయో భాతికా సపరివారా అరహత్తం పాపుణిస్సన్తీ’’తి ఞత్వా ఏకకో అదుతియో ఉరువేలకస్సపస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా వసనత్థాయ అగ్యాగారం యాచిత్వా తత్థ కతం నాగదమనం ఆదిం కత్వా అడ్ఢుడ్ఢసహస్సేహి పాటిహారియేహి ఉరువేలకస్సపం సపరివారం వినేత్వా పబ్బాజేసి. తస్స పబ్బజితభావం ఞత్వా ఇతరేపి ద్వే భాతరో సపరివారా ఆగన్త్వా పబ్బజింసు, సబ్బేపి ఏహిభిక్ఖూ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా అహేసుం.

సత్థా తం సమణసహస్సం ఆదాయ గయాసీసం గన్త్వా పిట్ఠిపాసాణే నిసిన్నో ‘‘కథంరూపా ను ఖో ఏతేసం ధమ్మదేసనా సప్పాయా’’తి ఓలోకేన్తో ‘‘ఇమే అగ్గిం పరిచరన్తా విచరింసు, ఇమేసం తయో భవే ఆదిత్తాగారసదిసే కత్వా దస్సేతుం వట్టతీ’’తి ఆదిత్తపరియాయసుత్తం (మహావ. ౫౪) దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సబ్బేవ అరహత్తం పత్తా. సత్థా తేహి పరివుతో పుబ్బే బిమ్బిసారరఞ్ఞో దిన్నపటిఞ్ఞత్తా రాజగహనగరే లట్ఠివనుయ్యానం అగమాసి. రాజా దసబలస్స ఆగతభావం సుత్వా ద్వాదసనహుతేహి బ్రాహ్మణగహపతికేహి సద్ధిం సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా సబ్బావన్తం పరిసం ఓలోకేత్వా మహాజనం ఉరువేలకస్సపస్స నిపచ్చకారం కరోన్తం దిస్వా ‘‘ఇమే మయ్హం వా కస్సపస్స వా మహన్తభావం న జానన్తి, సవితక్కా చ నామ దేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం న సక్కోన్తీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘కస్సప, తుయ్హం ఉపట్ఠాకానం వితక్కం ఛిన్దా’’తి థేరస్స సఞ్ఞం అదాసి. థేరో సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఉట్ఠాయాసనా సత్థారం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా తాలప్పమాణం ఆకాసం ఉప్పతిత్వా ఇద్ధివికుబ్బనం దస్సేత్వా ‘‘సత్థా మే, భన్తే, భగవా, సావకోహమస్మి, సత్థా మే, భన్తే, భగవా, సావకోహమస్మీ’’తి వత్వా ఓరుయ్హ దసబలస్స పాదే వన్ది. ఏతేనుపాయేన సత్తమే వారే సత్తతాలప్పమాణం ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పున ఆగన్త్వా దసబలస్స పాదే వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

తస్మిం కాలే మహాజనో ‘‘అయం లోకే మహాసమణో’’తి సత్థరి నిబ్బితక్కో జాతో, అథస్స సత్థా ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే రాజా ఏకాదసనహుతేహి బ్రాహ్మణగహపతికేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో, ఏకనహుతం ఉపాసకత్తం పటివేదేసి. తేపి ఉరువేలకస్సపస్స పరివారా సహస్సమత్తా భిక్ఖూ అత్తనో ఆసేవనవసేన చిన్తేసుం – ‘‘అమ్హాకం పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పత్తం, బహి గన్త్వా కిం కరిస్సామా’’తి ఉరువేలకస్సపత్థేరంయేవ పరివారేత్వా విచరింసు. తేసు ఏకేకస్మిం ఏకేకం నిస్సితకం గణ్హన్తే ద్వే సహస్సాని హోన్తి, ద్వే ద్వే గణ్హన్తే తీణి సహస్సాని హోన్తి. తతో పట్ఠాయ యత్తకా తేసం నిస్సితకా, తత్తకే కథేతుం వట్టతీతి. ఇదమేత్థ వత్థు. అపరభాగే పన సత్థా జేతవనే విహరన్తో థేరం మహాపరిసానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

కాళుదాయిత్థేరవత్థు

౨౨౫. తతియే కులప్పసాదకానన్తి కులం పసాదేన్తానం. అయం హి థేరో అదిట్ఠబుద్ధదస్సనంయేవ సుద్ధోదనమహారాజస్స నివేసనం పసాదేసి, తస్మా కులప్పసాదకానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం కులప్పసాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం బోధిసత్తస్స మాతుకుచ్ఛియం పటిసన్ధిగ్గహణదివసే కపిలవత్థుస్మింయేవ అమచ్చగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. జాతదివసే బోధిసత్తేన సద్ధింయేవ జాతోతి తందివసంయేవ తం దుకూలచుమ్బుటకే నిపజ్జాపేత్వా బోధిసత్తస్స ఉపట్ఠానత్థాయ నయింసు. బోధిసత్తేన హి సద్ధిం బోధిరుక్ఖో రాహులమాతా చతస్సో నిధికుమ్భియో ఆరోహనియహత్థీ కణ్డకో ఛన్నో కాళుదాయీతి ఇమే సత్త ఏకదివసే జాతత్తా సహజాతా నామ అహేసుం. అథస్స నామగ్గహణదివసే సకలనగరస్స ఉదగ్గచిత్తదివసే జాతోతి ఉదాయీత్వేవ నామం అకంసు. థోకం కాళధాతుకత్తా పన కాళుదాయీ నామ జాతో. సో బోధిసత్తేన సద్ధిం కుమారకీళం కీళన్తో వుద్ధిం అగమాసి.

అపరభాగే బోధిసత్తో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా అనుక్కమేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో లోకానుగ్గహం కరోన్తో రాజగహం ఉపనిస్సాయ విహరతి. తస్మిం సమయే సుద్ధోదనమహారాజా ‘‘సిద్ధత్థకుమారో అభిసమ్బోధిం పత్వా రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే విహరతీ’’తి సుత్వా పురిససహస్సపరివారం ఏకం అమచ్చం ‘‘పుత్తం మే ఇధ ఆనేహీ’’తి పేసేసి. సో సట్ఠియోజనమగ్గం గన్త్వా దసబలస్స చతుపరిసమజ్ఝే నిసీదిత్వా ధమ్మదేసనావేలాయ విహారం పావిసి. సో ‘‘తిట్ఠతు తావ రఞ్ఞా పహితసాసన’’న్తి పరిసపరియన్తే ఠితో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా యథాఠితోవ సద్ధిం పురిససహస్సేహి అరహత్తం పాపుణి. అథ నేసం సత్థా ‘‘ఏథ భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి, సబ్బే తంఖణంయేవ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం. అరహత్తం పత్తకాలతో పట్ఠాయ పన అరియా నామ మజ్ఝత్తావ హోన్తీతి రఞ్ఞా పహితసాసనం దసబలస్స న కథేసి. రాజా ‘‘నేవ గతో ఆగచ్ఛతి, న సాసనం సుయ్యతీ’’తి ‘‘ఏహి, తాత, త్వం గచ్ఛా’’తి తేనేవ నియామేన అఞ్ఞం అమచ్చం పేసేసి. సోపి గన్త్వా పురిమనయేనేవ సద్ధిం పరిసాయ అరహత్తం పత్వా తుణ్హీ అహోసి. ఏవం నవహి అమచ్చేహి సద్ధిం నవ పురిససహస్సాని పేసేసి. సబ్బే అత్తనో కిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా తుణ్హీ అహేసుం.

అథ రాజా చిన్తేసి – ‘‘ఏత్తకా జనా మయి సినేహాభావేన దసబలస్స ఇధాగమనత్థాయ న కిఞ్చి కథయింసు, అఞ్ఞే గన్త్వాపి దసబలం ఆనేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. మయ్హం ఖో పన పుత్తో ఉదాయీ దసబలేన సద్ధిం ఏకవయో సహపంసుకీళికో, మయి చస్స సినేహో అత్థీ’’తి కాళుదాయిం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, పురిససహస్సపరివారో గన్త్వా దసబలం ఆనేహీ’’తి ఆహ. పఠమం గతపురిసా వియ పబ్బజితుం లభన్తో ఆనేస్సామి, దేవాతి. యంకిఞ్చి కత్వా మమ పుత్తం దస్సేహీతి. ‘‘సాధు, దేవా’’తి రఞ్ఞో సాసనం ఆదాయ రాజగహం గన్త్వా సత్థు ధమ్మదేసనావేలాయ పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా సపరివారో అరహత్తఫలం పత్వా ఏహిభిక్ఖుభావే పతిట్ఠాసి. తతో చిన్తేసి – ‘‘న తావ దసబలస్స కులనగరం గన్తుం ఏస కాలో, వసన్తసమయే సుపుప్ఫితేసు వనసణ్డేసు హరితతిణసఞ్ఛన్నాయ పథవియా ఏస కాలో భవిస్సతీ’’తి కాలం పటిమానేన్తో తస్స కాలస్స ఆగతభావం ఞత్వా –

‘‘నాతిసీతం నాతిఉణ్హం, నాతిదుబ్భిక్ఖఛాతకం;

సద్దలా హరితా భూమి, ఏస కాలో మహామునీ’’తి. –

సట్ఠిమత్తాహి గాథాహి దసబలస్స కులనగరం గమనత్థాయ గమనవణ్ణం వణ్ణేసి. సత్థా ‘‘ఉదాయీ గమనవణ్ణం కథేతి, కపిలవత్థునగరం గన్తుం ఏస కాలో’’తి వీసతిసహస్సభిక్ఖుపరివారో అతురితగమనేన చారికం నిక్ఖమి.

ఉదాయిత్థేరో సత్థు నిక్ఖన్తభావం ఞత్వా ‘‘పితు మహారాజస్స సఞ్ఞం దాతుం వట్టతీ’’తి వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా రఞ్ఞో నివేసనే పాతురహోసి. సుద్ధోదనమహారాజా థేరం దిస్వా తుట్ఠచిత్తో మహారహే పల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా అత్తనో పటియాదితస్స నానగ్గరసభోజనస్స పత్తం పూరేత్వా అదాసి. థేరో ఉట్ఠాయ గమనాకప్పం దస్సేసి. నిసీదిత్వావ భుఞ్జ, తాతాతి. సత్థు సన్తికం గన్త్వా భుఞ్జిస్సామి, మహారాజాతి. కహం పన, తాత, సత్థాతి? వీసతిసహస్సభిక్ఖుపరివారో తుమ్హాకం దస్సనత్థాయ చారికం నిక్ఖన్తో, మహారాజాతి. తుమ్హే ఇమం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా యావ మమ పుత్తో ఇమం నగరం సమ్పాపుణాతి, తావస్స ఇతోవ పిణ్డపాతం హరథాతి. థేరో భత్తకిచ్చం కత్వా దసబలస్స ఆహరితబ్బం భత్తం గహేత్వా ధమ్మకథం కథేత్వా దసబలస్స అదస్సనేనేవ సకలరాజనివేసనం సద్ధాపటిలాభం లభాపేత్వా సబ్బేసం పస్సన్తానఞ్ఞేవ పత్తం ఆకాసే విస్సజ్జేత్వా సయమ్పి వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పిణ్డపాతం ఆదాయ సత్థు హత్థే ఠపేసి, సత్థా తం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జి. థేరో సట్ఠియోజనమగ్గం యోజనపరమం గచ్ఛన్తస్స సత్థునో దివసే దివసే రాజగేహతో భత్తం ఆహరిత్వా అదాసి. ఏవం వత్థు వేదితబ్బం. అథ అపరభాగే సత్థా ‘‘మయ్హం పితు మహారాజస్స సకలనివేసనం పసాదేసీ’’తి థేరం కులప్పసాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

బాకులత్థేరవత్థు

౨౨౬. చతుత్థే అప్పాబాధానన్తి నిరాబాధానం. బాకులోతి ద్వీసు కులేసు వడ్ఢితత్తా ఏవంలద్ధనామో థేరో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయం కిర అతీతే ఇతో కప్పసతసహస్సాధికే అసఙ్ఖ్యేయ్యమత్థకే అనోమదస్సిదసబలస్స నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ బ్రాహ్మణకులే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా వయం ఆగమ్మ ఉగ్గహితవేదో వేదత్తయే సారం అపస్సన్తో ‘‘సమ్పరాయికత్థం గవేసిస్సామీ’’తి పబ్బతపాదే ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పఞ్చాభిఞ్ఞా-అట్ఠసమాపత్తిలాభీ హుత్వా ఝానకీళితాయ వీతినామేసి. తస్మిం సమయే అనోమదస్సీ బోధిసత్తో సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా అరియగణపరివుతో చారికం చరతి. తాపసో ‘‘తీణి రతనాని ఉప్పన్నానీ’’తి సుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా దేసనాపరియోసానే సరణేసు పతిట్ఠితో, అత్తనో ఠానం పన విజహితుం నాసక్ఖి. సో కాలేన కాలం సత్థు దస్సనాయ చేవ గచ్ఛతి, ధమ్మఞ్చ సుణాతి.

అథేకస్మిం సమయే తథాగతస్స ఉదరవాతో ఉప్పజ్జి. తాపసో సత్థు దస్సనత్థాయ ఆగతో ‘‘సత్థా గిలానో’’తి సుత్వా ‘‘కో, భన్తే, ఆబాధో’’తి. ‘‘ఉదరవాతో’’తి వుత్తే ‘‘అయం కాలో మయ్హం పుఞ్ఞం కాతు’’న్తి పబ్బతపాదం గన్త్వా నానావిధాని భేసజ్జాని సమోధానేత్వా ‘‘ఇదం భేసజ్జం సత్థు ఉపనేథా’’తి ఉపట్ఠాకత్థేరస్స అదాసి. సహ భేసజ్జస్స ఉపయోగేన ఉదరవాతో పటిప్పస్సమ్భి. సో సత్థు ఫాసుకకాలే గన్త్వా ఏవమాహ – ‘‘భన్తే, యదిదం మమ భేసజ్జేన తథాగతస్స ఫాసుకం జాతం, తస్స మే నిస్సన్దేన నిబ్బత్తనిబ్బత్తభవే గద్దూహనమత్తమ్పి సరీరే బ్యాధి నామ మా హోతూ’’తి. ఇదమస్స తస్మిం అత్తభావే కల్యాణకమ్మం.

సో తతో చుతో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం అప్పాబాధానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావతాయుకం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో విపస్సీదసబలస్స నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ బన్ధుమతీనగరే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తో పురిమనయేనేవ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానలాభీ హుత్వా పబ్బతపాదే వసతి.

విపస్సీబోధిసత్తోపి సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్సపరివారో బన్ధుమతీనగరం ఉపనిస్సాయ పితు మహారాజస్స సఙ్గహం కరోన్తో ఖేమే మిగదాయే విహరతి. అథాయం తాపసో దసబలస్స లోకే నిబ్బత్తభావం ఞత్వా ఆగన్త్వా సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా సరణేసు పతిట్ఠాసి, అత్తనో పబ్బజ్జం జహితుం నాసక్ఖి, కాలేన కాలం పన సత్థు ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి.

అథేకస్మిం సమయే ఠపేత్వా సత్థారఞ్చేవ ద్వే అగ్గసావకే చ హిమవతి పుప్ఫితానం విసరుక్ఖానం వాతసమ్ఫస్సేన సేసభిక్ఖూనం మత్థకరోగో నామ ఉదపాది. తాపసో సత్థు ఉపట్ఠానం ఆగతో భిక్ఖూ ససీసం పారుపిత్వా నిపన్నే దిస్వా – ‘‘కిం, భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. భిక్ఖూనం తిణపుప్ఫకరోగో, ఆవుసోతి. తాపసో చిన్తేసి – ‘‘అయం కాలో మయ్హం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స కాయవేయ్యావతికకమ్మం కత్వా పుఞ్ఞం నిబ్బత్తేతు’’న్తి అత్తనో ఆనుభావేన నానావిధాని భేసజ్జాని సంకడ్ఢిత్వా యోజేత్వా అదాసి. సబ్బభిక్ఖూనం రోగో తంఖణంయేవ వూపసన్తో.

సో యావతాయుకం ఠత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకనవుతికప్పే దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపబుద్ధకాలే బారాణసియం కులగేహే నిబ్బత్తో ఘరావాసం వసన్తో ‘‘మయ్హం వసనగేహం దుబ్బలం, పచ్చన్తం గన్త్వా దబ్బసమ్భారం ఆహరిత్వా గేహం కరిస్సామీ’’తి వడ్ఢకీహి సద్ధిం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ఏకం జిణ్ణం మహావిహారం దిస్వా ‘‘తిట్ఠతు తావ మయ్హం గేహకమ్మం, న తం మయా సద్ధిం గమిస్సతి, యంకిఞ్చి కత్వా పన సద్ధిం గమనకమ్మమేవ పురేతరం కాతుం వట్టతీ’’తి తేహేవ వడ్ఢకీహి దబ్బసమ్భారం గాహాపేత్వా తస్మిం విహారే ఉపోసథాగారం కారేసి, భోజనసాలం అగ్గిసాలం దీఘచఙ్కమం జన్తాఘరం కప్పియకుటిం వచ్చకుటిం ఆరోగ్యసాలం కారేసి, యంకిఞ్చి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపభోగపరిభోగం భేసజ్జం నామ సబ్బం పటియాదేత్వా ఠపేసి.

సో యావజీవం కుసలం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం దసబలస్స నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ కోసమ్బియం సేట్ఠిగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స పటిసన్ధిగ్గహణదివసతో పట్ఠాయ తం సేట్ఠికులం లాభగ్గయసగ్గప్పత్తం అహోసి. అథస్స మాతా పుత్తం విజాయిత్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం దారకో పుఞ్ఞవా కతాధికారో, యత్తకం కాలం అరోగో దీఘాయుకో హుత్వా తిట్ఠతి, తత్తకం అమ్హాకం సమ్పత్తిదాయకో భవిస్సతి. జాతదివసేయేవ మహాయమునాయ న్హాతదారకా నిరోగా హోన్తీ’’తి న్హాపనత్థాయ నం పేసేసి. ‘‘పఞ్చమే దివసే సీసం న్హాపేత్వా నదీకీళనత్థాయ నం పేసేసీ’’తి మజ్ఝిమభాణకా. తత్థ ధాతియా దారకం నిముజ్జనుమ్ముజ్జనవసేన కీళాపేన్తియా ఏకో మచ్ఛో దారకం దిస్వా ‘‘భక్ఖో మే అయ’’న్తి మఞ్ఞమానో ముఖం వివరిత్వా ఉపగతో. ధాతీ దారకం ఛడ్డేత్వా పలాతా, మచ్ఛో తం గిలి. పుఞ్ఞవా సత్తో దుక్ఖం న పాపుణి, సయనగబ్భం పవిసిత్వా నిపన్నో వియ అహోసి. మచ్ఛో దారకస్స తేజేన తత్తఫాలం గిలిత్వా డయ్హమానో వియ వేగేన తింసయోజనం గన్త్వా బారాణసినగరవాసినో మచ్ఛబన్ధస్స జాలం పావిసి. మహామచ్ఛా నామ జాలేన బద్ధా మారియమానావ మరన్తి, అయం పన దారకస్స తేజేన జాలతో నీహటమత్తోవ మతో. మచ్ఛబన్ధా చ మహామచ్ఛం లభిత్వా ఫాలేత్వా విక్కిణన్తి, తం పన దారకస్స ఆనుభావేన అఫాలేత్వా సకలమేవ కాజేన హరిత్వా ‘‘సహస్సేన దేమా’’తి వదన్తా నగరే విచరింసు, కోచి న గణ్హాతి.

తస్మిం పన నగరే అపుత్తకం అసీతికోటివిభవం సేట్ఠికులం అత్థి. తస్స ద్వారమూలం పత్వా ‘‘కిం గహేత్వా దేథా’’తి వుత్తా ‘‘కహాపణ’’న్తి ఆహంసు. తేహి కహాపణం దత్వా గహితో. సేట్ఠిభరియాపి అఞ్ఞేసు దివసేసు మచ్ఛే న కేళాయతి, తందివసం పన మచ్ఛం ఫలకే ఠపేత్వా సయమేవ ఫాలేసి. మచ్ఛఞ్చ నామ కుచ్ఛితో ఫాలేన్తి, సా పన పిట్ఠితో ఫాలేన్తీ మచ్ఛకుచ్ఛియం సువణ్ణవణ్ణం దారకం దిస్వా ‘‘మచ్ఛకుచ్ఛియం మే పుత్తో లద్ధో’’తి నాదం నదిత్వా దారకం ఆదాయ సామికస్స సన్తికం అగమాసి. సేట్ఠి తావదేవ భేరిం చరాపేత్వా దారకమాదాయ రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘మచ్ఛకుచ్ఛియం మే, దేవ, దారకో లద్ధో, కిం కరోమా’’తి ఆహ. పుఞ్ఞవా ఏస, యో మచ్ఛకుచ్ఛియం ఆరోగో వసి, పోసేహి నన్తి.

అస్సోసి ఖో ఇతరం కులం ‘‘బారాణసియం కిర ఏకం సేట్ఠికులం మచ్ఛకుచ్ఛియం దారకం లభీ’’తి. తే తత్థ అగమంసు. అథస్స మాతా దారకం అలఙ్కరిత్వా కీళాపియమానం దిస్వా ‘‘మనాపో వతాయం దారకో’’తి గహేత్వా పకతిం ఆచిక్ఖి. ఇతరా ‘‘మయ్హం పుత్తో’’తి ఆహ. కహం తే లద్ధోతి. మచ్ఛకుచ్ఛియన్తి. న తుయ్హం పుత్తో, మయ్హం పుత్తోతి. కహం తే లద్ధోతి. మయా దస మాసే కుచ్ఛియా ధారితో, అథ నం నదియా కీళాపియమానం మచ్ఛో గిలీతి. తుయ్హం పుత్తో అఞ్ఞేన మచ్ఛేన గిలితో భవిస్సతి, అయం పన మయా మచ్ఛకుచ్ఛియం లద్ధోతి ఉభోపి రాజకులం అగమంసు. రాజా ఆహ – ‘‘అయం దస మాసే కుచ్ఛియా ధారితత్తా అమాతా కాతుం న సక్కా, మచ్ఛం గణ్హన్తాపి వక్కయకనాదీని బహి కత్వా గణ్హన్తా నామ నత్థీతి మచ్ఛకుచ్ఛియం లద్ధత్తా అయమ్పి అమాతా కాతుం న సక్కా, దారకో ఉభిన్నమ్పి కులానం దాయాదో హోతూ’’తి. తతో పట్ఠాయ ద్వేపి కులాని అతివియ లాభగ్గయసగ్గప్పత్తాని అహేసుం. తస్స ద్వీహి కులేహి వడ్ఢితత్తా బాకులకుమారోతి నామం కరింసు.

తస్స విఞ్ఞుతం పత్తస్స ద్వీసుపి నగరేసు తయో తయో పాసాదే కారేత్వా నాటకాని పచ్చుపట్ఠపేసుం. ఏకేకస్మిం నగరే చత్తారో చత్తారో మాసే వసతి. ఏకస్మిం నగరే చత్తారో మాసే వుత్థస్స సఙ్ఘాటనావాసు మణ్డపం కారేత్వా తత్థ నం సద్ధిం నాటకేహి ఆరోపేన్తి. సో సమ్పత్తిం అనుభవమానో చతూహి మాసేహి ఇతరం నగరం గచ్ఛతి. తంనగరవాసీని నాటకాని ‘‘ద్వీహి మాసేహి ఉపడ్ఢమగ్గం ఆగతో భవిస్సతీ’’తి పచ్చుగ్గన్త్వా తం పరివారేత్వా ద్వీహి మాసేహి అత్తనో నగరం నేన్తి, ఇతరాని నాటకాని నివత్తిత్వా అత్తనో నగరమేవ గచ్ఛన్తి. తత్థ చత్తారో మాసే వసిత్వా తేనేవ నియామేన పున ఇతరం నగరం గచ్ఛతి. ఏవమస్స సమ్పత్తిం అనుభవన్తస్స అసీతి వస్సాని పరిపుణ్ణాని.

తస్మిం సమయే అమ్హాకం బోధిసత్తో సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుక్కమేన చారికం చరమానో కోసమ్బిం పాపుణి, బారాణసిన్తి మజ్ఝిమభాణకా. బాకులో సేట్ఠిపి ఖో ‘‘దసబలో ఆగతో’’తి సుత్వా బహుం గన్ధమాలం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మకథం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజి. సో సత్తాహమేవ పుథుజ్జనో హుత్వా అట్ఠమే అరుణే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అథస్స ద్వీసు నగరేసు గిహికాలే పరిచారికమాతుగామా అత్తనో కులఘరాని ఆగన్త్వా తత్థ వసమానా చీవరాని కత్వా పహిణింసు. థేరో ఏకం అద్ధమాసం కోసమ్బివాసికేహి పహితం చీవరం భుఞ్జతి, ఏకం అద్ధమాసం బారాణసివాసికేహీతి. ఏతేనేవ నియామేన ద్వీసుపి నగరేసు యం యం ఉత్తమం, తం తం థేరస్సేవ ఆహరియతి. థేరస్స అసీతి వస్సాని అగారమజ్ఝే వసన్తస్స ద్వీహఙ్గులేహి గన్ధపిణ్డం గహేత్వా ఉపసిఙ్ఘనమత్తమ్పి కాలం న కోచి ఆబాధో నామ అహోసి. ఆసీతిమే వస్సే సుఖేనేవ పబ్బజ్జం ఉపగతో. పబ్బజితస్సాపిస్స అప్పమత్తకోపి ఆబాధో వా చతూహి పచ్చయేహి వేకల్లం వా నాహోసి. సో పచ్ఛిమే కాలే పరినిబ్బానసమయేపి పురాణగిహిసహాయకస్స అచేలకస్సపస్స అత్తనో కాయికచేతసికసుఖదీపనవసేనేవ సకలం బాకులసుత్తం (మ. ని. ౩.౨౦౯ ఆదయో) కథేత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. ఏవం అట్ఠుప్పత్తి సముట్ఠితా. సత్థా పన థేరస్స ధరమానకాలేయేవ థేరే యథా పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో బాకులత్థేరం ఇమస్మిం సాసనే అప్పాబాధానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

సోభితత్థేరవత్థు

౨౨౭. పఞ్చమే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తానన్తి పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధసన్తానం అనుస్సరణసమత్థానం సోభితత్థేరో అగ్గోతి దస్సేతి. సో కిర పుబ్బేనివాసం అనుపటిపాటియా అనుస్సరమానో పఞ్చ కప్పసతాని అసఞ్ఞిభవే అచిత్తకపటిసన్ధిం నయతో అగ్గహేసి ఆకాసే పదం దస్సేన్తో వియ. తస్మా పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా వయప్పత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం పుబ్బేనివాసఞాణలాభీనం భిక్ఖూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం కుసలకమ్మం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, సోభితోతిస్స నామం అకంసు.

సో అపరేన సమయేన సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్వా పుబ్బేనివాసఞాణే చిణ్ణవసీ అహోసి. సో అనుపటిపాటియా అత్తనో నిబ్బత్తట్ఠానం అనుస్సరన్తో యావ అసఞ్ఞిభవే అచిత్తకపటిసన్ధి, తావ పటిసన్ధిం అద్దస. తతో పరం అన్తరే పఞ్చ కప్పసతాని పవత్తిం అదిస్వా అవసానే చుతిం దిస్వా ‘‘కిం నామేత’’న్తి ఆవజ్జమానో నయవసేన ‘‘అసఞ్ఞిభవో భవిస్సతీ’’తి నిట్ఠం అగమాసి. సత్థా ఇమం కారణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా థేరం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

ఉపాలిత్థేరవత్థు

౨౨౮. ఛట్ఠే వినయధరానం యదిదం ఉపాలీతి వినయధరానం భిక్ఖూనం ఉపాలిత్థేరో అగ్గోతి దస్సేతి. థేరో కిర తథాగతస్సేవ సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తథాగతస్సేవ సన్తికే వినయపిటకం ఉగ్గణ్హిత్వా భారుకచ్ఛకవత్థుం, అజ్జుకవత్థుం, (పారా. ౧౫౮) కుమారకస్సపవత్థున్తి ఇమాని తీణి వత్థూని సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సంసన్దేత్వా కథేసి. తస్మా వినయధరానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – పదుముత్తరబుద్ధకాలే కిరేస హంసవతియం కులఘరే నిబ్బత్తో ఏకదివసం సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం వినయధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కప్పకగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, ఉపాలిదారకోతిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో ఛన్నం ఖత్తియానం పసాధకో హుత్వా తథాగతే అనుపియమ్బవనే విహరన్తే పబ్బజ్జత్థాయ నిక్ఖమన్తేహి తేతి ఛహి ఖత్తియేహి సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తస్స పబ్బజ్జావిధానం పాళియం (చూళవ. ౩౩౦) ఆగతమేవ.

సో పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పన్నో సత్థారం కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా ‘‘మయ్హం, భన్తే, అరఞ్ఞవాసం అనుజానాథా’’తి ఆహ. భిక్ఖు తవ అరఞ్ఞే వసన్తస్స ఏకమేవ ధురం వడ్ఢిస్సతి, అమ్హాకం పన సన్తికే వసన్తస్స విపస్సనాధురఞ్చ గన్థధురఞ్చ పరిపూరేస్సతీతి. థేరో సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. అథ నం సత్థా సయమేవ సకలం వినయపిటకం ఉగ్గణ్హాపేసి. సో అపరభాగే హేట్ఠా వుత్తాని తీణి వత్థూని వినిచ్ఛిని. సత్థా ఏకేకస్మిం వినిచ్ఛితే సాధుకారం దత్వా తయోపి వినిచ్ఛయే అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా థేరం వినయధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

నన్దకత్థేరవత్థు

౨౨౯. సత్తమే భిక్ఖునోవాదకానం యదిదం నన్దకోతి అయం హి థేరో ధమ్మకథం కథేన్తో ఏకసమోధానే పఞ్చ భిక్ఖునీసతాని అరహత్తం పాపేసి. తస్మా భిక్ఖునోవాదకానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయఞ్హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం భిక్ఖునోవాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా వయప్పత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి, పుబ్బేనివాసఞాణే చ చిణ్ణవసీ అహోసి. సో చతూసు పరిసాసు సమ్పత్తాసు ‘‘సబ్బేసంయేవ మనం గహేత్వా కథేతుం సక్కోతీ’’తి ధమ్మకథికనన్దకో నామ జాతో. తథాగతోపి ఖో రోహిణీనదీతీరే చుమ్బటకకలహే నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితానం పఞ్చన్నం సాకియకుమారసతానం అనభిరతియా ఉప్పన్నాయ తే భిక్ఖూ ఆదాయ కుణాలదహం గన్త్వా కుణాలజాతకకథాయ (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) నేసం సంవిగ్గభావం ఞత్వా చతుసచ్చకథం కథేత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి. అపరభాగే మహాసమయసుత్తం (దీ. ని. ౨.౩౩౧ ఆదయో) కథేత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పాపేసి. తేసం థేరానం పురాణదుతియికా ‘‘అమ్హే దాని ఇధ కిం కరిస్సామా’’తి వత్వా సబ్బావ ఏకచిత్తా హుత్వా మహాపజాపతిం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచింసు. తాపి పఞ్చసతా థేరియా సన్తికే పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభింసు. అతీతానన్తరాయ పన జాతియా సబ్బావ తా నన్దకత్థేరస్స రాజపుత్తభావే ఠితస్స పాదపరిచారికా అహేసుం.

తేన సమయేన సత్థా ‘‘భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఓవదన్తూ’’తి ఆహ. థేరో అత్తనో వారే సమ్పత్తే తాసం పురిమభవే అత్తనో పాదపరిచారికభావం ఞత్వా చిన్తేసి – ‘‘మం ఇమస్స భిక్ఖునీసఙ్ఘస్స మజ్ఝే నిసిన్నం ఉపమాయో చ కారణాని చ ఆహరిత్వా ధమ్మం కథయమానం దిస్వా అఞ్ఞో పుబ్బేనివాసఞాణలాభీ భిక్ఖు ఇమం కారణం ఓలోకేత్వా ‘ఆయస్మా నన్దకో యావజ్జదివసా ఓరోధే న విస్సజ్జేతి, సోభతాయమాయస్మా ఓరోధపరివుతో’తి వత్తబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’’తి. తస్మా సయం అగన్త్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం పేసేసి. తా పన పఞ్చసతా భిక్ఖునియో థేరస్సేవ ఓవాదం పచ్చాసీసన్తి. ఇమినా కారణేన భగవా ‘‘అత్తనో వారే సమ్పత్తే అఞ్ఞం అపేసేత్వా సయమేవ గన్త్వా భిక్ఖునీసఙ్ఘం ఓవదాహీ’’తి థేరం ఆహ. సో సత్థు కథం పటిబాహితుం అసక్కోన్తో అత్తనో వారే సమ్పత్తే చాతుద్దసే భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స ఓవాదం దత్వా సబ్బావ తా భిక్ఖునియో సళాయతనపటిమణ్డితాయ ధమ్మదేసనాయ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి.

తా భిక్ఖునియో థేరస్స ధమ్మదేసనాయ అత్తమనా హుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా అత్తనో పటివిద్ధగుణం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘కస్మిం ను ఖో ధమ్మం దేసేన్తే ఇమా భిక్ఖునియో ఉపరిమగ్గఫలాని పాపుణేయ్యు’’న్తి ఆవజ్జేన్తో పున ‘‘తంయేవ నన్దకస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా పఞ్చసతాపి ఏతా అరహత్తం పాపుణిస్సన్తీ’’తి దిస్వా పునదివసేపి థేరస్సేవ సన్తికం ధమ్మస్సవనత్థాయ పేసేసి. తా పునదివసే ధమ్మం సుత్వా సబ్బావ అరహత్తం పత్తా. తందివసం భగవా తాసం భిక్ఖునీనం అత్తనో సన్తికం ఆగతకాలే ధమ్మదేసనాయ సఫలభావం ఞత్వా ‘‘హియ్యో నన్దకస్స ధమ్మదేసనా చాతుద్దసియం చన్దసదిసీ అహోసి, అజ్జ పన్నరసియం చన్దసదిసీ’’తి వత్వా థేరస్స సాధుకారం దత్వా తదేవ చ కారణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా థేరం భిక్ఖునోవాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

నన్దత్థేరవత్థు

౨౩౦. అట్ఠమే ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానన్తి ఛసు ఇన్ద్రియేసు పిహితద్వారానం నన్దత్థేరో అగ్గోతి దస్సేతి. కిఞ్చాపి హి సత్థుసావకా అగుత్తద్వారా నామ నత్థి, నన్దత్థేరో పన దససు దిసాసు యం యం దిసం ఓలోకేతుకామో హోతి, న తం చతుసమ్పజఞ్ఞవసేన అపరిచ్ఛిన్దిత్వా ఓలోకేతి. తస్మా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా వయప్పత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కపిలవత్థుపురే మహాపజాపతిగోతమియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. అథస్స నామగ్గహణదివసే ఞాతిసఙ్ఘం నన్దయన్తో తోసేన్తో జాతోతి నన్దకుమారోతేవ నామం అకంసు.

మహాసత్తోపి సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో లోకానుగ్గహం కరోన్తో రాజగహతో కపిలవత్థుపురం గన్త్వా పఠమదస్సనేనేవ పితరం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి. పునదివసే పితు నివేసనం గన్త్వా రాహులమాతాయ ఓవాదం దత్వా సేసజనస్సపి ధమ్మం కథేసి. పునదివసే నన్దకుమారస్స అభిసేకగేహపవేసనఆవాహమఙ్గలేసు వత్తమానేసు తస్స నివేసనం గన్త్వా కుమారం పత్తం గాహాపేత్వా పబ్బాజేతుం విహారాభిముఖో పాయాసి. నన్దకుమారం అభిసేకమఙ్గలం న తథా పీళేసి, పత్తం ఆదాయ గమనకాలే పన జనపదకల్యాణీ ఉపరిపాసాదవరగతా సీహపఞ్జరం ఉగ్ఘాటేత్వా ‘‘తువటం ఖో, అయ్యపుత్త, ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి యం వాచం నిచ్ఛారేసి. తం సుత్వా గేహసితఛన్దరాగవసేన ఓలోకేన్తో పనేస సత్థరి గారవేన యథారుచియా నిమిత్తం గహేతుం నాసక్ఖి, తేనస్స చిత్తసన్తాపో అహోసి. అథ నం ‘‘ఇమస్మిం ఠానే నివత్తేస్సతి, ఇమస్మిం ఠానే నివత్తేస్సతీ’’తి చిన్తేన్తమేవ సత్థా విహారం నేత్వా పబ్బాజేసి. పబ్బజితోపి పటిబాహితుం అసక్కోన్తో తుణ్హీ అహోసి. పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ పన జనపదకల్యాణియా వుత్తవచనమేవ సరతి. అథస్స సా ఆగన్త్వా అవిదూరే ఠితా వియ అహోసి. సో అనభిరతియా పీళితో థోకం ఠానం గచ్ఛతి, తస్స గుమ్బం వా గచ్ఛం వా అతిక్కమన్తస్సేవ దసబలో పురతో ఠితకో వియ అహోసి. సో అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తం కుక్కుటపత్తం వియ పటినివత్తిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ పవిసతి.

సత్థా చిన్తేసి – ‘‘నన్దో అతివియ పమత్తో విహరతి, అనభిరతిం వూపసమేతుం న సక్కోతి, ఏతస్స చిత్తనిబ్బాపనం కాతుం వట్టతీ’’తి. తతో నం ఆహ – ‘‘ఏహి, నన్ద, దేవచారికం గచ్ఛిస్సామా’’తి. భగవా కథాహం ఇద్ధిమన్తేహి గన్తబ్బట్ఠానం గమిస్సామీతి. త్వం కేవలం గమనచిత్తం ఉప్పాదేహి, గన్త్వా పస్సిస్ససీతి. సో దసబలస్స ఆనుభావేన తథాగతేనేవ సద్ధిం దేవచారికం గన్త్వా సక్కస్స దేవరఞ్ఞో నివేసనం ఓలోకేత్వా పఞ్చ అచ్ఛరాసతాని అద్దస. సత్థా నన్దత్థేరం సుభనిమిత్తవసేన తా ఓలోకేన్తం దిస్వా, ‘‘నన్ద, ఇమా ను ఖో అచ్ఛరా మనాపా, అథ జనపదకల్యాణీ’’తి పుచ్ఛి. భన్తే, జనపదకల్యాణీ ఇమా అచ్ఛరా ఉపనిధాయ కణ్ణనాసచ్ఛిన్నకా మక్కటీ వియ ఖాయతీతి. నన్ద, ఏవరూపా అచ్ఛరా సమణధమ్మం కరోన్తానం న దుల్లభాతి. సచే మే, భన్తే భగవా, పాటిభోగో హోతి, అహం సమణధమ్మం కరిస్సామీతి. విస్సత్థో త్వం, నన్ద, సమణధమ్మం కరోహి. సచే తే సప్పటిసన్ధికా కాలకిరియా భవిస్సతి, అహం ఏతాసం పటిలాభత్థాయ పాటిభోగోతి. ఇతి సత్థా యథారుచియా దేవచారికం చరిత్వా జేతవనమేవ పచ్చాగఞ్ఛి.

తతో పట్ఠాయ నన్దత్థేరో అచ్ఛరానం హేతు రత్తిన్దివం సమణధమ్మం కరోతి. సత్థా భిక్ఖూ ఆణాపేసి – ‘‘తుమ్హే నన్దస్స వసనట్ఠానే ‘ఏకో కిర భిక్ఖు దసబలం పాటిభోగం కత్వా అచ్ఛరానం హేతు సమణధమ్మం కరోతీ’తి తత్థ తత్థ కథేన్తా విచరథా’’తి. తే సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘భతకో కిరాయస్మా నన్దో, ఉపక్కితకో కిరాయస్మా నన్దో, అచ్ఛరానం హేతు బ్రహ్మచరియం చరతి, భగవా కిరస్స పాటిభోగో పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానం పటిలాభాయ కకుటపాదీన’’న్తి థేరస్స సవనూపచారే కథేన్తా విచరన్తి. నన్దత్థేరో తం కథం సుత్వా ‘‘ఇమే భిక్ఖూ న అఞ్ఞం కథేన్తి, మం ఆరబ్భ కథేన్తి, అయుత్తం మమ కమ్మ’’న్తి పటిసఙ్ఖానం ఉప్పాదేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. అథస్స అరహత్తపత్తక్ఖణేయేవ అఞ్ఞతరా దేవతా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసి, సయమ్పి భగవా అఞ్ఞాసియేవ. పునదివసే నన్దత్థేరో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘‘యం మే, భన్తే భగవా, పాటిభోగో పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానం పటిలాభాయ కకుటపాదీనం, ముఞ్చామహం, భన్తే, భగవన్తం ఏతస్మా పటిస్సవా’’తి. ఏవం వత్థు (ఉదా. ౨౨) సముట్ఠితం. సత్థా అపరభాగే జేతవనవిహారే విహరన్తో థేరం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

మహాకప్పినత్థేరవత్థు

౨౩౧. నవమే భిక్ఖుఓవాదకానన్తి భిక్ఖూ ఓవదన్తానం మహాకప్పినత్థేరో అగ్గోతి దస్సేతి. అయం కిర థేరో ఏకసమోధానస్మింయేవ ధమ్మకథం కథేన్తో భిక్ఖుసహస్సం అరహత్తం పాపేసి. తస్మా భిక్ఖుఓవాదకానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా అపరభాగే సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం భిక్ఖుఓవాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే బారాణసియం కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా పురిససహస్సస్స గణజేట్ఠకో హుత్వా గబ్భసహస్సపటిమణ్డితం మహాపరివేణం కారేసి. తే సబ్బేపి జనా యావజీవం కుసలం కత్వా కప్పినఉపాసకం జేట్ఠకం కత్వా సపుత్తదారా దేవలోకే నిబ్బత్తా. ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరింసు.

అథ అమ్హాకం సత్థు నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ అయం కప్పినో పచ్చన్తదేసే కుక్కుటవతీనగరే రాజగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, సేసపురిసా తస్మింయేవ నగరే అమచ్చకులేసు నిబ్బత్తింసు. తేసు కప్పినకుమారో పితు అచ్చయేన ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా మహాకప్పినరాజా నామ జాతో. పుబ్బే కల్యాణకమ్మకరణకాలే తస్స ఘరసామినీ ఇత్థీ సమానజాతికే రాజకులే నిబ్బత్తిత్వా మహాకప్పినరఞ్ఞో అగ్గమహేసీ జాతా, అనోజాపుప్ఫసదిసవణ్ణతాయ పనస్సా అనోజాదేవీత్వేవ నామం అహోసి. మహాకప్పినరాజాపి సుతవిత్తకో అహోసి. సో పాతోవ ఉట్ఠాయ చతూహి ద్వారేహి సీఘం దూతే పేసేసి – ‘‘యత్థ బహుస్సుతే సుతధరే పస్సథ, తతో నివత్తిత్వా మయ్హం ఆరోచేథా’’తి.

తేన ఖో పన సమయేన అమ్హాకం సత్థా లోకే నిబ్బత్తిత్వా సావత్థిం ఉపనిస్సాయ పటివసతి. తస్మిం కాలే సావత్థినగరవాసినో వాణిజా సావత్థియం ఉట్ఠానకభణ్డం గహేత్వా, తం నగరం గన్త్వా, భణ్డం పటిసామేత్వా, ‘‘రాజానం పస్సిస్సామా’’తి పణ్ణాకారం గహేత్వా, రాజకులద్వారం గన్త్వా, ‘‘రాజా ఉయ్యానం గతో’’తి సుత్వా, ఉయ్యానం గన్త్వా, ద్వారే ఠితా పటిహారకస్స ఆరోచయింసు. అథ రఞ్ఞో నివేది, తే రాజా పక్కోసాపేత్వా నియ్యాతితపణ్ణాకారే వన్దిత్వా ఠితే, ‘‘తాతా, కుతో ఆగచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. సావత్థితో, దేవాతి. కచ్చి వో రట్ఠం సుభిక్ఖం, ధమ్మికో రాజాతి? ఆమ, దేవాతి. అత్థి పన తుమ్హాకం దేసే కిఞ్చి సాసనన్తి? అత్థి దేవ, న పన సక్కా ఉచ్ఛిట్ఠముఖేహి కథేతున్తి. రాజా సువణ్ణభిఙ్గారేన ఉదకం దాపేసి. తే ముఖం విక్ఖాలేత్వా దసబలాభిముఖా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా, ‘‘దేవ, అమ్హాకం దేసే బుద్ధరతనం నామ ఉప్పన్న’’న్తి ఆహంసు. రఞ్ఞో ‘‘బుద్ధో’’తి వచనే సుతమత్తేయేవ సకలసరీరం ఫరమానా పీతి ఉప్పజ్జి. తతో ‘‘బుద్ధోతి, తాతా, వదథా’’తి ఆహ. బుద్ధోతి, దేవ, వదామాతి. ఏవం తిక్ఖత్తుం వదాపేత్వా ‘‘బుద్ధోతిపదం అపరిమాణం, నాస్స సక్కా పరిమాణం కాతు’’న్తి తస్మింయేవ పదే పసన్నో సతసహస్సం దత్వా ‘‘అపరం కిం సాసన’’న్తి పుచ్ఛి. దేవ ధమ్మరతనం నామ ఉప్పన్నన్తి. తమ్పి సుత్వా తథేవ తిక్ఖత్తుం పటిఞ్ఞం గహేత్వా అపరమ్పి సతసహస్సం దత్వా పున ‘‘అఞ్ఞం కిం సాసన’’న్తి పుచ్ఛి. సఙ్ఘరతనం దేవ ఉప్పన్నన్తి. తమ్పి సుత్వా తథేవ పటిఞ్ఞం గహేత్వా అపరమ్పి సతసహస్సం దత్వా దిన్నభావం పణ్ణే లిఖిత్వా, ‘‘తాతా, దేవియా సన్తికం గచ్ఛథా’’తి పేసేసి. తేసు గతేసు అమచ్చే పుచ్ఛి – ‘‘తాతా, బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? దేవ తుమ్హే కిం కత్తుకామాతి? అహం పబ్బజిస్సామీతి. మయమ్పి పబ్బజిస్సామాతి. తే సబ్బేపి ఘరం వా కుటుమ్బం వా అనపలోకేత్వా యే అస్సే ఆరుయ్హ గతా తేహేవ నిక్ఖమింసు.

వాణిజా అనోజాదేవియా సన్తికం గన్త్వా పణ్ణం దస్సేసుం. సా తం వాచేత్వా ‘‘రఞ్ఞా తుమ్హాకం బహూ కహాపణా దిన్నా, కిం తుమ్హేహి కతం, తాతా’’తి పుచ్ఛి. పియసాసనం, దేవి, ఆనీతన్తి. అమ్హేపి సక్కా, తాతా, సుణాపేతున్తి? సక్కా, దేవి, ఉచ్ఛిట్ఠముఖేహి పన వత్తుం న సక్కాతి. సా సువణ్ణభిఙ్గారేన ఉదకం దాపేసి. తే ముఖం విక్ఖాలేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచితనియామేనేవ ఆరోచేసుం. సాపి తం సుత్వా ఉప్పన్నపామోజ్జా తేనేవ నయేన ఏకేకస్మిం పదే తిక్ఖత్తుం పటిఞ్ఞం గహేత్వా పటిఞ్ఞాగణనాయ తీణి తీణి కత్వా నవ సతసహస్సాని అదాసి. వాణిజా సబ్బానిపి ద్వాదస సతసహస్సాని లభింసు. అథ నే ‘‘రాజా కహం, తాతా’’తి పుచ్ఛి. పబ్బజిస్సామీతి నిక్ఖన్తో, దేవీతి. ‘‘తేన హి, తాతా, తుమ్హే గచ్ఛథా’’తి తే ఉయ్యోజేత్వా రఞ్ఞా సద్ధిం గతానం అమచ్చానం మాతుగామే పక్కోసాపేత్వా ‘‘తుమ్హే అత్తనో సామికానం గతట్ఠానం జానాథ అమ్మా’’తి పుచ్ఛి. జానామ, అయ్యే, రఞ్ఞా సద్ధిం ఉయ్యానకీళం గతాతి. ఆమ, అమ్మా గతా, తత్థ పన గన్త్వా ‘‘బుద్ధో ఉప్పన్నో, ధమ్మో ఉప్పన్నో, సఙ్ఘో ఉప్పన్నో’’తి సుత్వా ‘‘దసబలస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామా’’తి గతా, తుమ్హే కిం కరిస్సథాతి? తుమ్హే పన, అయ్యే, కిం కత్తుకామాతి? ‘‘అహం పబ్బజిస్సామి, న తేహి వన్తవమనం జివ్హగ్గే ఠపేయ్యన్తి. ‘‘యది ఏవం, మయమ్పి పబ్బజిస్సామా’’తి సబ్బాపి రథే యోజేత్వా నిక్ఖమింసు.

రాజాపి అమచ్చసహస్సేహి సద్ధిం గఙ్గాతీరం పాపుణి, తస్మిం సమయే గఙ్గా పూరా హోతి. అథ నం దిస్వా ‘‘అయం గఙ్గా పూరా హోతి చణ్డమచ్ఛాకిణ్ణా, అమ్హేహి చ సద్ధిం ఆగతా దాసా వా మనుస్సా వా నత్థి, యే నో నావం వా ఉళుమ్పం వా కత్వా దదేయ్యుం. ఏతస్స పన సత్థు గుణా నామ హేట్ఠా అవీచితో ఉపరి యావ భవగ్గా పత్థటా. సచే ఏస సత్థా సమ్మాసమ్బుద్ధో, ఇమేసం అస్సానం ఖురపిట్ఠాని మా తేమేన్తూ’’తి ఉదకపిట్ఠేన అస్సే పక్ఖన్దాపేసుం. ఏకస్స అస్సస్సాపి ఖురపిట్ఠమత్తం న తేమి, రాజమగ్గేన గచ్ఛన్తా వియ పరతీరం పత్వా పరతో అఞ్ఞం మహానదిం పాపుణింసు. ‘‘దుతియా కిన్నమా’’తి పుచ్ఛి. నీలవాహినీ నామ గమ్భీరతోపి పుథులతోపి అడ్ఢయోజనమత్తా దేవాతి. తత్థ అఞ్ఞా సచ్చకిరియా నత్థి, తాయ ఏవ సచ్చకిరియాయ తమ్పి అడ్ఢయోజనవిత్థారం నదిం అతిక్కమింసు. అథ తతియం చన్దభాగం నామ మహానదిం పత్వా తమ్పి తాయ ఏవ సచ్చకిరియాయ అతిక్కమింసు.

సత్థాపి తందివసం పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం ఓలోకేన్తో ‘‘అజ్జ మహాకప్పినో తియోజనసతికం రజ్జం పహాయ అమచ్చసహస్సపరివారో మమ సన్తికే పబ్బజితుం ఆగచ్ఛతీ’’తి దిస్వా ‘‘మయా తేసం పచ్చుగ్గమనం కాతుం యుత్త’’న్తి పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో సయమేవ పత్తచీవరం గహేత్వా ఆకాసే ఉప్పతిత్వా చన్దభాగాయ తీరే తేసం ఉత్తరణతిత్థఅభిముఖట్ఠానే మహానిగ్రోధరుక్ఖో అత్థి, తత్థ పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా ఛబ్బణ్ణబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేసి. తే తేన తిత్థేన ఉత్తరన్తా బుద్ధరస్మియో ఇతో చితో చ ధావన్తియో ఓలోకేత్వా దసబలస్స పుణ్ణచన్దసస్సిరికం ముఖం దిస్వా ‘‘యం సత్థారం ఉద్దిస్స మయం పబ్బజితా, అద్ధా సో ఏసో’’తి దస్సనేనేవ నిట్ఠం గన్త్వా దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓణమిత్వా వన్దమానా ఆగమ్మ సత్థారం వన్దింసు. రాజా గోప్ఫకేసు గహేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది సద్ధిం అమచ్చసహస్సేన. సత్థా తేసం ధమ్మకథం కథేసి. దేసనాపరియోసానే సబ్బేవ అరహత్తే పతిట్ఠాయ సత్థారం పబ్బజ్జం యాచింసు. సత్థా ‘‘పుబ్బే ఇమే చీవరదానస్స దిన్నత్తా అత్తనో పత్తచీవరాని గహేత్వావ ఆగతా’’తి సువణ్ణవణ్ణం హత్థం పసారేత్వా ‘‘ఏథ భిక్ఖవో, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, చరథ బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి ఆహ. సావ తేసం ఆయస్మన్తానం పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ అహోసి, వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ సత్థారం పరివారయింసు.

అనోజాపి దేవీ రథసహస్సపరివారా గఙ్గాతీరం పత్వా రఞ్ఞో అత్థాయ ఆభతం నావం వా ఉళుమ్పం వా అదిస్వా అత్తనో బ్యత్తతాయ చిన్తేసి – ‘‘రాజా సచ్చకిరియం కత్వా గతో భవిస్సతి, సో పన సత్థా న కేవలం తేసంయేవ అత్థాయ నిబ్బత్తో, సచే సో సత్థా సమ్మాసమ్బుద్ధో, అమ్హాకం రథా మా ఉదకే నిముజ్జింసూ’’తి ఉదకపిట్ఠేన రథే పక్ఖన్దాపేసి. రథానం నేమివట్టిమత్తమ్పి న తేమి. దుతియనదిమ్పి తతియనదిమ్పి తేనేవ సచ్చకారేన ఉత్తరి. ఉత్తరమానా ఏవ చ నిగ్రోధరుక్ఖమూలే సత్థారం అద్దస. సత్థాపి ‘‘ఇమాసం అత్తనో సామికే పస్సన్తీనం ఛన్దరాగో ఉప్పజ్జిత్వా మగ్గఫలానం అన్తరాయం కరేయ్య, ధమ్మం సోతుం చ న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి. యథా అఞ్ఞమఞ్ఞం న పస్సన్తి, తథా అకాసి. తా సబ్బాపి తిత్థతో ఉత్తరిత్వా దసబలం వన్దిత్వా నిసీదింసు. సత్థా తాసం ధమ్మకథం కథేసి. దేసనాపరియోసానే సబ్బా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సింసు. సత్థా ‘‘ఉప్పలవణ్ణా ఆగచ్ఛతూ’’తి చిన్తేసి. థేరీ ఆగన్త్వా సబ్బా పబ్బాజేత్వా ఆదాయ భిక్ఖునిఉపస్సయం గతా, సత్థా భిక్ఖుసహస్సం గహేత్వా ఆకాసేన జేతవనం అగమాసి.

అథాయం మహాకప్పినత్థేరో అత్తనో కిచ్చం మత్థకప్పత్తం ఞత్వా అప్పోస్సుక్కో హుత్వా ఫలసమాపత్తిసుఖేన వీతినామేన్తో అరఞ్ఞగతోపి రుక్ఖమూలగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోపి ‘‘అహో సుఖం అహో సుఖ’’న్తి అభిణ్హం ఉదానం ఉదానేసి. భిక్ఖూ కథం ఉప్పాదేసుం ‘‘కప్పినత్థేరో రజ్జసుఖం అనుస్సరన్తో ఉదానం ఉదానేతీ’’తి. తే తథాగతస్స ఆరోచేసుం. భగవా ‘‘మమ పుత్తో మగ్గసుఖం ఫలసుఖం ఆరబ్భ ఉదానం ఉదానేసీ’’తి వత్వా ధమ్మపదే ఇమం గాథమాహ –

‘‘ధమ్మపీతి సుఖం సేతి, విప్పసన్నేన చేతసా;

అరియప్పవేదితే ధమ్మే, సదా రమతి పణ్డితో’’తి. (ధ. ప. ౭౯);

అథేకదివసం సత్థా తస్స అన్తేవాసికభిక్ఖుసహస్సం ఆమన్తేత్వా ఆహ – ‘‘కచ్చి వో, భిక్ఖవే, ఆచరియో ధమ్మం దేసేతీ’’తి. న భగవా దేసేతి, అప్పోస్సుక్కో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరతి, కస్సచి ఓవాదమత్తమ్పి న దేతీతి. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, కప్పిన, అన్తేవాసికానం ఓవాదమత్తమ్పి న దేసీ’’తి? సచ్చం భగవాతి. బ్రాహ్మణ, మా ఏవం కరి, అజ్జ పట్ఠాయ అన్తేవాసికానం ధమ్మం దేసేహీతి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి థేరో సత్థు కథం సిరవరేన సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఏకసమోధానేయేవ సమణసహస్సస్స ధమ్మం దేసేత్వా సబ్బే అరహత్తం పాపేసి. అపరభాగే సత్థా సఙ్ఘమజ్ఝే నిసిన్నో పటిపాటియా థేరే ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో మహాకప్పినత్థేరం భిక్ఖుఓవాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

సాగతత్థేరవత్థు

౨౩౨. దసమే తేజోధాతుకుసలానన్తి తేజోధాతుం సమాపజ్జితుం కుసలానం సాగతత్థేరో అగ్గోతి దస్సేతి. అయఞ్హి థేరో తేజోధాతుసమాపత్తియా అమ్బతిత్థనాగస్స తేజసా తేజం పరియాదియిత్వా తం నాగం నిబ్బిసేవనం అకాసి. తస్మా తేజోధాతుకుసలానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా అపరభాగే సత్థుధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం తేజోధాతుకుసలానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, సాగతమాణవోతిస్స నామం అకంసు. సో అపరభాగే సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా తత్థ వసీభావం పాపుణి.

అథేకదివసం సత్థా చారికం చరమానో కోసమ్బినగరసమీపం అగమాసి. తేన చ సమయేన నదీతిత్థే పోరాణకనావికస్స బహూ ఆగన్తుకగమికా వేరినో హుత్వా తం పోథేత్వా మారయింసు. సో విరుద్ధేన చిత్తేన పత్థనం పట్ఠపేత్వా తస్మింయేవ తిత్థే మహానుభావో నాగరాజా హుత్వా నిబ్బత్తో. సో విరుద్ధచిత్తత్తా అకాలేయేవ వస్సాపేతి, కాలే పన న వస్సాపేతి, సస్సాని న సమ్మా సమ్పజ్జన్తి. సకలరట్ఠవాసినో చ తస్స వూపసమనత్థం అనుసంవచ్ఛరం బలికమ్మం కరోన్తి, వసనత్థాయ చస్స ఏకం గేహం అకంసు. సత్థాపి తేనేవ తిత్థేన ఉత్తరిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ‘‘తస్మింయేవ పదేసే రత్తిం వసిస్సామీ’’తి అగమాసి.

అథాయం థేరో ‘‘చణ్డో కిరేత్థ నాగరాజా’’తి సుత్వా ‘‘ఇమం నాగరాజానం దమేత్వా నిబ్బిసేవనం కత్వా సత్థు వసనట్ఠానం పరియాదేతుం వట్టతీ’’తి నాగరాజస్స వసనట్ఠానం పవిసిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీది. నాగో కుజ్ఝిత్వా ‘‘కోనామాయం ముణ్డకో మయ్హం వసనట్ఠానం పవిసిత్వా నిసిన్నో’’తి ధూపాయి, థేరో ఉత్తరితరం ధూపాయి. నాగో, పజ్జలి, థేరోపి ఉత్తరితరం పజ్జలిత్వా తస్స తేజం పరియాదియి. సో ‘‘మహన్తో వతాయం భిక్ఖూ’’తి థేరస్స పాదమూలే నిపతిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం సరణం గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. మయ్హం సరణగమనకిచ్చం నత్థి, దసబలస్స సరణం గచ్ఛాతి. సో ‘‘సాధూ’’తి సరణగతో హుత్వా తతో పట్ఠాయ న కఞ్చి విహేఠేతి, దేవమ్పి సమ్మా వస్సాపేతి, సస్సాని సమ్మా సమ్పజ్జన్తి.

కోసమ్బివాసినో ‘‘అయ్యేన కిర సాగతేన అమ్బతిత్థకనాగో దమితో’’తి సుత్వా సత్థు ఆగమనం ఉదిక్ఖమానా దసబలస్స మహాసక్కారం సజ్జయింసు. తే దసబలస్స మహాసక్కారం కత్వా ఛబ్బగ్గియానం వచనేన సబ్బగేహేసు కాపోతికం పసన్నం పటియాదేత్వా పునదివసే సాగతత్థేరస్స పిణ్డాయ చరన్తస్స గేహే గేహే థోకం థోకం అదంసు. థేరో అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే మనుస్సేహి యాచియమానో గేహే గేహే థోకం థోకం పివిత్వా అవిదూరం గన్త్వావ అనాహారికభావేన సతిం విస్సజ్జేత్వా సఙ్కారట్ఠానే పతి.

సత్థా కతభత్తకిచ్చో నిక్ఖమన్తో తం దిస్వా గాహాపేత్వా విహారం గన్త్వా విగరహిత్వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసి. సో పునదివసే సతిం లభిత్వా అత్తనా కతకారణం సుత్వా అచ్చయం దేసేత్వా దసబలం ఖమాపేత్వా ఉప్పన్నసంవేగో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. ఏవం వత్థు వినయే సముట్ఠితం. తం తత్థ ఆగతనయేనేవ విత్థారతో వేదితబ్బం. అపరభాగే పన సత్థా జేతవనే మహావిహారే నిసీదిత్వా పటిపాటియా థేరే ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో సాగతత్థేరం తేజోధాతుకుసలానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

రాధత్థేరవత్థు

౨౩౩. ఏకాదసమే పటిభానేయ్యకానన్తి సత్థు ధమ్మదేసనాపటిభానస్స పచ్చయభూతానం పటిభానజనకానం భిక్ఖూనం రాధత్థేరో అగ్గోతి దస్సేతి. థేరస్స హి దిట్ఠిసముదాచారఞ్చ ఓకప్పనియసద్ధఞ్చ ఆగమ్మ దసబలస్స నవనవా ధమ్మదేసనా పటిభాతి. తస్మా థేరో పటిభానేయ్యకానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా అపరభాగే సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం పటిభానేయ్యకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం తథాగతం పరిచరిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహనగరే బ్రాహ్మణకులే పటిసన్ధిం గణ్హి, రాధమాణవోతిస్స నామం అకంసు.

సో మహల్లకకాలే అత్తనో పుత్తదారేన అబహుమతో ‘‘పబ్బజిత్వా కాలం వీతినామేస్సామీ’’తి విహారం గన్త్వా థేరే పబ్బజ్జం యాచి. ‘‘జిణ్ణో మహల్లకబ్రాహ్మణో’’తి న కోచి పబ్బాజేతుం ఇచ్ఛి. అథేకదివసం బ్రాహ్మణో సత్థు సన్తికం గన్త్వా పటిసన్థారం కత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా తస్స ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా కథం సముట్ఠాపేతుకామో ‘‘కిం, బ్రాహ్మణ, పుత్తదారా తం పటిజగ్గన్తీ’’తి? కుతో, భో గోతమ, పటిజగ్గనం, మహల్లకోతి మం బహి నీహరింసు. కిం పన తే, బ్రాహ్మణ, పబ్బజితుం న వట్టతీతి? కో మం, భో గోతమ, పబ్బాజేస్సతి, మహల్లకభావేన మం న కోచి ఇచ్ఛతీతి. సత్థా సారిపుత్తత్థేరస్స సఞ్ఞం అదాసి. థేరో సత్థు వచనం సిరసా సమ్పటిచ్ఛిత్వా రాధబ్రాహ్మణం పబ్బాజేత్వా చిన్తేసి – ‘‘సత్థా ఇమం బ్రాహ్మణం సాదరేన పబ్బజాపేసి, న ఖో మే ఏతం అనాదరేన పరిహరితుం వట్టతీ’’తి రాధత్థేరం ఆదాయ గామకావాసం అగమాసి. తత్రస్స అధునా పబ్బజితత్తా కిచ్ఛలాభిస్స థేరో అత్తనో పత్తం ఆవాసం దేతి, అత్తనో పత్తం పణీతపిణ్డపాతమ్పి తస్సేవ దత్వా సయం పిణ్డాయ చరతి. రాధత్థేరో సేనాసనసప్పాయఞ్చ భోజనసప్పాయఞ్చ లభిత్వా సారిపుత్తత్థేరస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి.

అథ నం థేరో గహేత్వా దసబలం పస్సితుం ఆగతో. సత్థా జానన్తోవ పుచ్ఛి – ‘‘యో తే మయా, సారిపుత్త, నిస్సితకో దిన్నో, కీదిసం తస్స, న ఉక్కణ్ఠతీ’’తి? భన్తే, సాసనే అభిరమితభిక్ఖు నామ ఏవరూపో భవేయ్యాతి. అథాయస్మతో సారిపుత్తస్స ‘‘సారిపుత్తత్థేరో కతఞ్ఞూ కతవేదీ’’తి సఙ్ఘమజ్ఝే కథా ఉదపాది. తం సుత్వా సత్థా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘అనచ్ఛరియం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తస్స ఇదాని కతఞ్ఞూకతవేదితా, సో అతీతే అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తోపి కతఞ్ఞూకతవేదీయేవ అహోసీ’’తి. కతరస్మిం కాలే భగవాతి?

అతీతే, భిక్ఖవే, పబ్బతపాదమ్హి పఞ్చసతమత్తా వడ్ఢకిపురిసా మహాఅరఞ్ఞం పవిసిత్వా దబ్బసమ్భారే ఛిన్దిత్వా మహాఉళుమ్పం బన్ధిత్వా నదియా ఓతారేన్తి. అథేకో హత్థినాగో ఏకస్మిం విసమట్ఠానే సోణ్డాయ సాఖం గణ్హన్తో సాఖాభఙ్గవేగం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో తిఖిణఖాణుకే పాదేన అవత్థాసి, పాదో విద్ధో, దుక్ఖవేదనా వత్తన్తి. సో గమనం అభినీహరితుం అసక్కోన్తో తత్థేవ నిపజ్జి. సో కతిపాహచ్చయేన తే వడ్ఢకీ అత్తనో సమీపేన గచ్ఛన్తే దిస్వా ‘‘ఇమే నిస్సాయాహం జీవితం లభిస్సామీ’’తి తేసం అనుపదం అగమాసి. తే నివత్తిత్వా హత్థిం దిస్వా భీతా పలాయన్తి. సో తేసం పలాయనభావం ఞత్వా అట్ఠాసి, పున ఠితకాలే అనుబన్ధి.

వడ్ఢకిజేట్ఠకో చిన్తేసి – ‘‘అయం హత్థి అమ్హేసు తిట్ఠన్తేసు అనుబన్ధతి, పలాయన్తేసు తిట్ఠతి, భవిస్సతి తత్థ కారణ’’న్తి. సబ్బే తం తం రుక్ఖం ఆరుయ్హ తస్స ఆగమనం పటిమానేన్తా నిసీదింసు. సో తేసం సన్తికం ఆగన్త్వా అత్తనో పాదం దస్సేన్తో పరివత్తేత్వా నిపజ్జి. తదా వడ్ఢకీనం సఞ్ఞా ఉదపాది – ‘‘గిలానభావేన, భో, ఏస ఆగచ్ఛతి, న అఞ్ఞేన కారణేనా’’తి తస్స సన్తికం గన్త్వా పాదే పవిట్ఠఖాణుకం దిస్వా ‘‘ఇమినా కారణేన ఏస ఆగతో’’తి తిఖిణవాసియా ఖాణుకకోటియం ఓధిం దత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధిత్వా కడ్ఢిత్వా నీహరింసు. అథస్స వణముఖం పీళేత్వా పుబ్బలోహితం నీహరిత్వా కసావోదకేన ధోవిత్వా అత్తనో జాననభేసజ్జం మక్ఖేత్వా నచిరస్సేవ ఫాసుకం అకంసు.

హత్థినాగో గిలానా వుట్ఠితో చిన్తేసి – ‘‘ఇమే మయ్హం బహుపకారా, ఇమే మయా నిస్సాయ జీవితం లద్ధం, మయా ఇమేసం కతఞ్ఞునా కతవేదినా భవితుం వట్టతీ’’తి అత్తనో వసనట్ఠానం గన్త్వా సేతం గన్ధహత్థిపోతకం ఆనేసి. వడ్ఢకినో హత్థిపోతకం దిస్వా ‘‘అమ్హాకం హత్థీ పుత్తమ్పి గహేత్వా ఆగతో’’తి అతివియ తుట్ఠచిత్తా అహేసుం. హత్థినాగో చిన్తేసి – ‘‘మయి తిట్ఠన్తే ‘కిం ను ఖో అయం ఆగతో’తి మమ ఆగతకారణం న జానిస్సన్తీ’’తి ఠితట్ఠానతో పక్కామి. హత్థిపోతకో పితు పచ్ఛతో పచ్ఛతో అనుపాయాసి. హత్థినాగో తస్స ఆగతభావం ఞత్వా నివత్తనత్థాయ సద్దసఞ్ఞం అదాసి. సో పితు కథం సుత్వా నివత్తిత్వా వడ్ఢకీనం సన్తికం గతో. వడ్ఢకినో ‘‘ఇమం హత్థిపోతకం అమ్హాకం దాతుం ఆగతో భవిస్సతి ఏసో’’తి ఞత్వా ‘‘అమ్హాకం సన్తికే తయా కత్తబ్బకిచ్చం నత్థి, పితు సన్తికంయేవ గచ్ఛా’’తి పహిణింసు. హత్థినాగో యావతతియం అత్తనో సన్తికం ఆగతమ్పి పున వడ్ఢకీనంయేవ సమీపం పేసేసి. తతో పట్ఠాయ వడ్ఢకినో హత్థిపోతకం అత్తనో సన్తికే కత్వా పటిజగ్గన్తి. భోజనకాలే ఏకేకం భత్తపిణ్డం దేన్తి, భత్తం తస్స యావదత్థం అహోసి. సో వడ్ఢకీహి అన్తోగహనే కోట్టితం దబ్బసమ్భారం ఆహరిత్వా అఙ్గణట్ఠానే రాసిం కరోతి. ఏతేనేవ నియామేన అఞ్ఞమ్పి ఉపకారకమ్మం కరోతి.

సత్థా ఇమం కారణం ఆహరిత్వా పుబ్బేపి సారిపుత్తస్స కతఞ్ఞూకతవేదిభావం దీపేతి. సారిపుత్తత్థేరో హి తదా మహాహత్థీ అహోసి, అట్ఠుప్పత్తియం ఆగతో ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు హత్థిపోతకో అహోసి. సంయుత్తనికాయం పన పత్వా సకలం రాధసంయుత్తం, ధమ్మపదే చ –

‘‘నిధీనంవ పవత్తారం, యం పస్సే వజ్జదస్సినం;

నిగ్గయ్హవాదిం మేధావిం, తాదిసం పణ్డితం భజే;

తాదిసం భజమానస్స, సేయ్యో హోతి న పాపియో’’తి. (ధ. ప. ౭౬) –

గాథా థేరస్స ధమ్మదేసనా నామ. అపరభాగే పన సత్థా పటిపాటియా థేరే ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో రాధత్థేరం పటిభానేయ్యకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

మోఘరాజత్థేరవత్థు

౨౩౪. ద్వాదసమే లూఖచీవరధరానన్తి లూఖచీవరం ధారేన్తానం మోఘరాజా అగ్గోతి దస్సేతి. అయం హి థేరో సత్థలూఖం సుత్తలూఖం రజనలూఖన్తి తివిధేనపి లూఖేన సమన్నాగతం పంసుకూలం ధారేసి. తస్మా లూఖచీవరధరానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా నిబ్బత్తి, తతో అపరభాగే సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం లూఖచీవరధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపదసబలస్స నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ కట్ఠవాహననగరే అమచ్చగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. అపరభాగే వయప్పత్తో కట్ఠవాహనరాజానం ఉపట్ఠహన్తో అమచ్చట్ఠానం లభి.

తస్మిం కాలే కస్సపదసబలో లోకే ఉప్పజ్జి. కట్ఠవాహనరాజా ‘‘బుద్ధో కిర లోకే ఉప్పన్నో’’తి సుత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘తాత, బుద్ధో కిర లోకే ఉప్పన్నో, ఇమం పచ్చన్తనగరం ఏకప్పహారేనేవ ఉభోహి అమ్హేహి తుచ్ఛం కాతుం న సక్కా, త్వం తావ మజ్ఝిమదేసం గన్త్వా బుద్ధస్స ఉప్పన్నభావం ఞత్వా దసబలం ఇమం నగరం ఆనేహీ’’తి పురిససహస్సేన సద్ధిం పేసేసి. సో అనుపుబ్బేన సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మకథం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో తత్థేవ పబ్బజిత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని సమణధమ్మం అకాసి. తేన సద్ధిం గతపురిసా పన సబ్బేపి నివత్తిత్వా పున రఞ్ఞో సన్తికం ఆగతా.

అయం థేరో పరిపుణ్ణసీలో కాలం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం దసబలస్స నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే పటిసన్ధిం గణ్హి, మోఘరాజమాణవోతిస్స నామం అకంసు. కట్ఠవాహనరాజాపి కస్సపస్స భగవతో అధికారకమ్మం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం సపరివారో దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా అమ్హాకం దసబలస్స నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ సావత్థియం పురోహితగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, బావరిమాణవోతిస్స నామం అకంసు. సో అపరేన సమయేన తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా సోళసన్నం మాణవకసహస్సానం సిప్పం వాచేన్తో చరతి. అథస్స పసేనదికోసలరఞ్ఞో కాలే పితు అచ్చయేన పురోహితట్ఠానం అదంసు. తదా అయమ్పి మోఘరాజమాణవో బావరిబ్రాహ్మణస్స సన్తికే సిప్పం గణ్హాతి.

అథేకదివసం బావరిబ్రాహ్మణో రహోగతో అత్తనో సిప్పే సారం ఓలోకేన్తో సమ్పరాయికం సారం అదిస్వా ‘‘ఏకం పబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా సమ్పరాయికం గవేసేస్సామీ’’తి కోసలరాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో పబ్బజ్జం అనుజానాపేసి. సో తేన అనుఞ్ఞాతో సోళసహి మాణవకసహస్సేహి పరివుతో పబ్బజ్జత్థాయ నిక్ఖమి. కోసలరాజాపి తేన సద్ధింయేవ ఏకం అమచ్చం కహాపణసహస్సం దత్వా పేసేసి – ‘‘యస్మిం ఠానే ఆచరియో పబ్బజతి, తత్రస్స వసనట్ఠానం గహేత్వా దేథా’’తి. బావరిబ్రాహ్మణో ఫాసుకట్ఠానం ఓలోకేన్తో మజ్ఝిమదేసతో పటిక్కమ్మ అస్సకరఞ్ఞో చ ముళ్హకరఞ్ఞో చ సీమన్తరే గోధావరితీరే అత్తనో వసనట్ఠానం కారేసి.

అథేకో పురిసో జటిలానం దస్సనాయ గతో తేసం సన్తకే భూమిట్ఠానే తేహి అనుఞ్ఞాతో అత్తనో వసనట్ఠానం అకాసి. తేన కతం దిస్వా అపరం కులసతం గేహసతం కారేసి. తే సబ్బేపి సన్నిపతిత్వా ‘‘మయం అయ్యానం సన్తకే భూమిభాగే వసామ, ముధా వసితుం న కారణం, సుఖవాసం వో దస్సామా’’తి ఏకేకో ఏకేకం కహాపణం బావరిబ్రాహ్మణస్స వసనట్ఠానే ఠపేసి. సబ్బేహిపి ఆభతకహాపణా సతసహస్సమత్తా అహేసుం. బావరిబ్రాహ్మణో ‘‘కిమత్థం ఏతే ఆభతా’’తి ఆహ. సుఖవాసదానత్థాయ, భన్తేతి. సచాహం హిరఞ్ఞసువణ్ణేన అత్థికో అస్సం, అహం మహన్తం ధనరాసిం పహాయ న పబ్బజేయ్యం. తుమ్హాకం కహాపణే గణ్హిత్వా గచ్ఛథాతి. అమ్హేహి అయ్యస్స పరిచ్చత్తం న పున గణ్హామ, అనుసంవచ్ఛరం పన ఏతేనేవ నియామేన ఆహరిస్సామ, ఇమే గహేత్వా అయ్యో దానం దేతూతి. బ్రాహ్మణో అధివాసేత్వా కపణద్ధికవణిబ్బకయాచకానం దానముఖే నియ్యాతేసి. తస్స అపరాపరం దాయకభావో సకలజమ్బుదీపే పఞ్ఞాయిత్థ.

తతో కాలిఙ్గరట్ఠే దున్నివిట్ఠే నామ గామే జూజకబ్రాహ్మణస్స వంసే జాతబ్రాహ్మణస్స బ్రాహ్మణీ ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ బ్రాహ్మణం చోదేతి – ‘‘బావరీ, కిర దానం దేతి, గన్త్వా తతో హిరఞ్ఞసువణ్ణం ఆహరా’’తి. సో తాయ చోదియమానో సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తో బావరిస్స సన్తికం గచ్ఛమానో బావరిమ్హి దానం దత్వా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా నిపజ్జిత్వా దానం అనుస్సరమానే గతో. గన్త్వా చ ‘‘దానం మే, బ్రాహ్మణ, దేహి, దానం మే, బ్రాహ్మణ, దేహీ’’తి ఆహ. అకాలే త్వం, బ్రాహ్మణ, ఆగతో, సమ్పత్తయాచకానం మే దిన్నం, ఇదాని కహాపణం నత్థీతి. న మయ్హం, బ్రాహ్మణ, బహూహి కహాపణేహి అత్థో, తవ ఏత్తకం దానం దదన్తస్స న సక్కా కహాపణేహి వినా భవితుం, మయ్హం పఞ్చ కహాపణసతాని దేహీతి. బ్రాహ్మణ, పఞ్చపి సతాని నత్థి, పున దానకాలే సమ్పత్తే లభిస్ససీతి. కిం పనాహం తవ దానకాలే ఆగమిస్సామీతి? బావరిబ్రాహ్మణస్స పణ్ణసాలద్వారే వాలుకం థూపం కత్వా సమన్తతో రత్తవణ్ణాని పుప్ఫాని వికిరిత్వా మన్తం జప్పేన్తో వియ ఓట్ఠే చాలేత్వా చాలేత్వా ‘‘ముద్ధా ఫలతు సత్తధా’’తి వదతి.

బావరిబ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘అయం మహాతపో తపచారం గణ్హిత్వా చరణబ్రాహ్మణకో మయ్హం సత్తదివసమత్థకే ‘సత్తధా ముద్ధా ఫాలతూ’తి వదతి, మయ్హఞ్చ ఇమస్స దాతబ్బాని పఞ్చ కహాపణసతాని నత్థి, ఏకంసేన మం ఏస ఘాతేస్సతీ’’తి. ఏవం తస్మిం సోకసల్లసమప్పితే నిపన్నే రత్తిభాగసమనన్తరే అనన్తరత్తభావే బావరిస్స మాతా దేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. సా పుత్తస్స సోకసల్లసమప్పితభావం దిస్వా ఆగన్త్వా ఆహ – ‘‘తాత, ఏస ముద్ధం వా ముద్ధఫాలనం వా న జానాతి, త్వమ్పి లోకే బుద్ధానం ఉప్పన్నభావం న జానాసి. సచే తే సంసయో అత్థి, సత్థు సన్తికం గన్త్వా పుచ్ఛ, సో తే ఏతం కారణం కథేస్సతీ’’తి. బ్రాహ్మణో దేవతాయ కథం సుతకాలతో పట్ఠాయ అస్సాసం లభిత్వా పునదివసే ఉట్ఠితే అరుణే సబ్బేవ అన్తేవాసికే పక్కోసిత్వా, ‘‘తాతా, బుద్ధో కిర లోకే ఉప్పన్నో, తుమ్హే సీఘం గన్త్వా ‘బుద్ధో వా నో వా’తి ఞత్వా ఆగన్త్వా మయ్హం ఆరోచేథ, అహం సత్థు సన్తికం గమిస్సామి. అపిచ ఖో పన మయ్హం మహల్లకభావేన జీవితన్తరాయో దుజ్జానో, తుమ్హే తస్స సన్తికం గన్త్వా ఇమినా చ ఇమినా చ నియామేన పఞ్హే పుచ్ఛథా’’తి ముద్ధఫాలనపఞ్హం నామ అభిసఙ్ఖరిత్వా అదాసి.

తతో చిన్తేసి – ‘‘సబ్బే ఇమే మాణవా పణ్డితా, సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా అత్తనో కిచ్చే మత్థకం పత్తే పున మయ్హం సన్తికం ఆగచ్ఛేయ్యుం వా నో వా’’తి. అథ అత్తనో భాగినేయ్యస్స అజితమాణవస్స నామ సఞ్ఞం అదాసి – ‘‘త్వం పన ఏకన్తేనేవ మమ సన్తికం ఆగన్తుం అరహసి, తయా పటిలద్ధగుణం ఆగన్త్వా మయ్హం కథేయ్యాసీ’’తి. అథ తే సోళససహస్సజటిలా అజితమాణవం జేట్ఠకం కత్వా సోళసహి జేట్ఠన్తేవాసికేహి సద్ధిం ‘‘సత్థారం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామా’’తి చారికం చరన్తా గతగతట్ఠానే, ‘‘అయ్యా, కహం గచ్ఛథ, కహం గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛితా ‘‘దసబలస్స సన్తికం పఞ్హం పుచ్ఛితుం గచ్ఛామా’’తి కోటితో పట్ఠాయ పరిసం సంకడ్ఢన్తా అనేకయోజనసతం మగ్గం గతా. సత్థా ‘‘తేసం ఆగమనదివసే అఞ్ఞస్స ఓకాసో న భవిస్సతి, ఇదం ఇమిస్సా పరిసాయ అనుచ్ఛవికట్ఠాన’’న్తి గన్త్వా పాసాణచేతియే పిట్ఠిపాసాణే నిసీది. సో అజితమాణవోపి సపరిసో తం పిట్ఠిపాసాణం ఆరుయ్హ సత్థు సరీరసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘అయం పురిసో ఇమస్మిం లోకే వివటచ్ఛదో బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి అత్తనో ఆచరియేన పహితే పఞ్హే మనసా పుచ్ఛన్తోవ గతో.

తందివసం తస్మిం ఠానే సమ్పత్తపరిసా ద్వాదసయోజనికా అహోసి. తేసం సోళసన్నం అన్తేవాసికానం అన్తరే మోఘరాజమాణవో ‘‘అహం సబ్బేహి పణ్డితతరో’’తి మానత్థద్ధో, తస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయం అజితమాణవో సబ్బేసం జేట్ఠకో, ఏతస్స పఠమతరం మమ పఞ్హం పుచ్ఛితుం న యుత్త’’న్తి. తస్స లజ్జాయన్తో పఠమతరం పఞ్హం అపుచ్ఛిత్వా తేన పుచ్ఛితే దుతియో హుత్వా సత్థారం పఞ్హం పుచ్ఛి. సత్థా ‘‘మానత్థద్ధో మోఘరాజమాణవా, న తావస్స ఞాణం పరిపాకం గచ్ఛతి, అస్స మానం నివారితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా ఆహ – ‘‘తిట్ఠ త్వం, మోఘరాజ, అఞ్ఞే తావ పఞ్హే పుచ్ఛన్తూ’’తి. సో సత్థు సన్తికా అపసాదం లభిత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం ఏత్తకం కాలం మయా పణ్డితతరో నామ నత్థీతి విచరామి, బుద్ధా చ నామ అజానిత్వా న కథేన్తి. సత్థారా మమ పుచ్ఛాయ దోసో దిట్ఠో భవిస్సతీ’’తి తుణ్హీ అహోసి. సో అట్ఠహి జనేహి పటిపాటియా పఞ్హే పుచ్ఛితే అధివాసేతుం అసక్కోన్తో నవమో హుత్వా పున ఉట్ఠాసి. పునపి నం సత్థా అపసాదేసి.

సో పునపి తుణ్హీ హుత్వా ‘‘సఙ్ఘనవకో దాని భవితుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి పఞ్చదసమో హుత్వా పఞ్హం పుచ్ఛి. అథ సత్థా ఞాణస్స పరిపాకభావం ఞత్వా పఞ్హం కథేసి. సో దేసనాపరియోసానే అత్తనో పరివారేన జటిలసహస్సేన సద్ధిం అరహత్తం పాపుణి. ఇమినావ నియామేన సేసానిపి పన్నరస జటిలసహస్సాని అరహత్తం పాపుణింసు. సబ్బేపి ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా ఏహిభిక్ఖూవ అహేసుం. సేసజనా పన న కథియన్తి. అయం మోఘరాజత్థేరో తతో పట్ఠాయ తీహి లూఖేహి సమన్నాగతం చీవరం ధారేతి. ఏవం పారాయనే (సు. ని. ౯౮౨ ఆదయో) వత్థు సముట్ఠితం. సత్థా పన అపరభాగే జేతవనే నిసిన్నో థేరే పటిపాటియా ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో మోఘరాజత్థేరం ఇమస్మిం సాసనే లూఖచీవరధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం లూఖచీవరధరానం యదిదం మోఘరాజా’’తి ఆహ.

చతుత్థవగ్గవణ్ణనా.

ఏకచత్తాలీససుత్తమత్తాయ థేరపాళియా వణ్ణనా నిట్ఠితా.