(౧౪) ౨. దుతియఏతదగ్గవగ్గో

చూళపన్థకత్థేరవత్థు

౧౯౮-౨౦౦. దుతియస్స పఠమే మనోమయన్తి మనేన నిబ్బత్తితం. ‘‘మనోమయేన కాయేన, ఇద్ధియా ఉపసఙ్కమీ’’తి (థేరగా. ౯౦౧) వుత్తట్ఠానస్మిఞ్హి మనేన కతకాయో మనోమయకాయో నామ జాతో. ‘‘అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపజ్జతీ’’తి (చూళవ. ౩౩౩) వుత్తట్ఠానే మనేన నిబ్బత్తితకాయో మనోమయకాయో నామ జాతో. అయమిధ అధిప్పేతో. తత్థ అఞ్ఞే భిక్ఖూ మనోమయం కాయం నిబ్బత్తేన్తా తయో వా చత్తారో వా నిబ్బత్తేన్తి, న బహుకే. ఏకసదిసేయేవ చ కత్వా నిబ్బత్తేన్తి ఏకవిధమేవ కమ్మం కురుమానే. చూళపన్థకత్థేరో పన ఏకావజ్జనేన సమణసహస్సం మాపేసి. ద్వేపి చ జనే న ఏకసదిసే అకాసి న ఏకవిధం కమ్మం కురుమానే. తస్మా మనోమయం కాయం అభినిమ్మినన్తానం అగ్గో నామ జాతో.

చేతోవివట్టకుసలానమ్పి చూళపన్థకోవ అగ్గో, సఞ్ఞావివట్టకుసలానం పన మహాపన్థకత్థేరో అగ్గోతి వుత్తో. తత్థ చూళపన్థకత్థేరో చతున్నం రూపావచరజ్ఝానానం లాభితాయ ‘‘చేతోవివట్టకుసలో’’తి వుత్తో, మహాపన్థకత్థేరో చతున్నం అరూపావచరజ్ఝానానం లాభితాయ ‘‘సఞ్ఞావివట్టకుసలో’’తి వుత్తో. చూళపన్థకో చ సమాధికుసలతాయ చేతోవివట్టకుసలో నామ, మహాపన్థకో విపస్సనాకుసలతాయ సఞ్ఞావివట్టకుసలో నామ. ఏకో చేత్థ సమాధిలక్ఖణే ఛేకో, ఏకో విపస్సనాలక్ఖణే. తథా ఏకో సమాధిగాళ్హో, ఏకో విపస్సనాగాళ్హో. ఏకో చేత్థ అఙ్గసంఖిత్తే ఛేకో, ఏకో ఆరమ్మణసంఖిత్తే. తథా ఏకో అఙ్గవవత్థానే ఛేకో, ఏకో ఆరమ్మణవవత్థానేతి ఏవమేత్థ యోజనా కాతబ్బా.

అపిచ చూళపన్థకత్థేరో రూపావచరజ్ఝానలాభీ హుత్వా ఝానఙ్గేహి వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తోతి చేతోవివట్టకుసలో, మహాపన్థకో అరూపావచరజ్ఝానలాభీ హుత్వా ఝానఙ్గేహి వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తోతి సఞ్ఞావివట్టకుసలో. ఉభోపి పన్థే జాతత్తా పన్థకా నామ జాతా. తేసం పఠమజాతో మహాపన్థకో నామ, పచ్ఛాజాతో చూళపన్థకో నామ.

ఇమేసం పన ఉభిన్నమ్పి పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అతీతే కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరవాసినో ద్వే భాతికా కుటుమ్బికా సద్ధా పసన్నా నిబద్ధం సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తి. తేసు ఏకదివసం కనిట్ఠో సత్థారం ద్వీహఙ్గేహి సమన్నాగతం ఏకం భిక్ఖుం ‘‘మమ సాసనే మనోమయం కాయం అభినిమ్మినన్తానం చేతోవివట్టకుసలానఞ్చ అయం భిక్ఖు అగ్గో’’తి ఏతదగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మహా వతాయం భిక్ఖు ఏకో హుత్వా ద్వే అఙ్గాని పరిపూరేత్వా చరతి, మయాపి అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే అఙ్గద్వయపూరకేన హుత్వా విచరితుం వట్టతీ’’తి. సో పురిమనయేనేవ సత్థారం నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా ఏవమాహ – ‘‘యం, భన్తే, భిక్ఖుం తుమ్హే ఇతో సత్తదివసమత్థకే మనోమయఙ్గేన చ చేతోవివట్టకుసలఙ్గేన చ ‘అయం మమ సాసనే అగ్గో’తి ఏతదగ్గే ఠపయిత్థ, అహమ్పి ఇమస్స అధికారకమ్మస్స ఫలేన సో భిక్ఖు వియ అఙ్గద్వయపూరకో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి.

సత్థా అనాగతం ఓలోకేత్వా అనన్తరాయేనస్స పత్థనాయ సమిజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘అనాగతే కప్పసతసహస్సావసానే గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, సో తం ఇమస్మిం ఠానద్వయే ఠపేస్సతీ’’తి బ్యాకరిత్వా అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. భాతాపిస్స ఏకదివసం సత్థారం సఞ్ఞావివట్టకుసలం భిక్ఖుం ఏతదగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తథేవ అధికారం కత్వా పత్థనం అకాసి, సత్థాపి తం బ్యాకాసి.

తే ఉభోపి జనా సత్థరి ధరమానే కుసలకమ్మం కరిత్వా సత్థు పరినిబ్బుతకాలే సరీరచేతియే సువణ్ణపూజం కత్వా తతో చుతా దేవలోకే నిబ్బత్తా. తేసం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తానంయేవ కప్పసతసహస్సం అతిక్కన్తం. తత్థ మహాపన్థకస్స అన్తరా కతకల్యాణకమ్మం న కథియతి, చూళపన్థకో పన కస్సపభగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని ఓదాతకసిణకమ్మం కత్వా దేవపురే నిబ్బత్తి. అథ అమ్హాకం సత్థా అభిసమ్బోధిం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనమహావిహారే పటివసతి.

ఇమస్మిం ఠానే ఠత్వా ఇమేసం ద్విన్నం నిబ్బత్తిం కథేతుం వట్టతి. రాజగహే కిర ధనసేట్ఠికులస్స ధీతా అత్తనో దాసేనేవ సద్ధిం సన్థవం కత్వా ‘‘అఞ్ఞేపి మే ఇమం కమ్మం జానేయ్యు’’న్తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ – ‘‘అమ్హేహి ఇమస్మిం ఠానే వసితుం న సక్కా, సచే మే మాతాపితరో ఇమం దోసం జానిస్సన్తి, ఖణ్డాఖణ్డం కరిస్సన్తి, విదేసం గన్త్వా వసిస్సామా’’తి హత్థసారం గహేత్వా అగ్గద్వారేన నిక్ఖమిత్వా ‘‘యత్థ వా తత్థ వా అఞ్ఞేహి అజాననట్ఠానం గన్త్వా వసిస్సామా’’తి ఉభోపి అగమంసు.

తేసం ఏకస్మిం ఠానే వసన్తానం సంవాసమన్వాయ తస్సా కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠాసి. సా గబ్భస్స పరిపాకం ఆగమ్మ సామికేన సద్ధిం మన్తేసి – ‘‘గబ్భో మే పరిపాకం గతో, ఞాతిమిత్తాదివిరహితే ఠానే గబ్భవుట్ఠానం నామ ఉభిన్నమ్పి అమ్హాకం దుక్ఖమేవ, కులగేహమేవ గచ్ఛామా’’తి. సో ‘‘అజ్జ గచ్ఛామ, స్వే గచ్ఛామా’’తి దివసే అతిక్కమాపేసి. సా చిన్తేసి – ‘‘అయం బాలో అత్తనో దోసమహన్తాయ గన్తుం న ఉస్సహతి, మాతాపితరో చ నామ ఏకన్తహితా, అయం గచ్ఛతు వా మా వా, మయా గన్తుం వట్టతీ’’తి. తస్మిం గేహా నిక్ఖన్తే సా గేహే పరిక్ఖారం పటిసామేత్వా అత్తనో కులఘరం గతభావం అనన్తరగేహవాసీనం ఆరోచేత్వా మగ్గం పటిపజ్జి.

అథ సో పురిసో ఘరం ఆగతో తం అదిస్వా పటివిస్సకే పుచ్ఛిత్వా ‘‘కులఘరం గతా’’తి సుత్వా వేగేన అనుబన్ధిత్వా అన్తరామగ్గే సమ్పాపుణి. తస్సాపి తత్థేవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. సో ‘‘కిం ఇదం భద్దే’’తి పుచ్ఛి. సామి ఏకో పుత్తో జాతోతి. ఇదాని కిం కరిస్సామాతి? యస్స అత్థాయ మయం కులఘరం గచ్ఛామ, తం కమ్మం అన్తరావ నిప్ఫన్నం, తత్థ గన్త్వా కిం కరిస్సామ, నివత్తామాతి ద్వేపి ఏకచిత్తా హుత్వా నివత్తింసు. తస్స దారకస్స చ పన్థే జాతత్తా పన్థకోతి నామం అకంసు. తస్సా నచిరస్సేవ అపరోపి గబ్భో పతిట్ఠహి. సబ్బం పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. తస్సపి దారకస్స పన్థే జాతత్తా పఠమజాతస్స మహాపన్థకోతి నామం కత్వా పచ్ఛాజాతస్స చూళపన్థకోతి నామం అకంసు.

తే ద్వేపి దారకే గహేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గతా. తేసం తత్థ వసన్తానం అయం మహాపన్థకదారకో అఞ్ఞే దారకజనే ‘‘చూళపితా మహాపితా అయ్యకో అయ్యికా’’తి వదన్తే సుత్వా మాతరం పటిపుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, అఞ్ఞే దారకా కథేన్తి ‘అయ్యకో అయ్యికా’తి, కిం అమ్హాకం ఞాతకా నత్థీ’’తి? ఆమ, తాత, తుమ్హాకం ఏత్థ ఞాతకా నత్థి, రాజగహనగరే పన వో ధనసేట్ఠి నామ అయ్యకో, తత్థ తుమ్హాకం బహూ ఞాతకాతి. కస్మా తత్థ న గచ్ఛథ అమ్మాతి? సా అత్తనో అగమనకారణం పుత్తస్స అకథేత్వా పుత్తేసు పునప్పునం కథేన్తేసు సామికమాహ – ‘‘ఇమే దారకా అతివియ మం కిలమేన్తి, కిం నో మాతాపితరో దిస్వా మంసం ఖాదిస్సన్తి, ఏహి దారకానం అయ్యకకులం దస్సేమా’’తి. అహం సమ్ముఖా భవితుం న సక్ఖిస్సామి, తం పన నయిస్సామీతి. ‘‘సాధు సామి, యేన కేనచి ఉపాయేన దారకానం అయ్యకకులమేవ దట్ఠుం వట్టతీ’’తి ద్వేపి జనా దారకే ఆదాయ అనుపుబ్బేన రాజగహం పత్వా నగరద్వారే ఏకిస్సా సాలాయ నివాసం కత్వా దారకమాతా ద్వే దారకే గహేత్వా ఆగతభావం మాతాపితూనం ఆరోచాపేసి.

తే తం సాసనం సుత్వా సంసారే సంసరన్తానం న పుత్తో న ధీతా నామ నత్థి, తే అమ్హాకం మహాపరాధికా, న సక్కా తేహి అమ్హాకం చక్ఖుపథే ఠాతుం. ఏత్తకం పన ధనం గహేత్వా ద్వేపి జనా ఫాసుకట్ఠానం గన్త్వా జీవన్తు, దారకే పన ఇధ పేసేన్తూతి. సేట్ఠిధీతా మాతాపితూహి పేసితం ధనం గహేత్వా దారకే ఆగతదూతానం హత్థేయేవ దత్వా పేసేసి. దారకా అయ్యకకులే వడ్ఢన్తి. తేసు చూళపన్థకో అతిదహరో, మహాపన్థకో పన అయ్యకేన సద్ధిం దసబలస్స ధమ్మకథం సోతుం గచ్ఛతి. తస్స నిచ్చం సత్థు సమ్ముఖే ధమ్మం సుణన్తస్స పబ్బజ్జాయ చిత్తం నమి. సో అయ్యకం ఆహ – ‘‘సచే తుమ్హే అనుజానేయ్యాథ, అహం పబ్బజ్జేయ్య’’న్తి. ‘‘కిం వదేసి, తాత, మయ్హం సకలలోకస్సపి పబ్బజ్జతో తవేవ పబ్బజ్జా భద్దికా. సచే సక్కోసి, పబ్బజ, తాతా’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సత్థు సన్తికం గతో. సత్థా ‘‘కిం, మహాసేట్ఠి, దారకో తే లద్ధో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అయం దారకో మయ్హం నత్తా, తుమ్హాకం సన్తికే పబ్బజామీతి వదతీ’’తి ఆహ.

సత్థా అఞ్ఞతరం పిణ్డచారికం ‘‘ఇమం దారకం పబ్బాజేహీ’’తి ఆణాపేసి. థేరో తస్స తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా పబ్బాజేసి. సో బహుం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా పరిపుణ్ణవస్సో ఉపసమ్పదం లభి. ఉపసమ్పన్నో హుత్వా యోనిసోమనసికారే కమ్మం కరోన్తో చతున్నం అరూపావచరజ్ఝానానం లాభీ హుత్వా ఝానఙ్గేహి వుట్ఠాయ అరహత్తం పాపుణి. ఇతి సో సఞ్ఞావివట్టకుసలానం అగ్గో జాతో. సో ఝానసుఖేన ఫలసుఖేన వీతినామేన్తో చిన్తేసి – ‘‘సక్కా ను ఖో ఇమం సుఖం చూళపన్థకస్స దాతు’’న్తి. తతో అయ్యకసేట్ఠిస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘మహాసేట్ఠి సచే తుమ్హే సమ్పటిచ్ఛథ, అహం చూళపన్థకం పబ్బాజేయ్య’’న్తి ఆహ. పబ్బాజేథ, భన్తేతి. థేరో చూళపన్థకదారకం పబ్బాజేత్వా దససు సీలేసు పతిట్ఠాపేసి. చూళపన్థకసామణేరో భాతికస్స సన్తికే.

‘‘పదుమం యథా కోకనదం సుగన్ధం,

పాతో సియా ఫుల్లమవీతగన్ధం;

అఙ్గీరసం పస్స విరోచమానం,

తపన్తమాదిచ్చమివన్తలిక్ఖే’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౩; అ. ని. ౫.౧౯౫) –

ఇమం గాథం గణ్హాతి. గహితగహితపదం ఉపరూపరిపదం గణ్హన్తస్స నస్సతి. తస్స ఇమం గాథం గహేతుం వాయమన్తస్సేవ చత్తారో మాసా అతిక్కన్తా. అథ నం మహాపన్థకో ఆహ – ‘‘చూళపన్థక, త్వం ఇమస్మిం సాసనే అభబ్బో, చతూహి మాసేహి ఏకగాథమ్పి గహేతుం న సక్కోసి, పబ్బజితకిచ్చం పన త్వం కథం మత్థకం పాపేస్ససి, నిక్ఖమ ఇతో’’తి. సో థేరేన పణామితో విహారపచ్చన్తే రోదమానో అట్ఠాసి.

తేన సమయేన సత్థా రాజగహం ఉపనిస్సాయ జీవకమ్బవనే విహరతి. తస్మిం సమయే జీవకో పురిసం పేసేసి ‘‘పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం సత్థారం నిమన్తేహీ’’తి. తేన ఖో పన సమయేన మహాపన్థకో భత్తుద్దేసకో హోతి. సో ‘‘పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం భిక్ఖం సమ్పటిచ్ఛథ, భన్తే’’తి వుత్తో ‘‘చూళపన్థకం ఠపేత్వా సేసానం సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి ఆహ. చూళపన్థకో తం కథం సుత్వా భియ్యోసోమత్తాయ దోమనస్సప్పత్తో అహోసి. సత్థా చూళపన్థకస్స ఖేదం దిస్వా ‘‘చూళపన్థకో మయి గతే బుజ్ఝిస్సతీ’’తి గన్త్వా అవిదూరే ఠానే అత్తానం దస్సేత్వా ‘‘కిం త్వం, పన్థక, రోదసీ’’తి ఆహ. భాతా మం, భన్తే, పణామేతీతి. పన్థక, తుయ్హం భాతికస్స పరపుగ్గలానం ఆసయానుసయఞాణం నత్థి, త్వం బుద్ధవేనేయ్యపుగ్గలో నామాతి ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖరిత్వా సుద్ధం చోళఖణ్డం అదాసి ‘‘ఇమం గహేత్వా ‘రజోహరణం రజోహరణ’న్తి వత్వా భావేహి పన్థకా’’తి.

సో సత్థారా దిన్నం చోళఖణ్డం ‘‘రజోహరణం రజోహరణ’’న్తి హత్థేన పరిమజ్జన్తో నిసీది. తస్స పరిమజ్జన్తస్స లోమాని కిలిట్ఠధాతుకాని జాతాని. పున పరిమజ్జన్తస్స ఉక్ఖలిపరిపుఞ్ఛనసదిసం జాతం. సో ఞాణపరిపాకం ఆగమ్మ తత్థ ఖయవయం పట్ఠపేత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇదం చోళఖణ్డం పకతియా పణ్డరం పరిసుద్ధం, ఉపాదిన్నకసరీరం నిస్సాయ కిలిట్ఠం జాతం, ఇదం చిత్తమ్పి ఏవంగతికమేవా’’తి. సమాధిం భావేత్వా చత్తారి రూపావచరజ్ఝానాని పాదకాని కత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. సో మనోమయజ్ఝానలాభీ హుత్వా ఏకో హుత్వా బహుధా, బహుధా హుత్వా ఏకో భవితుం సమత్థో అహోసి. అరహత్తమగ్గేనేవ చస్స తేపిటకఞ్చ ఛ అభిఞ్ఞా చ ఆగమింసు.

పునదివసే సత్థా ఏకూనేహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం గన్త్వా జీవకస్స నివేసనే నిసీది. చూళపన్థకో పన అత్తనో భిక్ఖాయ అసమ్పటిచ్ఛితత్తాయేవ న గతో. జీవకో యాగుం దాతుం ఆరభి, సత్థా హత్థేన పత్తం పిదహి. కస్మా, భన్తే, న గణ్హథాతి? విహారే ఏకో భిక్ఖు అత్థి జీవకాతి. సో పురిసం పహిణి ‘‘గచ్ఛ, భణే, విహారే నిసిన్నం అయ్యం గహేత్వా ఏహీ’’తి. చూళపన్థకత్థేరోపి తస్స పురిసస్స పురే ఆగమనాయేవ భిక్ఖుసహస్సం నిమ్మినిత్వా ఏకమ్పి ఏకేన అసదిసం, ఏకస్సపి చ చీవరవిచారణాదిసమణకమ్మం అఞ్ఞేన అసదిసం అకాసి. సో పురిసో విహారే భిక్ఖూనం బహుభావం దిస్వా గన్త్వా జీవకస్స కథేసి – ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం విహారే భిక్ఖుసఙ్ఘో బహుతరో, తతో పక్కోసితబ్బం భదన్తం న జానామీ’’తి. జీవకో సత్థారం పటిపుచ్ఛి – ‘‘కోనామో, భన్తే, విహారే నిసిన్నభిక్ఖూ’’తి? చూళపన్థకో నామ జీవకాతి. గచ్ఛ భో ‘‘చూళపన్థకో నామ కతరో’’తి పుచ్ఛిత్వా ఆనేహీతి. సో విహారం గన్త్వా ‘‘చూళపన్థకో నామ, భన్తే, కతరో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం చూళపన్థకో అహం చూళపన్థకో’’తి భిక్ఖుసహస్సమ్పి కథేసి. సో పునాగన్త్వా జీవకస్స కథేసి ‘‘సహస్సమత్తా భిక్ఖూ సబ్బేపి ‘అహం చూళపన్థకో అహం చూళపన్థకో’తి కథేన్తి, అహం ‘అసుకో నామ పక్కోసితబ్బో’తి న జానామీ’’తి. జీవకోపి పటివిద్ధసచ్చతాయ ‘‘ఇద్ధిమా భిక్ఖూ’’తి నయతో ఞత్వా ‘‘పఠమం కథనభిక్ఖుమేవ ‘తుమ్హే సత్థా పక్కోసతీ’తి వత్వా చీవరకణ్ణే గణ్హ తాతా’’తి ఆహ. సో విహారం గన్త్వా తథా అకాసి, తావదేవ సహస్సమత్తా భిక్ఖూ అన్తరధాయింసు. సో థేరం గహేత్వా అగమాసి. సత్థా తస్మిం ఖణే యాగుం గణ్హి.

దసబలే భత్తకిచ్చం కత్వా విహారం గతే ధమ్మసభాయం కథా ఉదపాది ‘‘యావ మహన్తా వత బుద్ధా నామ చత్తారో మాసే ఏకగాథం గణ్హితుం అసక్కోన్తం భిక్ఖుం ఏవంమహిద్ధికం అకంసూ’’తి. సత్థా తేసం భిక్ఖూనం చిత్తాచారం ఞత్వా గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసజ్జ ‘‘కిం వదేథ, భిక్ఖవే’’తి పుచ్ఛి. న భగవా అఞ్ఞం కిఞ్చి కథేమ, చూళపన్థకేన తుమ్హాకం సన్తికా మహాలాభో లద్ధోతి తుమ్హాకంయేవ గుణం కథేమాతి. అనచ్ఛరియం, భిక్ఖవే, ఇదాని మయ్హం ఓవాదం కత్వా లోకుత్తరదాయజ్జలాభో, అయం అతీతేపి అపరిపక్కఞాణే ఠితస్స మయ్హం ఓవాదం కత్వా లోకియదాయజ్జం లభీతి. భిక్ఖూ ‘‘కదా, భన్తే’’తి ఆయాచింసు. సత్థా తేసం భిక్ఖూనం అతీతం ఆహరిత్వా దస్సేసి.

భిక్ఖవే, అతీతే బారాణసీనగరే బ్రహ్మదత్తో నామ రాజా రజ్జం కారేసి. తస్మిం సమయే చూళకసేట్ఠి నామ పణ్డితో బ్యత్తో సబ్బనిమిత్తాని జానాతి. సో ఏకదివసం రాజూపట్ఠానం గచ్ఛన్తో అన్తరవీథియం మతమూసికం దిస్వా తస్మిం ఖణే నక్ఖత్తం సమానేత్వా ఇదమాహ – ‘‘సక్కా చక్ఖుమతా కులపుత్తేన ఇమం ఉన్దూరం గహేత్వా దారభరణఞ్చ కాతుం కమ్మన్తే చ పయోజేతు’’న్తి. అఞ్ఞతరో దుగ్గతకులపుత్తో తం సేట్ఠిస్స వచనం సుత్వా ‘‘నాయం అజానిత్వా కథేస్సతీ’’తి మూసికం గహేత్వా ఏకస్మిం ఆపణే బిళారస్సత్థాయ దత్వా కాకణికం లభి. తాయ కాకణికాయ ఫాణితం కిణిత్వా ఏకేన కుటేన పానీయం గణ్హిత్వా అరఞ్ఞతో ఆగచ్ఛన్తే మాలాకారే దిస్వా థోకం థోకం ఫాణితఖణ్డం దత్వా ఉళుఙ్కేన పానీయం అదాసి. తే తస్స ఏకేకం పుప్ఫముట్ఠిం అదంసు. సో తేన పుప్ఫమూలేన పునదివసేపి ఫాణితఞ్చ పానీయఘటఞ్చ గహేత్వా పుప్ఫారామమేవ గతో. తస్స తందివసం మాలాకారా అడ్ఢఓచితకే పుప్ఫగచ్ఛే దత్వా అగమంసు. సో నచిరస్సేవ ఇమినా ఉపాయేన అట్ఠ కహాపణే లభి.

పున ఏకస్మిం వాతవుట్ఠిదివసే ఛడ్డితఉయ్యానం గన్త్వా పతితదారూనం రాసిం కత్వా నిసిన్నో రాజకుమ్భకారస్స సన్తికా సోళస కహాపణే లభి. సో చతువీసతియా కహాపణేసు జాతేసు ‘‘అత్థి అయం ఉపాయో మయ్హ’’న్తి నగరద్వారతో అవిదూరే ఠానే ఏకం పానీయచాటిం ఠపేత్వా పఞ్చసతే తిణహారకే పానీయేన ఉపట్ఠహి. తే ఆహంసు – ‘‘త్వం, సమ్మ, అమ్హాకం బహుపకారో, కిం తే కరోమా’’తి? సోపి ‘‘మయ్హం కిచ్చే ఉప్పన్నే కరిస్సథా’’తి వత్వా ఇతో చితో చ విచరన్తో థలపథకమ్మికేన చ జలపథకమ్మికేన చ సద్ధిం మిత్తసన్థవం అకాసి. తస్స థలపథకమ్మికో ‘‘స్వే ఇమం నగరం అస్సవాణిజకో పఞ్చ అస్ససతాని గహేత్వా ఆగమిస్సతీ’’తి ఆచిక్ఖి. సో తస్స వచనం సుత్వా తిణహారకానం సఞ్ఞం దత్వా ఏకేకం తిణకలాపం దిగుణం కత్వా ఆహరాపేసి. అథ సో అస్సానం నగరం పవిట్ఠవేలాయ తిణకలాపసహస్సం అన్తరద్వారే రాసిం కత్వా నిసీది. అస్సవాణిజో సకలనగరే అస్సానం చారిం అలభిత్వా తస్స సహస్సం దత్వా తం తిణం గణ్హి.

తతో కతిపాహచ్చయేనస్స సముద్దకమ్మికసహాయకో ఆరోచేసి ‘‘పట్టనం మహానావా ఆగతా’’తి. సో ‘‘అత్థి అయం ఉపాయో’’తి అట్ఠహి కహాపణేహి సబ్బపరివారసమ్పన్నం తావకాలికం రథం గహేత్వా నావాపట్టనం గన్త్వా ఏకం అఙ్గులిముద్దికం నావికస్స సచ్చకారం దత్వా అవిదూరే ఠానే సాణిం పరిక్ఖిపాపేత్వా తత్థ నిసిన్నో పురిసే ఆణాపేసి ‘‘బాహిరకేసు వాణిజేసు ఆగతేసు తతియేన పటిహారేన ఆరోచేథా’’తి. ‘‘నావా ఆగతా’’తి సుత్వా బారాణసితో సతమత్తా వాణిజా ‘‘భణ్డం గణ్హామా’’తి ఆగమంసు. భణ్డం తుమ్హే న లభిస్సథ, అసుకట్ఠానే నామ మహావాణిజేన సచ్చకారో దిన్నోతి. తే తేసం సుత్వా తస్స సన్తికం ఆగతా, పాదమూలికపురిసా పురిమసఞ్ఞావసేన తతియేన పాటిహారేన తేసం ఆగతభావం ఆరోచేసుం. తే సతమత్తాపి వాణిజా ఏకేకం సహస్సం దత్వా తేన సద్ధిం నావాయ పత్తికా హుత్వా పున ఏకేకం సహస్సం దత్వా పత్తిం విస్సజ్జాపేత్వా భణ్డం అత్తనో సన్తకం అకంసు. సో పురిసో ద్వే సతసహస్సాని గహేత్వా బారాణసిం ఆగన్త్వా ‘‘కతఞ్ఞునా భవితుం వట్టతీ’’తి ఏకం సతసహస్సం గహేత్వా చూళసేట్ఠిస్స సన్తికం గతో.

అథ తం చూళసేట్ఠి ‘‘కిం తే, తాత, కత్వా ఇదం ధనం లద్ధ’’న్తి పుచ్ఛి. సో ‘‘తుమ్హేహి కథితఉపాయే ఠత్వా చతుమాసబ్భన్తరేయేవ లద్ధ’’న్తి ఆహ. సేట్ఠి తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఇదాని ఏవరూపం దారకం పరసన్తకం కాతుం న వట్టతీ’’తి వయప్పత్తం ధీతరం దత్వా సకలకుటుమ్బస్స సామికం అకాసి. సోపి కులపుత్తో సేట్ఠినో అచ్చయేన తస్మిం నగరే సేట్ఠిట్ఠానం గహేత్వా యావతాయుకం ఠత్వా యథాకమ్మం గతో. సత్థా ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా అభిసమ్బుద్ధకాలే ఇమం గాథమాహ –

‘‘అప్పకేనపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;

సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౪);

ఇతి సత్థా ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నానం ఇమం కారణం దస్సేసి. అయం ద్విన్నమ్పి మహాసావకానం పుబ్బపత్థనతో పట్ఠాయ అనుపుబ్బికథా. అపరభాగే పన సత్థా అరియగణపరివుతో ధమ్మాసనే నిసిన్నో మనోమయం కాయం అభినిమ్మినన్తానం చేతోవివట్టకుసలానఞ్చ చూళపన్థకత్థేరం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి, సఞ్ఞావివట్టకుసలానం మహాపన్థకన్తి.

సుభూతిత్థేరవత్థు

౨౦౧. తతియే అరణవిహారీనన్తి నిక్కిలేసవిహారీనం. రణన్తి హి రాగాదయో కిలేసా వుచ్చన్తి, తేసం అభావేన నిక్కిలేసవిహారో అరణవిహారో నామ. సో యేసం అత్థి, తే అరణవిహారినో. తేసం అరణవిహారీనం సుభూతిత్థేరో అగ్గోతి. కిఞ్చాపి హి అఞ్ఞేపి ఖీణాసవా అరణవిహారినోవ, థేరేన పన ధమ్మదేసనాయ ఏతం నామం లద్ధం. అఞ్ఞే హి భిక్ఖూ ధమ్మం దేసేన్తో ఉద్దిస్సకం కత్వా వణ్ణం వా అవణ్ణం వా కథేన్తి, థేరో పన ధమ్మం దేసేన్తో సత్థారా దేసితనియామతో అనోక్కమిత్వా దేసేతి, తస్మా అరణవిహారీనం అగ్గో నామ జాతో.

౨౦౨. చతుత్థే దక్ఖిణేయ్యానన్తి దక్ఖిణారహానం. తత్థ కిఞ్చాపి అఞ్ఞేపి ఖీణాసవా అగ్గదక్ఖిణేయ్యా, థేరో పన పిణ్డాయ చరన్తో ఘరే ఘరే మేత్తాఝానం సమాపజ్జిత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ భిక్ఖం గణ్హాతి ‘‘ఏవం భిక్ఖాదాయకానం మహప్ఫలం భవిస్సతీ’’తి. తస్మా దక్ఖిణేయ్యానం అగ్గోతి వుత్తో. అత్తభావో పనస్స సుసమిద్ధో, అలఙ్కతతోరణం వియ చిత్తపటో వియ చ అతివియ విరోచతి. తస్మా సుభూతీతి వుచ్చతి.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయం కిర పదుముత్తరే భగవతి అనుప్పన్నేయేవ హంసవతీనగరే బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, నన్దమాణవోతిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా తత్థ సారం అపస్సన్తో అత్తనో పరివారేహి చతుచత్తాలీసాయ మాణవకసహస్సేహి సద్ధిం పబ్బతపాదే ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పఞ్చ అభిఞ్ఞా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేసి, అన్తేవాసికేపి ఝానలాభినో అకాసి.

తస్మిం సమయే పదుముత్తరో భగవా లోకే నిబ్బత్తిత్వా హంసవతీనగరం ఉపనిస్సాయ విహరన్తో ఏకదివసం పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో నన్దతాపసస్స అన్తేవాసికానం జటిలానం అరహత్తూపనిస్సయం నన్దతాపసస్స చ ద్వీహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స సావకస్స ఠానన్తరపత్థనం దిస్వా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా పుబ్బణ్హసమయం పత్తచీవరమాదాయ సారిపుత్తత్థేరస్స వత్థుమ్హి వుత్తనయేనేవ నన్దతాపసస్స అస్సమం అగమాసి. తత్థ ఫలాఫలదానఞ్చ పుప్ఫాసనపఞ్ఞాపనఞ్చ నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనఞ్చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

సత్థా పన నిరోధా వుట్ఠితో అరణవిహారిఅఙ్గేన చ దక్ఖిణేయ్యఙ్గేన చాతి ద్వీహఙ్గేహి సమన్నాగతం ఏకం సావకం ‘‘ఇసిగణస్స పుప్ఫాసనానుమోదనం కరోహీ’’తి ఆణాపేసి. సో అత్తనో విసయే ఠత్వా తేపిటకం సమ్మసిత్వా అనుమోదనం అకాసి. తస్స దేసనావసానే సత్థా సయం ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సబ్బే చతుచత్తాలీససహస్సాపి తాపసా అరహత్తం పాపుణింసు. నన్దతాపసో పన అనుమోదకస్స భిక్ఖునో నిమిత్తం గణ్హిత్వా సత్థు దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేతుం నాసక్ఖి. సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి సేసభిక్ఖూనం హత్థం పసారేసి. సబ్బేపి అన్తరహితకేసమస్సూ ఇద్ధిమయపరిక్ఖారా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం.

నన్దతాపసో తథాగతం వన్దిత్వా సమ్ముఖే ఠితో ఆహ – ‘‘భన్తే, యేన భిక్ఖునా ఇసిగణస్స పుప్ఫాసనానుమోదనా కతా, కో నామోయం తుమ్హాకం సాసనే’’తి? అరణవిహారిఅఙ్గేన చ దక్ఖిణేయ్యఙ్గేన చ ఏతదగ్గం పత్తో ఏసోతి. ‘‘భన్తే, అహమ్పి ఇమినా సత్తాహకతేన అధికారకమ్మేన అఞ్ఞం సమ్పత్తిం న పత్థేమి, అనాగతే పనాహం ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే అయం థేరో వియ ద్వీహఙ్గేహి సమన్నాగతో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సత్థా అనన్తరాయం దిస్వా బ్యాకరిత్వా పక్కామి. నన్దతాపసోపి కాలేన కాలం దసబలస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో. ఇదమస్స కల్యాణకమ్మం. అన్తరా పన కమ్మం న కథియతి.

సో కప్పసతసహస్సం అతిక్కమిత్వా సావత్థియం సుమనసేట్ఠిస్స గేహే నిబ్బత్తి, సుభూతీతిస్స నామం అకంసు. అపరభాగే అమ్హాకం సత్థా లోకే నిబ్బత్తో రాజగహం ఉపనిస్సాయ విహరతి. తదా అనాథపిణ్డికో సేట్ఠి సావత్థియం ఉట్ఠానకభణ్డం గహేత్వా అత్తనో సహాయకస్స రాజగహసేట్ఠినో ఘరం గతో సత్థు ఉప్పన్నభావం ఞత్వా సత్థారం సీతవనే విహరన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఠమదస్సనేనేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ సత్థారం సావత్థిం ఆగమనత్థాయ యాచిత్వా పఞ్చచత్తాలీసయోజనే మగ్గే యోజనే యోజనే సతసహస్సపరిచ్చాగేన విహారే పతిట్ఠాపేత్వా సావత్థియం రాజమానేన అట్ఠకరీసప్పమాణం జేతరాజకుమారస్స ఉయ్యానభూమిం కోటిసన్థారేన కిణిత్వా తత్థ భగవతో విహారం కారేత్వా అదాసి. విహారమహదివసే అయం సుభూతికుటిమ్బికో అనాథపిణ్డికసేట్ఠినా సద్ధిం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో సద్ధం పటిలభిత్వా పబ్బజి. సో ఉపసమ్పన్నో ద్వే మాతికా పగుణం కత్వా కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా అరఞ్ఞే సమణధమ్మం కరోన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మేత్తాఝానం పాదకం కత్వా అరహత్తం పాపుణి. ధమ్మం దేసేన్తో వుత్తనయేనేవ ధమ్మం కథేతి, పిణ్డాయ చరన్తో వుత్తనయేనేవ మేత్తాఝానతో వుట్ఠాయ భిక్ఖం గణ్హాతి. అథ నం సత్థా ఇమం కారణద్వయం పటిచ్చ అరణవిహారీనఞ్చ దక్ఖిణేయ్యానఞ్చ భిక్ఖూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

ఖదిరవనియరేవతత్థేరవత్థు

౨౦౩. పఞ్చమే ఆరఞ్ఞకానన్తి అరఞ్ఞవాసీనం. రేవతో ఖదిరవనియోతి ధమ్మసేనాపతిత్థేరస్స కనిట్ఠభాతికో. సో యథా అఞ్ఞే థేరా అరఞ్ఞే వసమానా వనసభాగం ఉదకసభాగం భిక్ఖాచారసభాగఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా అరఞ్ఞే వసన్తి, న ఏవం వసి. ఏతాని పన సభాగాని అనాదియిత్వా ఉజ్జఙ్గలసక్ఖరపాసాణవిసమే ఖదిరవనే పటివసతి. తస్మా ఆరఞ్ఞకానం అగ్గోతి వుత్తో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయం కిర అతీతే పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే నిబ్బత్తో మహాగఙ్గాయ పయాగపతిట్ఠానతిత్థే నావాకమ్మం కరోన్తో పటివసతి. తస్మిం సమయే సత్థా సతసహస్సభిక్ఖుపరివారో చారికం చరన్తో పయాగపతిట్ఠానతిత్థం సమ్పాపుణి. సో దసబలం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం కాలేన కాలం బుద్ధదస్సనం నామ నత్థి, అయం మే కల్యాణకమ్మాయూహనక్ఖణో’’తి నావాసఙ్ఘాటం బన్ధాపేత్వా ఉపరి చేలవితానం కారేత్వా గన్ధమాలాదామాని ఓసారేత్వా హేట్ఠా వరపోత్థకం చిత్తత్థరణం అత్థరాపేత్వా సపరివారం సత్థారం పరతీరం తారేసి.

తస్మిం సమయే సత్థా ఏకం ఆరఞ్ఞకం భిక్ఖుం ఏతదగ్గే ఠపేసి. సో నావికో తం దిస్వా ‘‘మయాపి ఏవమేవం అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే ఆరఞ్ఞకానం అగ్గేన భవితుం వట్టతీ’’తి సత్థారం నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా సత్థు పాదమూలే నిపజ్జిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి ఏతదగ్గే ఠపితో సో భిక్ఖు వియ అహమ్పి అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే ఆరఞ్ఞకానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సత్థా అనన్తరాయం దిస్వా ‘‘అనాగతే గోతమబుద్ధస్స సాసనే త్వం ఆరఞ్ఞకానం అగ్గో భవిస్ససీ’’తి బ్యాకరిత్వా పక్కామి. అన్తరా పన అఞ్ఞం కమ్మం న కథియతి.

సో యావజీవం కల్యాణకమ్మం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధక్ఖేత్తే నాలకబ్రాహ్మణగామే సారీబ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గహేత్వా తిణ్ణం భాతికానం తిస్సన్నఞ్చ భగినీనం సబ్బకనిట్ఠో హుత్వా నిబ్బత్తి, రేవతోతిస్స నామం అకంసు. అథస్స మాతాపితరో చిన్తేసుం – ‘‘వడ్ఢితవడ్ఢితే దారకే సమణా సక్యపుత్తియా నేత్వా పబ్బాజేన్తి, అమ్హాకం పుత్తం రేవతం దహరమేవ ఘరబన్ధనేన బన్ధిస్సామా’’తి సమానకులతో దారికం ఆనేత్వా రేవతస్స అయ్యికం వన్దాపేత్వా, ‘‘అమ్మ, తవ అయ్యికాయ మహల్లకతరా హోహీ’’తి ఆహంసు. రేవతో తేసం కథం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం దారికా దహరా పఠమవయే ఠితా, ఇమిస్సా కిర ఏవంవిధం రూపం మమ అయ్యికాయ రూపసదిసం భవిస్సతి, పుచ్ఛిస్సామి తావ నేసం అధిప్పాయ’’న్తి చిన్తేత్వా ఆహ – ‘‘తుమ్హే కిం కథేథా’’తి? తాత, ‘‘అయం దారికా అయ్యికా వియ తే జరం పాపుణాతూ’’తి వదామాతి. సో ‘‘ఇమిస్సా రూపం ఏవంవిధం భవిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. తాత, కిం వదేసి, మహాపుఞ్ఞా ఏవంవిధా హోన్తీతి.

సో చిన్తేసి – ‘‘ఇదం కిర రూపం ఇమినా నియామేన వలిత్తచం భవిస్సతి పలితకేసం ఖణ్డదన్తం, అహం ఏవరూపే రూపే రజ్జిత్వా కిం కరిస్సామి, మమ భాతికానం గతమగ్గమేవ గమిస్సామీ’’తి కీళన్తో వియ హుత్వా సమవయే తరుణదారకే ఆహ – ‘‘ఏథ, భో, విధావనికం కరిస్సామా’’తి నిక్ఖమి. తాత, మఙ్గలదివసే మా బహి గచ్ఛాతి. సో దారకేహి సద్ధిం కీళన్తో వియ అత్తనో ధావనవారే సమ్పత్తే థోకం గన్త్వా పపఞ్చేత్వా ఆగచ్ఛతి. పున దుతియవారే సమ్పత్తే తతో తురితం వియ గన్త్వా ఆగతో, తతియవారే సమ్పత్తే ‘‘అయం మే కాలో’’తి ఞత్వా సమ్ముఖట్ఠానేనేవ పలాయిత్వా పంసుకూలికభిక్ఖూనం నివాసట్ఠానం అరఞ్ఞం గన్త్వా థేరే అభివాదేత్వా పబ్బజ్జం యాచి. సప్పురిస మయం తం న జానామ ‘‘కస్సాసి పుత్తో’’తి, త్వఞ్చ అలఙ్కతనియామేనేవ ఆగతో, కో తం పబ్బాజేతుం ఉస్సహిస్సతీతి. సో ఉభో బాహా పగ్గయ్హ ‘‘విలుమ్పన్తి మం విలుమ్పన్తి మ’’న్తి మహారవం విరవి. ఇతో చితో చ భిక్ఖూ సన్నిపతిత్వా ‘‘సప్పురిస, ఇమస్మిం ఠానే తవ వత్థం వా పిళన్ధనం వా కోచి గణ్హన్తో నామ నత్థి, త్వఞ్చ ‘విలుమ్పన్తీ’తి వదసి, కిం సన్ధాయ వదసీ’’తి? భన్తే, నాహం వత్థాలఙ్కారం సన్ధాయ వదామి, తిస్సన్నం పన మే సమ్పత్తీనం విలోపో వత్తతి, తం సన్ధాయ వదామి. మం తావ తుమ్హే మా పబ్బాజయిత్థ, భాతరం పన మే జానాథాతి. కోనామో పన తే భాతాతి? గిహికాలే ఉపతిస్సో నామ, ఇదాని పన సారిపుత్తో నామ జాతోతి వదన్తీతి. ‘‘ఆవుసో, ఏవం సన్తే అయం కులపుత్తో అమ్హాకం కనిట్ఠభాతికో నామ హోతి, జేట్ఠభాతికో నో ధమ్మసేనాపతి పురేతరంయేవ ఆహ – ‘అమ్హాకం ఞాతకా సబ్బేవ మిచ్ఛాదిట్ఠికా, యో కోచి అమ్హాకం ఞాతీతి ఆగచ్ఛతి, తం యేన తేనుపాయేన పబ్బాజేయ్యథా’తి. అయం పన థేరస్స అజ్ఝత్తభాతికో, పబ్బాజేథ న’’న్తి వత్వా తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా పబ్బాజయింసు. అథ నం పరిపుణ్ణవస్సం ఉపసమ్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానే యోజయింసు.

థేరో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఆచరియుపజ్ఝాయానం అవిదూరే ఠానే వుత్తప్పకారం ఖదిరవనం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కరోతి. తస్స ‘‘అరహత్తం అప్పత్వా దసబలం వా భాతికత్థేరం వా న పస్సిస్సామీ’’తి వాయమన్తస్సేవ తయో మాసా అతిక్కన్తా, సుఖుమాలకులపుత్తస్స లూఖభోజనం భుఞ్జన్తస్స చిత్తం వలీతం నామ హోతి, కమ్మట్ఠానం విమోక్ఖం న గతం. సో తేమాసచ్చయేన పవారేత్వా వుత్థవస్సో హుత్వా తస్మింయేవ ఠానే సమణధమ్మం కరోతి. తస్స సమణధమ్మం కరోన్తస్స చిత్తం ఏకగ్గం అహోసి, సో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి.

అథాయస్మా సారిపుత్తో సత్థారం ఆహ – ‘‘భన్తే, మయ్హం కిర కనిట్ఠభాతా రేవతో పబ్బజితో, సో అభిరమేయ్య వా న వా, గన్త్వా నం పస్సిస్సామీ’’తి. భగవా రేవతస్స ఆరద్ధవిపస్సకభావం ఞత్వా ద్వే వారే పటిక్ఖిపిత్వా తతియవారే యాచితో అరహత్తం పత్తభావం ఞత్వా, ‘‘సారిపుత్త, అహమ్పి గమిస్సామి, భిక్ఖూనం ఆరోచేహీ’’తి. థేరో భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా, ‘‘ఆవుసో, సత్థా చారికం చరితుకామో, గన్తుకామా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి సబ్బేసంయేవ ఆరోచేసి. దసబలస్స చారికత్థాయ గమనకాలే ఓహీనకభిక్ఖూ నామ అప్పకా హోన్తి, ‘‘సత్థు సువణ్ణవణ్ణం సరీరం పస్సిస్సామ, మధురధమ్మకథం వా సుణిస్సామా’’తి యేభుయ్యేన గన్తుకామావ బహుకా హోన్తి. ఇతి సత్థా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో ‘‘రేవతం పస్సిస్సామీ’’తి నిక్ఖన్తో.

అథేకస్మిం పదేసే ఆనన్దత్థేరో ద్వేధాపథం పత్వా భగవన్తం పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం ఠానే ద్వే మగ్గా, కతరమగ్గేన సఙ్ఘో గచ్ఛతూ’’తి. కతరమగ్గో, ఆనన్ద, ఉజుకోతి? భన్తే, ఉజుమగ్గో తింసయోజనో అమనుస్సపథో, పరిహారమగ్గో పన సట్ఠియోజనికో ఖేమో సుభిక్ఖోతి. ఆనన్ద, సీవలి అమ్హేహి సద్ధిం ఆగతోతి? ఆమ, భన్తే, ఆగతోతి. తేన హి సఙ్ఘో ఉజుమగ్గమేవ గణ్హతు, సీవలిస్స పుఞ్ఞం వీమంసిస్సామాతి. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో సీవలిత్థేరస్స పుఞ్ఞవీమంసనత్థం అటవిమగ్గం అభిరుహి. మగ్గం అభిరుహనట్ఠానతో పట్ఠాయ దేవసఙ్ఘో యోజనే యోజనే ఠానే నగరం మాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స వసనత్థాయ విహారే పటియాదేసి. దేవపుత్తా రఞ్ఞా పేసితకమ్మకారా వియ హుత్వా యాగుఖజ్జకాదీని గహేత్వా ‘‘కహం అయ్యో సీవలి, కహం అయ్యో సీవలీ’’తి పుచ్ఛన్తా గచ్ఛన్తి. థేరో తం సక్కారసమ్మానం గణ్హాపేత్వా సత్థు సన్తికం గచ్ఛతి. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పరిభుఞ్జి.

ఇమినావ నియామేన సత్థా సక్కారసమ్మానం అనుభవన్తో దేవసికం యోజనపరమం గన్త్వా తింసయోజనికం కన్తారం అతిక్కమ్మ ఖదిరవనియత్థేరస్స సభాగట్ఠానం పత్తో. థేరో సత్థు ఆగమనం ఞత్వా అత్తనో వసనట్ఠానే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పహోనకవిహారే దసబలస్స గన్ధకుటిం రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీని చ ఇద్ధియా మాపేత్వా తథాగతస్స పచ్చుగ్గమనం గతో. సత్థా అలఙ్కతపటియత్తేన మగ్గేన విహారం పావిసి. అథ తథాగతే గన్ధకుటిం పవిట్ఠే భిక్ఖూ వస్సగ్గేన పత్తసేనాసనాని పవిసింసు. దేవతా ‘‘అకాలో ఆహారస్సా’’తి అట్ఠవిధం పానకం ఆహరింసు. సత్థా సఙ్ఘేన సద్ధిం పానకం పివి. ఇమినావ నియామేన తథాగతస్స సక్కారసమ్మానం అనుభవన్తస్సేవ అద్ధమాసో అతిక్కన్తో.

అథేకచ్చే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖూ ఏకస్మిం ఠానే నిసీదిత్వా కథం ఉప్పాదయింసు ‘‘సత్థా దసబలో ‘మయ్హం అగ్గసావకస్స కనిట్ఠభాతా’తి వత్వా ఏవరూపం నవకమ్మికభిక్ఖుం పస్సితుం ఆగతో, ఇమస్స విహారస్స సన్తికే జేతవనమహావిహారో వా వేళువనవిహారాదయో వా కిం కరిస్సన్తి. అయమ్పి భిక్ఖు ఏవరూపస్స నవకమ్మస్స కారకో, కిం నామ సమణధమ్మం కరిస్సతీ’’తి? అథ సత్థా చిన్తేసి – ‘‘మయి చిరం వసన్తే ఇదం ఠానం ఆకిణ్ణం భవిస్సతి, ఆరఞ్ఞకా భిక్ఖూ నామ పవివేకత్థికా హోన్తి, రేవతస్స అఫాసువిహారో భవిస్సతీ’’తి తతో రేవతస్స దివాట్ఠానం గతో. థేరో ఏకకోవ చఙ్కమనకోటియం ఆలమ్బనఫలకం నిస్సాయ పాసాణఫలకే నిసిన్నో సత్థారం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పచ్చుగ్గన్త్వా వన్ది.

అథ నం సత్థా పుచ్ఛి – ‘‘రేవత, ఇమం వాళమిగట్ఠానం, చణ్డానం హత్థిఅస్సాదీనం సద్దం సుత్వా కిన్తి కరోసీ’’తి? తేసం మే, భన్తే, సద్దం సుణతో అరఞ్ఞరతి నామ ఉప్పజ్జతీతి. సత్థా తస్మిం ఠానే రేవతత్థేరస్స పఞ్చహి గాథాసతేహి అరఞ్ఞే నివాసానిసంసం నామ కథేత్వా పునదివసే అవిదూరే ఠానే పిణ్డాయ చరిత్వా రేవతత్థేరం నివత్తేత్వా యేహి భిక్ఖూహి థేరస్స అవణ్ణో కథితో, తేసం కత్తరయట్ఠిఉపాహనాతేలనాళిఛత్తానం పముస్సనభావం అకాసి. తే అత్తనో పరిక్ఖారత్థాయ నివత్తా ఆగతమగ్గేనేవ గచ్ఛన్తాపి తం ఠానం సల్లక్ఖేతుం న సక్కోన్తి. పఠమం హి తే అలఙ్కతపటియత్తేన మగ్గేన గన్త్వా తందివసం పన విసమమగ్గేన గచ్ఛన్తా తస్మిం తస్మిం ఠానే ఉక్కుటికం నిసీదన్తి, జాణుకేన గచ్ఛన్తి. తే గుమ్బే చ గచ్ఛే చ కణ్టకే చ మద్దన్తా అత్తనో వసితసభాగట్ఠానం గన్త్వా తస్మిం తస్మిం ఖదిరఖాణుకే అత్తనో ఛత్తం సఞ్జానన్తి, ఉపాహనం కత్తరయట్ఠిం తేలనాళిం సఞ్జానన్తి. తే తస్మిం సమయే ‘‘ఇద్ధిమా అయం భిక్ఖూ’’తి ఞత్వా అత్తనో పరిక్ఖారే ఆదాయ ‘‘దసబలస్స పటియత్తసక్కారో నామ ఏవరూపో హోతీ’’తి వదన్తా ఆగమంసు.

పురతో గతభిక్ఖూ, విసాఖా ఉపాసికా, అత్తనో గేహే నిసిన్నకాలే పుచ్ఛతి – ‘‘మనాపం ను ఖో, భన్తే, రేవతత్థేరస్స వసనట్ఠాన’’న్తి? మనాపం ఉపాసికే నన్దనవనచిత్తలతాదిపటిభాగం తం సేనాసనన్తి. అథ నేసం సబ్బపచ్ఛతో ఆగతభిక్ఖూ పుచ్ఛి – ‘‘మనాపం, అయ్యా, రేవతత్థేరస్స వసనట్ఠాన’’న్తి. మా పుచ్ఛ ఉపాసికే, కథేతుం అయుత్తట్ఠానమేతం, ఉజ్జఙ్గలం సక్ఖరపాసాణవిసమం ఖదిరవనం ఏతం, తత్థ సో భిక్ఖు విహరతీతి. విసాఖా, పురిమానఞ్చ పచ్ఛిమానఞ్చ భిక్ఖూనం కథం సుత్వా ‘‘కేసం ను ఖో కథా సచ్చా’’తి పచ్ఛాభత్తే గన్ధమాలం ఆదాయ దసబలస్స ఉపట్ఠానం గన్త్వా, వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నా సత్థారం పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, రేవతత్థేరస్స వసనట్ఠానం ఏకచ్చే, అయ్యా, వణ్ణేన్తి, ఏకచ్చే నిన్దన్తి, కిం నామేతం, భన్తే’’తి? విసాఖే రమణీయం వా హోతు మా వా, యస్మిం ఠానే అరియానం చిత్తం రమతి, తదేవ ఠానం రమణీయం నామాతి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే, నిన్నే వా యది వా థలే;

యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యక’’న్తి. (ధ. ప. ౯౮; సం. ని. ౧.౨౬౧);

అథ సత్థా అపరభాగే జేతవనమహావిహారే అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో థేరం ఆరఞ్ఞకానం భిక్ఖూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

కఙ్ఖారేవతత్థేరవత్థు

౨౦౪. ఛట్ఠే ఝాయీనన్తి ఝానలాభీనం ఝానాభిరతానం. సో కిర థేరో యా ఝానసమాపత్తియో దసబలో సమాపజ్జతి, తతో అప్పతరం ఠపేత్వా బహుతరా సమాపజ్జతి. తస్మా ఝాయీనం అగ్గో నామ జాతో. కఙ్ఖాయనభావేన కఙ్ఖారేవతోతి వుచ్చతి. కఙ్ఖా నామ కుక్కుచ్చం, కుక్కుచ్చకోతి అత్థో. కిం పన అఞ్ఞే కుక్కుచ్చకా నత్థీతి? అత్థి, అయం పన థేరో కప్పియేపి కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేసి. తేనస్స కుక్కుచ్చకతా అతిపాకటా జాతాతి కఙ్ఖారేవతోత్వేవ సఙ్ఖం గతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే పురిమనయేనేవ మహాజనేన సద్ధిం విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం ఝానాభిరతానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మయాపి అనాగతే ఏవరూపేన భవితుం వట్టతీ’’తి దేసనావసానే సత్థారం నిమన్తేత్వా పురిమనయేనేవ సత్తాహం మహాసక్కారం కత్వా భగవన్తం ఆహ – ‘‘భన్తే, అహం ఇమినా అధికారకమ్మేన న అఞ్ఞం సమ్పత్తిం పత్థేమి, యథా పన సో తుమ్హేహి ఇతో సత్తదివసమత్థకే భిక్ఖు ఝాయీనం అగ్గట్ఠానే ఠపితో, ఏవం అహమ్పి అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే ఝాయీనం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సత్థా అనాగతం ఓలోకేత్వా సమిజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘అనాగతే కప్పసతసహస్సావసానే గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స సాసనే త్వం ఝాయీనం అగ్గో భవిస్ససీ’’తి బ్యాకరిత్వా పక్కామి.

సో యావజీవం కల్యాణకమ్మం కత్వా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే సావత్థినగరే మహాభోగకులే నిబ్బత్తో పచ్ఛాభత్తం ధమ్మస్సవనత్థం గచ్ఛన్తేన మహాజనేన సద్ధిం విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో దసబలస్స ధమ్మకథం సుత్వా సద్ధం పటిలభిత్వా పబ్బజితో ఉపసమ్పదం లభిత్వా కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా ఝానపరికమ్మం కరోన్తో ఝానలాభీ హుత్వా ఝానమేవ పాదకం కత్వా అరహత్తఫలం పాపుణి. సో దసబలేన సమాపజ్జితబ్బసమాపత్తీనం అప్పతరా ఠపేత్వా బహుతరా సమాపజ్జన్తో అహోరత్తం ఝానేసు చిణ్ణవసీ అహోసి. అథ నం అపరభాగే సత్థా ఇమం గుణం గహేత్వా ఝాయీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. ‘‘అకప్పియో, ఆవుసో గుళో, అకప్పియా ముగ్గా’’తి (మహావ. ౨౭౨) ఏవం పన కప్పియేస్వేవ వత్థూసు కుక్కుచ్చస్స ఉప్పాదితతాయ కుక్కుచ్చసఙ్ఖాతాయ కఙ్ఖాయ భావేన కఙ్ఖారేవతోతి సఙ్ఖం గతోతి.

సోణకోళివిసత్థేరవత్థు

౨౦౫. సత్తమే ఆరద్ధవీరియానన్తి పగ్గహితవీరియానం పరిపుణ్ణవీరియానం. సోణో కోళివిసోతి సోణోతి తస్స నామం, కోళివిసోతి గోత్తం. కోటివేస్సోతి వా అత్థో, ఇస్సరియేన కోటిప్పత్తస్స వేస్సకులస్స దారకోతి అధిప్పాయో. యస్మా పన అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం వీరియం నామ వడ్ఢేతబ్బం హోతి, థేరస్స పన హాపేతబ్బమేవ అహోసి. తస్మా ఏస ఆరద్ధవీరియానం అగ్గో నామ జాతో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయం కిర అతీతే పదుముత్తరబుద్ధకాలే సేట్ఠికులే నిబ్బత్తి, సిరివడ్ఢకుమారోతిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో పురిమనయేనేవ విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం ఆరద్ధవీరియానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మయాపి అనాగతే ఏవరూపేన భవితుం వట్టతీ’’తి దేసనాపరియోసానే దసబలం నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా వుత్తనయేనేవ పత్థనం అకాసి. సత్థా తస్స పత్థనాయ సమిజ్ఝనభావం దిస్వా పురిమనయేనేవ బ్యాకరిత్వా విహారం గతో.

సోపి సిరివడ్ఢసేట్ఠి యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కప్పసతసహస్సం అతిక్కమిత్వా ఇమస్మిం కప్పే పరినిబ్బుతే కస్సపదసబలే అనుప్పన్నే అమ్హాకం భగవతి బారాణసియం కులగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి. సో అత్తనో సహాయకేహి సద్ధిం గఙ్గాయం కీళతి. తస్మిం సమయే ఏకో జిణ్ణచీవరికో పచ్చేకబుద్ధో ‘‘బారాణసిం ఉపనిస్సాయ గఙ్గాతీరే పణ్ణసాలం కత్వా వస్సం ఉపగచ్ఛిస్సామీ’’తి ఉదకేన సముపబ్యూళ్హే దణ్డకే చ వల్లియో చ సంకడ్ఢతి. అయం కుమారో సహాయకేహి సద్ధిం గన్త్వా అభివాదేత్వా ఠితో, ‘‘భన్తే, కిం కరోథా’’తి పుచ్ఛి. కుమార ఉపకట్ఠే అన్తోవస్సే పబ్బజితానం వసనట్ఠానం నామ లద్ధుం వట్టతీతి. ‘‘భన్తే, అజ్జేవ ఏకదివసం అయ్యో యథా తథా ఆగమేతు, అహం స్వే అయ్యస్స వసనట్ఠానం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. పచ్చేకబుద్ధో ‘‘తస్సేవ కుమారస్స సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి ఆగతత్తా అధివాసేసి. సో తస్స అధివాసనం విదిత్వా గతో పునదివసే సక్కారసమ్మానం సజ్జేత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స ఆగమనం ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. పచ్చేకబుద్ధోపి ‘‘కహం ను ఖో అజ్జ భిక్ఖాచారం లభిస్సామీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ఞత్వా తస్సేవ గేహద్వారం అగమాసి.

కుమారో పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా సమ్పియాయమానో పత్తం ఆదాయ భిక్ఖం దత్వా ‘‘ఇమం అన్తోవస్సం మయ్హం గేహద్వారమేవ ఆగచ్ఛథ, భన్తే’’తి పటిఞ్ఞం గహేత్వా పచ్చేకబుద్ధే భత్తకిచ్చం కత్వా పక్కన్తే అత్తనో సహాయకేహి సద్ధిం గన్త్వా ఏకదివసేనేవ పచ్చేకబుద్ధస్స వసనపణ్ణసాలఞ్చ చఙ్కమనఞ్చ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని చ కారాపేత్వా అదాసి. తస్సేవ పణ్ణసాలం పవిసనవేలాయ హరితూపలిత్తాయ భూమియా ‘‘పాదేసు కలలం మా లగ్గీ’’తి అత్తనో పారుపనం సతసహస్సగ్ఘనకం రత్తకమ్బలం భూమత్థరణం సన్థరిత్వా కమ్బలస్స వణ్ణేన సద్ధిం పచ్చేకబుద్ధస్స సరీరప్పభం ఏకసదిసం దిస్వా అతివియ పసన్నో హుత్వా ఆహ – ‘‘యథా తుమ్హేహి అక్కన్తకాలతో పట్ఠాయ ఇమస్స కమ్బలస్స అతివియ పభా విరోచతి, ఏవమేవ మయ్హమ్పి నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే హత్థపాదానం వణ్ణో బన్ధుజీవకపుప్ఫవణ్ణో హోతు, సతక్ఖత్తుం విహతకప్పాసపటలఫస్ససదిసోవ ఫస్సో హోతూ’’తి. సో తేమాసం పచ్చేకబుద్ధం ఉపట్ఠహిత్వా పవారితకాలే తిచీవరం అదాసి. పచ్చేకబుద్ధో పరిపుణ్ణపత్తచీవరో గన్ధమాదనమేవ గతో.

సోపి కులపుత్తో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం భగవతో కాలే కాళచమ్పానగరే ఉపసేట్ఠిస్స ఘరే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స పటిసన్ధిగ్గహణకాలతో పట్ఠాయ సేట్ఠికులం అనేకాని పణ్ణాకారసహస్సాని ఆగచ్ఛన్తి. జాతదివసే చ సకలనగరం ఏకసక్కారసమ్మానం అహోసి. అథస్స నామగ్గహణదివసే మాతాపితరో ‘‘అమ్హాకం పుత్తో అత్తనో నామం గణ్హిత్వావ ఆగతో, రత్తసువణ్ణరసపరిసిత్తా వియస్స సరీరచ్ఛవీ’’తి సోణకుమారోత్వేవస్స నామం అకంసు.

అథస్స సట్ఠి ధాతియో ఉపనేత్వా దేవకుమారం వియ నం సుఖేన వడ్ఢేసుం. తస్స ఏవరూపం ఆహారవిధానం అహోసి – సట్ఠికరీసమత్తం ఠానం కసిత్వా తివిధేన ఉదకేన పోసేన్తి. కేదారే పవిసన్తీసు ఉదకమాతికాసు ఖీరోదకస్స చ గన్ధోదకస్స చ అనేకాని చాటిసహస్సాని ఆసిఞ్చన్తి. సాలిసీసానం ఖీరగ్గహణకాలే సుకాదీనం పాణానం ఉచ్ఛిట్ఠకరణనివారణత్థం వీహిగబ్భానం సుఖుమాలభావత్థఞ్చ పరియన్తపరిక్ఖేపే చ అన్తరన్తరా చ థమ్భే నిఖనిత్వా ఉపరి దణ్డకే దత్వా కిలఞ్జేహి ఛాదేత్వా సమన్తా సాణియా పరిక్ఖిపిత్వా సబ్బపరియన్తే ఆరక్ఖం గణ్హన్తి. సస్సే నిప్ఫన్నే కోట్ఠే చతుజాతిగన్ధేహి పరిభణ్డం కత్వా ఉపరి ఉత్తమగన్ధేహి పరిభావేన్తి. అనేకసహస్సపురిసా ఖేత్తం ఓరుయ్హ సాలిసీసాని వణ్టేసు ఛిన్దిత్వా ముట్ఠిముట్ఠియో కత్వా రజ్జుకేహి బన్ధిత్వా సుక్ఖాపేన్తి. తతో కోట్ఠకస్స హేట్ఠిమతలే గన్ధే సన్థరిత్వా ఉపరి సాలిసీసాని సన్థరన్తి. ఏవం ఏకన్తరికం కత్వా సన్థరన్తా కోట్ఠకం పూరేత్వా ద్వారం పిదహన్తి, తివస్ససమ్పత్తకాలే కోట్ఠకం వివరన్తి. వివటకాలే సకలనగరం సుగన్ధగన్ధికం హోతి. సాలిమ్హి పహతే ధుత్తా థుసే కిణిత్వా గణ్హన్తి, కుణ్డకం పన చూళుపట్ఠాకా లభన్తి. ముసలఘట్టితకే సాలితణ్డులే విచినిత్వా గణ్హన్తి. తే సువణ్ణహీరకపచ్ఛియం పక్ఖిపిత్వా సతకాలం పరిస్సావేత్వా గహితే పక్కుథితజాతిరసే ఏకవారం పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధరన్తి, పముఖట్ఠానం సుమనపుప్ఫసదిసం హోతి. తం భోజనం సువణ్ణసరకే పక్ఖిపిత్వా పక్కుథితఅప్పోదకమధుపాయాసపూరితస్స రజతథాలస్స ఉపరి కత్వా ఆదాయ గన్త్వా సేట్ఠిపుత్తస్స పురతో ఠపేన్తి.

సో అత్తనో యాపనమత్తం భుఞ్జిత్వా గన్ధవాసితేన ఉదకేన ముఖం విక్ఖాలేత్వా హత్థపాదే ధోవతి. అథస్స ధోతహత్థపాదస్స నానప్పకారం ముఖవాసం ఉపనేన్తి. తస్స అక్కమనట్ఠానే వరపోత్థకచిత్తత్థరణం అత్థరన్తి. హత్థపాదతలానిస్స బన్ధుజీవకపుప్ఫవణ్ణాని హోన్తి, సతకాలవిహతకప్పాసస్స వియ ఫస్సో, పాదతలేసు మణికుణ్డలావత్తవణ్ణాని లోమాని జాయింసు. సో కస్సచిదేవ కుజ్ఝిత్వా ‘‘ఆజానాహి భూమిం అక్కమిస్సామీ’’తి వదతి. తస్స వయప్పత్తస్స తిణ్ణం ఉతూనం అనుచ్ఛవికే తయో పాసాదే కారేత్వా నాటకాని చ ఉపట్ఠాపేసుం. సో మహాసమ్పత్తిం అనుభవన్తో దేవో మఞ్ఞే పటివసతి.

అథ అమ్హాకం సత్థరి సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కే రాజగహం ఉపనిస్సాయ విహరన్తే పాదలోమదస్సనత్థం రఞ్ఞా మాగధేన పక్కోసాపేత్వా అసీతియా గామియసహస్సేహి సద్ధిం సత్థు సన్తికం పహితో ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో సత్థారం పబ్బజ్జం యాచి. అథ నం భగవా ‘‘అనుఞ్ఞాతోసి మాతాపితూహీ’’తి పుచ్ఛిత్వా అననుఞ్ఞాతభావం సుత్వా ‘‘న ఖో, సోణ, తథాగతా మాతాపితూహి అననుఞ్ఞాతం పుత్తం పబ్బాజేన్తీ’’తి పటిక్ఖిపి. సో ‘‘సాధు భగవా’’తి తథాగతస్స వచనం సిరసా సమ్పటిచ్ఛిత్వా మాతాపితూనం సన్తికం గన్త్వా అనుజానాపేత్వా సత్థు సన్తికం ఆగమ్మ అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో సన్తికే పబ్బజి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనస్స పబ్బజ్జావిధానం పాళియం (మహావ. ౨౪౩) ఆగతమేవ.

తస్స పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభిత్వా రాజగహే విహరన్తస్స సమ్బహులా ఞాతిసాలోహితా చ సన్దిట్ఠసమ్భత్తా చ సక్కారసమ్మానం ఆహరన్తి, రూపనిప్ఫత్తియా వణ్ణం కథేన్తి, అఞ్ఞేపి జనా పస్సితుం ఆగచ్ఛన్తి. థేరో చిన్తేసి – ‘‘మమ సన్తికం బహూ జనా ఆగచ్ఛన్తి, కమ్మట్ఠానే వా విపస్సనాయ వా కమ్మం కాతుం కథం సక్ఖిస్సామి, యంనూనాహం సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా సీతవనసుసానం గన్త్వా సమణధమ్మం కరేయ్యం. తత్ర హి సుసానన్తి జిగుచ్ఛిత్వా బహూ జనా నాగమిస్సన్తి, ఏవంసన్తే మమ కిచ్చం మత్థకం పాపుణిస్సతీ’’తి సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా సీతవనం గన్త్వా సమణధమ్మం కాతుం ఆరభి. సో చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం సరీరం పరమసుఖుమాలం, న ఖో పన సక్కా సుఖేనేవ సుఖం పాపుణితుం, కాయం కిలమేత్వాపి సమణధమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి. తతో ఠానచఙ్కమమేవ అధిట్ఠాయ పధానమకాసి. తస్స సుఖుమాలానం పాదతలానం అన్తన్తేహి ఫోటా ఉట్ఠాయ భిజ్జింసు, చఙ్కమో ఏకలోహితోవ అహోసి. పాదేసు అవహన్తేసు జణ్ణుకేహిపి హత్థేహిపి వాయమిత్వా చఙ్కమతి. ఏవం వీరియం దళ్హం కరోన్తోపి ఓభాసమత్తమ్పి నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తో చిన్తేసి – ‘‘సచే అఞ్ఞోపి ఆరద్ధవీరియో భవేయ్య, మాదిసోవ భవేయ్య. అహం ఖో పన ఏవం వాయమన్తోపి మగ్గం వా ఫలం వా ఉప్పాదేతుం న సక్కోమి, అద్ధా నేవాహం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, న విపఞ్చితఞ్ఞూ, న నేయ్యో, పదపరమేన మయా భవితబ్బం. కిం మే పబ్బజ్జాయ, హీనాయావత్తిత్వా భోగే చ భుఞ్జిస్సామి పుఞ్ఞాని చ కరిస్సామీ’’తి.

తస్మిం సమయే సత్థా థేరస్స వితక్కం ఞత్వా సాయన్హసమయే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో తత్థ గన్త్వా లోహితేన ఫుట్ఠం చఙ్కమం దిస్వా థేరం వీణోవాదేన (మహావ. ౨౪౩) ఓవదిత్వా వీరియసమథయోజనత్థాయ తస్స కమ్మట్ఠానం కథేత్వా గిజ్ఝకూటమేవ గతో. సోణత్థేరోపి దసబలస్స సమ్ముఖా ఓవాదం లభిత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తే పతిట్ఠాసి. అథ సత్థా అపరభాగే జేతవనే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ధమ్మం దేసేన్తో థేరం ఆరద్ధవీరియానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

సోణకుటికణ్ణత్థేరవత్థు

౨౦౬. అట్ఠమే కల్యాణవాక్కరణానన్తి వాక్కరణం వుచ్చతి వచనకిరియా, మధురవచనానన్తి అత్థో. అయఞ్హి థేరో దసబలేన సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియా తథాగతస్స మధురేన సరేన ధమ్మకథం కథేసి. అథస్స సత్థా సాధుకారం అదాసి. తస్మా సో కల్యాణవాక్కరణానం అగ్గో నామ జాతో. సోణోతి తస్స నామం, కోటిఅగ్ఘనకం పన కణ్ణపిళన్ధనం ధారేసి. తస్మా కుటికణ్ణోతి వుచ్చతి, కోటికణ్ణోతి అత్థో.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి పదుముత్తరబుద్ధకాలే పురిమనయేనేవ మహాజనేన సద్ధిం విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠత్వా సత్థు ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం కల్యాణవాక్కరణానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మయాపి అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే కల్యాణవాక్కరణానం అగ్గేన భవితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా దసబలం నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా, ‘‘భన్తే, యం భిక్ఖుం తుమ్హే ఇతో సత్తదివసమత్థకే కల్యాణవాక్కరణానం అగ్గట్ఠానే ఠపయిత్థ, అహమ్పి ఇమస్స అధికారకమ్మస్స ఫలేన అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే తథారూపో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయం దిస్వా ‘‘అనాగతే గోతమబుద్ధస్స సాసనే కల్యాణవాక్కరణానం అగ్గో భవిస్ససీ’’తి బ్యాకరిత్వా పక్కామి.

సోపి యావజీవం కుసలం కత్వా కప్పసతసహస్సం దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తో అమ్హాకం దసబలస్స ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ దేవలోకా చవిత్వా కాళియా నామ కురరఘరికాయ ఉపాసికాయ కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. సా పరిపక్కే గబ్భే రాజగహనగరే అత్తనో కులనివేసనం ఆగతా.

తస్మిం సమయే అమ్హాకం సత్థా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో ఇసిపతనే ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. ధమ్మచక్కప్పవత్తనే దససహస్సచక్కవాళదేవతా సన్నిపతింసు. తత్థ ఏకో అట్ఠవీసతియా యక్ఖసేనాపతీనం అబ్భన్తరే సాతాగిరో నామ యక్ఖో దసబలస్స ధమ్మకథం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ చిన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో అయం ఏవం మధురధమ్మకథా మమ సహాయేన హేమవతేన సుతా న సుతా’’తి? సో దేవసఙ్ఘస్స అన్తరే ఓలోకేన్తో తం అపస్సిత్వా ‘‘అద్ధా మమ సహాయో తిణ్ణం రతనానం ఉప్పన్నభావం న జానాతి, గచ్ఛామి దసబలస్స చేవ వణ్ణం కథేస్సామి, పటివిద్ధధమ్మఞ్చ ఆరోచేస్సామీ’’తి అత్తనో పరిసాయ సద్ధిం రాజగహమత్థకేన తస్స సన్తికం పాయాసి.

హేమవతోపి తియోజనసహస్సం హిమవన్తం అకాలపుప్ఫితం దిస్వా ‘‘మమ సహాయేన సాతాగిరేన సద్ధిం హిమవన్తకీళితం కీళిస్సామీ’’తి అత్తనో పరిసాయ సద్ధిం రాజగహమత్థకేనేవ పాయాసి. తేసం ద్విన్నమ్పి అగ్గబలకాయా కులఘరికాయ కాళిఉపాసికాయ నివేసనమత్థకే సమాగన్త్వా ‘‘తుమ్హే కస్స పరిసా, మయం సాతాగిరస్స. తుమ్హే కస్స పరిసా, మయం హేమవతస్సా’’తి ఆహంసు. తే హట్ఠతుట్ఠావ గన్త్వా తేసం యక్ఖసేనాపతీనం ఆరోచయింసు. తేపి తంఖణఞ్ఞేవ ఉపాసికాయ నివేసనమత్థకే సమాగచ్ఛింసు. సాతాగిరో హేమవతం ఆహ – ‘‘కహం, సమ్మ, గచ్ఛసీ’’తి? తవ సన్తికం సమ్మాతి. కింకారణాతి? హిమవన్తం పుప్ఫితం దిస్వా తయా సద్ధిం తత్థ కీళిస్సామీతి. త్వం పన, సమ్మ, కహం గచ్ఛసీతి? తవ సన్తికం, సమ్మాతి. కింకారణాతి? త్వం హిమవన్తస్స కేన పుప్ఫితభావం జానాసీతి? న జానామి, సమ్మాతి. సుద్ధోదనమహారాజస్స పుత్తో సిద్ధత్థకుమారో దససహస్సిలోకధాతుం కమ్పేత్వా పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో దససహస్సచక్కవాళదేవతానం మజ్ఝే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. తస్స పవత్తితభావం న జానాసీతి? న జానామి, సమ్మాతి. త్వం ఏత్తకమేవ ఠానం పుప్ఫితన్తి అఞ్ఞాసి, తస్స పన పురిసస్స సక్కారత్థాయ సకలదససహస్సచక్కవాళం ఏకమాలాగుళసదిసం అజ్జ జాతం సమ్మాతి. మాలా తావ పుప్ఫన్తు, తయా సో సత్థా అక్ఖీని పూరేత్వా దిట్ఠోతి. ఆమ, సమ్మ, సత్థా చ మే దిట్ఠో, ధమ్మో చ సుతో, అమతఞ్చ పీతం. అహం ‘‘ఏతం అమతధమ్మం తమ్పి జానాపేస్సామీ’’తి తవ సన్తికం ఆగతోస్మి, సమ్మాతి. తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం కథేన్తానంయేవ ఉపాసికా సిరిసయనతో ఉట్ఠాయ నిసిన్నా తం కథాసల్లాపం సుత్వా సద్దే నిమిత్తం గణ్హి. ‘‘అయం సద్దో ఉద్ధం, న హేట్ఠా, అమనుస్సభాసితో, నో మనుస్సభాసితో’’తి సల్లక్ఖేత్వా ఓహితసోతా పగ్గహితమానసా హుత్వా నిసీది. తతో –

‘‘అజ్జ పన్నరసో ఉపోసథో (ఇతి సాతాగిరో యక్ఖో),

దిబ్బా రత్తి ఉపట్ఠితా;

అనోమనామం సత్థారం,

హన్ద పస్సామ గోతమ’’న్తి. (సు. ని. ౧౫౩) –

ఏవం సాతాగిరేన వుత్తే –

‘‘కచ్చి మనో సుపణిహితో (ఇతి హేమవతో యక్ఖో),

సబ్బభూతేసు తాదినో;

కచ్చి ఇట్ఠే అనిట్ఠే చ,

సఙ్కప్పస్స వసీకతా’’తి. (సు. ని. ౧౫౪);

ఏవం హేమవతో సత్థు కాయసమాచారఞ్చ ఆజీవఞ్చ మనోసమాచారఞ్చ పుచ్ఛి. పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం సాతాగిరో విస్సజ్జేసి. ఏవం సత్థు సరీరవణ్ణగుణవణ్ణకథనవసేన హేమవతసుత్తన్తే నిట్ఠితే హేమవతో సహాయకస్స ధమ్మదేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

అథ, కాళీ ఉపాసికా, పరస్స ధమ్మే దేసీయమానే తథాగతం అదిట్ఠపుబ్బావ హుత్వా అనుస్సవప్పసాదం ఉప్పాదేత్వా పరస్స వడ్ఢితం భోజనం భుఞ్జమానా వియ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. సా సబ్బమాతుగామానం అన్తరే పఠమకసోతాపన్నా సబ్బజేట్ఠికా అహోసి. తస్సా సహ సోతాపత్తిభావేన తమేవ రత్తిం గబ్భవుట్ఠానం జాతం, పటిలద్ధదారకస్స నామగ్గహణదివసే సోణోతి నామం అకాసి. సా యథారుచియా కులగేహే వసిత్వా కులఘరమేవ అగమాసి.

తస్మిం సమయే మహాకచ్చానత్థేరో తం నగరం ఉపనిస్సాయ ఉపవత్తే పబ్బతే పటివసతి. ఉపాసికా థేరం ఉపట్ఠాతి. థేరో నిబద్ధం తస్సా నివేసనం గచ్ఛతి. సోణదారకోపి నిబద్ధం థేరస్స సన్తికే విచరన్తో విస్సాసికో అహోసి. సో అపరేన సమయేన థేరస్స సన్తికే పబ్బజి. థేరో తం ఉపసమ్పాదేతుకామో తీణి వస్సాని గణం పరియేసిత్వా ఉపసమ్పాదేసి. సో ఉపసమ్పన్నో కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్వా థేరస్సేవ సన్తికే సుత్తనిపాతం ఉగ్గణ్హిత్వా వుత్థవస్సో పవారేత్వా సత్థారం పస్సితుకామో హుత్వా ఉపజ్ఝాయం ఆపుచ్ఛి. థేరో ఆహ – ‘‘సోణ, తయి గతే సత్థా తం ఏకగన్ధకుటియం వసాపేత్వా ధమ్మం అజ్ఝేసిస్సతి, త్వం ధమ్మం కథేస్ససి. సత్థా తవ ధమ్మకథాయ పసీదిత్వా తుయ్హం వరం దస్సతి. త్వం వరం గణ్హన్తో ఇమఞ్చ ఇమఞ్చ గణ్హాహి, మమ వచనేన దసబలస్స పాదే వన్దాహీ’’తి. సో ఉపజ్ఝాయేన అనుఞ్ఞాతో మాతుఉపాసికాయ గేహం గన్త్వా ఆరోచేసి. సాపి ‘‘సాధు, తాత, త్వం దసబలం పస్సితుం గచ్ఛన్తో ఇమం కమ్బలం ఆహరిత్వా సత్థు వసనగన్ధకుటియా భూమత్థరణం కత్వా అత్థరాహీ’’తి కమ్బలం అదాసి. సోణత్థేరో తం ఆదాయ సేనాసనం సంసామేత్వా అనుపుబ్బేన సత్థు వసనట్ఠానం గన్త్వా దసబలస్స బుద్ధాసనే నిసిన్నవేలాయమేవ ఉపసఙ్కమిత్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. సత్థా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆనన్ద, ఇమస్స భిక్ఖుస్స సేనాసనం జానాహీ’’తి. థేరో సత్థు అధిప్పాయం ఞత్వా అన్తోగన్ధకుటియంయేవ భూమత్థరణం ఉస్సారేన్తో వియ అత్థరి.

అథ ఖో భగవా బహుదేవరత్తిం అజ్ఝోకాసే వీతినామేత్వా విహారం పావిసి, ఆయస్మాపి ఖో సోణో బహుదేవరత్తిం అజ్ఝోకాసే వీతినామేత్వా విహారం పావిసి. సత్థా పచ్ఛిమయామే సీహసేయ్యం కప్పేత్వా పచ్చూససమయే వుట్ఠాయ నిసీదిత్వా ‘‘ఏత్తకేన కాలేన సోణస్స కాయదరథో పటిప్పస్సద్ధో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఆయస్మన్తం సోణం అజ్ఝేసి – ‘‘పటిభాతు తం భిక్ఖు ధమ్మో భాసితు’’న్తి. సోణత్థేరో మధురస్సరేన ఏకబ్యఞ్జనమ్పి అవినాసేన్తో అట్ఠకవగ్గియాని సుత్తాని (సు. ని. ౭౭౨ ఆదయో) అభాసి. కథాపరియోసానే భగవా సాధుకారం దత్వా ‘‘సుగ్గహితో తే భిక్ఖు ధమ్మో, మయా దేసితకాలే చ అజ్జ చ ఏకసదిసావ దేసనా, కిఞ్చి ఊనం వా అధికం వా నత్థీ’’తి పసన్నభావం పకాసేసి. సోణత్థేరోపి ‘‘అయం ఓకాసో’’తి సల్లక్ఖేత్వా ఉపజ్ఝాయస్స వచనేన దసబలం వన్దిత్వా వినయధరపఞ్చమేన గణేన ఉపసమ్పదం ఆదిం కత్వా సబ్బే వరే యాచి, సత్థా అదాసి. పున థేరో మాతుఉపాసికాయ వచనేన వన్దిత్వా ‘‘అయం, భన్తే, ఉపాసికాయ తుమ్హాకం వసనగన్ధకుటియం భూమత్థరణత్థం కమ్బలో పహితో’’తి కమ్బలం దత్వా ఉట్ఠాయాసనా సత్థారం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన థేరస్స పబ్బజ్జం ఆదిం కత్వా సబ్బం సుత్తే ఆగతమేవ.

ఇతి థేరో సత్థు సన్తికా అట్ఠ వరే లభిత్వా ఉపజ్ఝాయస్స సన్తికం గన్త్వా సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. పునదివసే మాతుఉపాసికాయ నివేసనద్వారం గన్త్వా భిక్ఖాయ అట్ఠాసి. ఉపాసికా ‘‘పుత్తో కిర మే ద్వారే ఠితో’’తి సుత్వా వేగేన ఆగన్త్వా అభివాదేత్వా హత్థతో పత్తం గహేత్వా అన్తోనివేసనే నిసీదాపేత్వా భోజనం అదాసి. అథ నం భత్తకిచ్చపరియోసానే ఆహ – ‘‘దిట్ఠో తే, తాత, దసబలో’’తి? ఆమ ఉపాసికేతి. వన్దితో తే మమ వచనేనాతి? ఆమ వన్దితో, సోపి చ మే కమ్బలో తథాగతస్స వసనట్ఠానే భూమత్థరణం కత్వా అత్థతోతి. కిం, తాత, తయా కిర సత్థు ధమ్మకథా కథితా, సత్థారా చ తే సాధుకారో దిన్నోతి? తయా కథం ఞాతం ఉపాసికేతి? తాత, మయ్హం గేహే అధివత్థా దేవతా దసబలేన తుయ్హం సాధుకారం దిన్నదివసే ‘‘సకలదససహస్సచక్కవాళే దేవతా సాధుకారం అదంసూ’’తి ఆహ – తాత, తయా కథితధమ్మకథం బుద్ధానం కథితనియామేనేవ మయ్హమ్పి కథేతుం పచ్చాసీసామీతి. థేరో మాతు కథం సమ్పటిచ్ఛి. సా తస్స అధివాసనం విదిత్వా ద్వారే మణ్డపం కారేత్వా దసబలస్స కథితనియామేనేవ అత్తనో ధమ్మకథం కథాపేసీతి వత్థు ఏత్థ సముట్ఠితం. సత్థా అపరభాగే అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో థేరం కల్యాణవాక్కరణానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

సీవలిత్థేరవత్థు

౨౦౭. నవమే లాభీనం యదిదం సీవలీతి ఠపేత్వా తథాగతం లాభీనం భిక్ఖూనం సీవలిత్థేరో అగ్గోతి దస్సేతి. తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి అతీతే పదుముత్తరబుద్ధకాలే వుత్తనయేనేవ విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం లాభీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మయాపి అనాగతే ఏవరూపేన భవితుం వట్టతీ’’తి దసబలం నిమన్తేత్వా పురిమనయేనేవ సత్తాహం మహాదానం దత్వా ‘‘భగవా అహమ్పి ఇమినా అధికారకమ్మేన అఞ్ఞం సమ్పత్తిం న పత్థేమి, అనాగతే పన ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే అహమ్పి తుమ్హేహి సో ఏతదగ్గే ఠపితభిక్ఖు వియ లాభీనం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సత్థా అనన్తరాయం దిస్వా ‘‘అయం తే పత్థనా అనాగతే గోతమస్స బుద్ధస్స సాసనే సమిజ్ఝిస్సతీ’’తి బ్యాకరిత్వా పక్కామి.

సోపి కులపుత్తో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో విపస్సీబుద్ధకాలే బన్ధుమతీనగరతో అవిదూరే ఏకస్మిం గామే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్మిం సమయే బన్ధుమతీనగరవాసినో రఞ్ఞా సద్ధిం సాకచ్ఛిత్వా సాకచ్ఛిత్వా దసబలస్స దానం దేన్తి. తే ఏకదివసం సబ్బేవ ఏకతో హుత్వా దానం దేన్తా ‘‘కిం ను ఖో అమ్హాకం దానముఖే నత్థీ’’తి మధుఞ్చ గుళదధిఞ్చ న అద్దసంసు. తే ‘‘యతో కుతోచి ఆహరిస్సామా’’తి జనపదతో నగరం పవిసనమగ్గే పురిసం ఠపేసుం. తదా ఏస కులపుత్తో అత్తనో గామతో గుళదధివారకం గహేత్వా ‘‘కిఞ్చిదేవ ఆహరిస్సామీ’’తి నగరం గచ్ఛన్తో ముఖం ధోవిత్వా ‘‘ధోతహత్థపాదో పవిసిస్సామీ’’తి ఫాసుకట్ఠానం ఓలోకేన్తో నఙ్గలసీసమత్తం నిమ్మక్ఖికం దణ్డకమధుం దిస్వా ‘‘పుఞ్ఞేన మే ఇదం ఉప్పన్న’’న్తి గహేత్వా నగరం పవిసతి. నాగరేహి ఠపితపురిసో తం దిస్వా, ‘‘భో పురిస, కస్సిమం ఆహరసీ’’తి పుచ్ఛి. న కస్సచి సామి, విక్కిణితుం పన మే ఇదం ఆనీతన్తి. తేన హి, భో పురిస, ఇమం కహాపణం గహేత్వా ఏతం మధుఞ్చ గుళదధిఞ్చ దేహీతి.

సో చిన్తేసి – ‘‘ఇదం న బహుమూలం, అయఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ బహుం దేతి, వీమంసితుం వట్టతీ’’తి. తతో నం ‘‘నాహం ఏకకహాపణేన దేమీ’’తి ఆహ. యది ఏవం, ద్వే గహేత్వా దేహీతి. ద్వీహిపి న దేమీతి. ఏతేనుపాయేన వడ్ఢన్తం వడ్ఢన్తం సహస్సం పాపుణి. సో చిన్తేసి – ‘‘అతిఅఞ్ఛితుం న వట్టతి, హోతు తావ, ఇమస్స కత్తబ్బకిచ్చం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. అథ నం ఆహ – ‘‘ఇదం న బహుఅగ్ఘనకం, త్వఞ్చ బహుం దేసి, కేన కమ్మేన ఇదం గణ్హాసీ’’తి? ఇధ, భో, నగరవాసినో రఞ్ఞా సద్ధిం పటివిరుజ్ఝిత్వా విపస్సీదసబలస్స దానం దేన్తా ఇదం ద్వయం దానముఖే అపస్సన్తా పరియేసన్తి. సచే ఇదం ద్వయం న లభిస్సన్తి, నాగరానం పరాజయో భవిస్సతి. తస్మా సహస్సం దత్వా గణ్హామీతి. కిం పనేతం నాగరానమేవ వట్టతి, న అఞ్ఞేసం దాతుం వట్టతీతి? యస్స కస్సచి దాతుం అవారితమేతన్తి. అత్థి పన తే కోచి నాగరానం దానే ఏకదివసం సహస్సం దాతాతి? నత్థి సమ్మాతి. ఇమేసం పన ద్విన్నం సహస్సగ్ఘనకభావం జానాసీతి? ఆమ జానామీతి. తేన హి గచ్ఛ, నాగరానం ఆచిక్ఖ – ‘‘ఏకో పురిసో ఇమాని ద్వే మూలేన న దేతి, సహత్థేనేవ దాతుకామో, తుమ్హే ఇమేసం ద్విన్నం కారణా నిరుస్సుక్కా హోథా’’తి. త్వం పన మే ఇమస్మిం దానముఖే జేట్ఠకభావస్స కాయసక్ఖీ హోహీతి.

సో గామవాసీ పరిబ్బయత్థం గహితమాసకేన పఞ్చకటుకం గహేత్వా చుణ్ణం కత్వా దధితో కఞ్జియం వాహేత్వా తత్థ మధుపటలం పీళేత్వా పఞ్చకటుకచుణ్ణేన యోజేత్వా ఏకస్మిం పదుమినిపత్తే పక్ఖిపిత్వా తం సంవిదహిత్వా ఆదాయ దసబలస్స అవిదూరే ఠానే నిసీది. మహాజనేన ఆహరియమానస్స సక్కారస్స అన్తరే అత్తనో పత్తవారం ఓలోకయమానో ఓకాసం ఞత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా ‘‘భగవా అయం మయ్హం దుగ్గతపణ్ణాకారో, ఇమం మే అనుకమ్పం పటిచ్చ గణ్హథా’’తి. సత్థా తస్స అనుకమ్పం పటిచ్చ చతుమహారాజదత్తియేన సేలమయేన పత్తేన తం పటిగ్గహేత్వా యథా అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్సస్స దియ్యమానం న ఖీయతి, ఏవం అధిట్ఠాసి. సోపి కులపుత్తో నిట్ఠితభత్తకిచ్చం భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం ఠితో ఆహ – ‘‘దిట్ఠో మే భగవా అజ్జ బన్ధుమతీనగరవాసికేహి తుమ్హాకం సక్కారో ఆహరియమానో, అహమ్పి ఇమస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన నిబ్బత్తనిబ్బత్తభవే లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో భవేయ్య’’న్తి. సత్థా ‘‘ఏవం హోతు కులపుత్తా’’తి వత్వా తస్స చ నగరవాసీనఞ్చ భత్తానుమోదనం కత్వా పక్కామి.

సోపి కులపుత్తో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సుప్పవాసాయ రాజధీతాయ కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ సాయం పాతఞ్చ పణ్ణాకారసతాని పాపుణన్తి, సుప్పవాసా సమ్పత్తిం గచ్ఛతి. అథ నం పుఞ్ఞవీమంసనత్థం హత్థేన బీజపచ్ఛిం ఫుసాపేన్తి, ఏకేకబీజతో సలాకసతమ్పి సలాకసహస్సమ్పి నిగచ్ఛతి. ఏకకరీసఖేత్తతో పఞ్ఞాసమ్పి సట్ఠిపి సకటాని ఉప్పజ్జన్తి. కోట్ఠపూరణకాలేపి కోట్ఠద్వారం హత్థేన ఫుసాపేన్తి, రాజధీతాయ పుఞ్ఞేన గణ్హన్తానం గహితగహితట్ఠానం పున పూరతి. పరిపుణ్ణభత్తకుమ్భితోపి ‘‘రాజధీతాయ పుఞ్ఞ’’న్తి వత్వా యస్స కస్సచి దేన్తానం యావ న ఉక్కడ్ఢన్తి, న తావ భత్తం ఖీయతి. దారకే కుచ్ఛిగతేయేవ సత్త వస్సాని అతిక్కమింసు.

గబ్భే పన పరిపక్కే సత్తాహం మహాదుక్ఖం అనుభోసి. సా సామికం ఆమన్తేత్వా ‘‘పురే మరణా జీవమానావ దానం దస్సామీ’’తి సత్థు సన్తికం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ ఇమం పవత్తిం సత్థు ఆరోచేత్వా సత్థారం నిమన్తేహి, యఞ్చ సత్థా వదేతి, తం సాధుకం ఉపలక్ఖేత్వా ఆగన్త్వా మయ్హం కథేహీ’’తి. సో గన్త్వా తస్సా సాసనం భగవతో ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘సుఖినీ హోతు సుప్పవాసా కోలియధీతా, సుఖినీ అరోగా అరోగం పుత్తం విజాయతూ’’తి ఆహ. రాజా తం సుత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా అన్తోగామాభిముఖో పాయాసి. తస్స పురే ఆగమనాయేవ సుప్పవాసాయ కుచ్ఛితో ధమకరణా ఉదకం వియ గబ్భో నిక్ఖమి, పరివారేత్వా నిసిన్నజనో అస్సుముఖోవ హసితుం ఆరద్ధో. హట్ఠతుట్ఠో మహాజనో రఞ్ఞో పుత్తసాసనం ఆరోచేతుం అగమాసి.

రాజా తేసం ఇఙ్గితం దిస్వావ ‘‘దసబలేన కథితకథా నిప్ఫన్నా మఞ్ఞే’’తి చిన్తేసి. సో ఆగన్త్వా సత్థు సాసనం రాజధీతాయ ఆరోచేసి. రాజధీతా ‘‘తయా నిమన్తితం జీవితభత్తమేవ మఙ్గలభత్తం భవిస్సతి, గచ్ఛ సత్తాహం దసబలం నిమన్తేహీ’’తి. రాజా తథా అకాసి. సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం పవత్తయింసు. దారకో సబ్బేసం ఞాతీనం సన్తత్తచిత్తం నిబ్బాపేన్తో జాతోతి సీవలిదారకోత్వేవస్స నామం అకంసు. సో సత్త వస్సాని గబ్భే వసితత్తా జాతకాలతో పట్ఠాయ సబ్బకమ్మక్ఖమో అహోసి. ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తో సత్తమే దివసే తేన సద్ధిం కథాసల్లాపం అకాసి. సత్థాపి ధమ్మపదే గాథం అభాసి –

‘‘యోమం పలిపథం దుగ్గం, సంసారం మోహమచ్చగా;

తిణ్ణో పారఙ్గతో ఝాయీ, అనేజో అకథంకథీ;

అనుపాదాయ నిబ్బుతో, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. (ధ. ప. ౪౧౪);

అథ నం థేరో ఏవమాహ – ‘‘కిం పన తయా ఏవరూపం దుక్ఖరాసిం అనుభవిత్వా పబ్బజితుం న వట్టతీ’’తి? లభమానో పబ్బజేయ్యం, భన్తేతి. సుప్పవాసా తం దారకం థేరేన సద్ధిం కథేన్తం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో మే పుత్తో ధమ్మసేనాపతినా సద్ధిం కథేతీ’’తి థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘మయ్హం పుత్తో తుమ్హేహి సద్ధిం కిం కథేతి, భదన్తే’’తి? అత్తనా అనుభూతం గబ్భవాసదుక్ఖం కథేత్వా తుమ్హేహి అనుఞ్ఞాతో పబ్బజిస్సామీతి వదతీతి. సాధు, భన్తే, పబ్బాజేథ నన్తి. థేరో తం విహారం నేత్వా తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం దత్వా పబ్బాజేన్తో, ‘‘సీవలి, న తుయ్హం అఞ్ఞేన ఓవాదేన కమ్మం అత్థి, తయా సత్త వస్సాని అనుభూతదుక్ఖమేవ పచ్చవేక్ఖాహీ’’తి. భన్తే, పబ్బాజనమేవ తుమ్హాకం భారో, యం పన మయా కాతుం సక్కా, తమహం జానిస్సామీతి. సో పఠమకేసవట్టియా ఓహారితక్ఖణేయేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, దుతియాయ ఓహారితక్ఖణే సకదాగామిఫలే, తతియాయ అనాగామిఫలే. సబ్బేసంయేవ పన కేసానం ఓరోపనఞ్చ అరహత్తసచ్ఛికిరియా చ అపచ్ఛా అపురిమా అహోసి. తస్స పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చత్తారో పచ్చయా యదిచ్ఛకం ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం ఏత్థ వత్థు సముట్ఠితం.

అపరభాగే సత్థా సావత్థిం అగమాసి. థేరో సత్థారం అభివాదేత్వా, ‘‘భన్తే, మయ్హం పుఞ్ఞం వీమంసిస్సామి, పఞ్చ మే భిక్ఖుసతాని దేథా’’తి ఆహ. గణ్హ, సీవలీతి. సో పఞ్చసతే భిక్ఖూ గహేత్వా హిమవన్తాభిముఖం గచ్ఛన్తో అటవిమగ్గం గచ్ఛతి. తస్స పఠమం దిట్ఠా నిగ్రోధే అధివత్థా దేవతా సత్త దివసాని దానం అదాసి. ఇతి సో –

‘‘నిగ్రోధం పఠమం పస్సి, దుతియం పణ్డవపబ్బతం;

తతియం అచిరవతియం, చతుత్థం వరసాగరం.

‘‘పఞ్చమం హిమవన్తం సో, ఛట్ఠం ఛద్దన్తుపాగమి;

సత్తమం గన్ధమాదనం, అట్ఠమం అథ రేవత’’న్తి.

సబ్బట్ఠానేసు సత్త సత్త దివసానేవ దానం అదంసు. గన్ధమాదనపబ్బతే పన నాగదత్తదేవరాజా నామ సత్తదివసేసు ఏకదివసం ఖీరపిణ్డపాతం అదాసి, ఏకదివసం సప్పిపిణ్డపాతం అదాసి. భిక్ఖుసఙ్ఘో ఆహ – ‘‘ఆవుసో, ఇమస్స దేవరఞ్ఞో నేవ ధేనుయో దుయ్హమానా పఞ్ఞాయన్తి, న దధినిమ్మథనం, కుతో తే, దేవరాజ, ఇమం ఉప్పజ్జతీ’’తి? ‘‘భన్తే, కస్సపదసబలస్స కాలే ఖీరసలాకభత్తదానస్సేతం ఫల’’న్తి దేవరాజా ఆహ. అపరభాగే సత్థా ఖదిరవనియరేవతస్స పచ్చుగ్గమనం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా థేరం అత్తనో సాసనే లాభగ్గయసగ్గప్పత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

వక్కలిత్థేరవత్థు

౨౦౮. దసమే సద్ధాధిముత్తానన్తి సద్ధాయ అధిముత్తానం, బలవసద్ధానం భిక్ఖూనం వక్కలిత్థేరో అగ్గోతి దస్సేతి. అఞ్ఞేసం హి సద్ధా వడ్ఢేతబ్బా హోతి, థేరస్స పన హాపేతబ్బా జాతా. తస్మా సో సద్ధాధిముత్తానం అగ్గోతి వుత్తో. వక్కలీతి పనస్స నామం.

తస్స పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథా – అయమ్పి హి అతీతే పదుముత్తరబుద్ధకాలే వుత్తనయేనేవ విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం సద్ధాధిముత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మయాపి అనాగతే ఏవరూపేన భవితుం వట్టతీ’’తి వుత్తనయేనేవ సత్థారం నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా దసబలం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, అహమ్పి ఇమినా అధికారకమ్మేన తుమ్హేహి సద్ధాధిముత్తానం ఏతదగ్గే ఠపితభిక్ఖు వియ అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే సద్ధాధిముత్తానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయం దిస్వా బ్యాకరిత్వా పక్కామి.

సోపి యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం సత్థుకాలే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే పటిసన్ధిం గణ్హి, వక్కలీతిస్స నామం అకంసు. సో వుద్ధిప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా దసబలం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతం సావత్థియం చరన్తం దిస్వా సత్థు సరీరసమ్పత్తిం ఓలోకేన్తో సరీరసమ్పత్తిదస్సనేన అతిత్తో దసబలేన సద్ధింయేవ విచరతి. విహారం గచ్ఛన్తేన సద్ధిం విహారం గన్త్వా సరీరనిప్ఫత్తిం ఓలోకేన్తోవ తిట్ఠతి. ధమ్మసభాయం నిసీదిత్వా ధమ్మం కథేన్తస్స సమ్ముఖట్ఠానే ఠితో ధమ్మం సుణాతి. సో సద్ధం పటిలభిత్వా ‘‘అగారమజ్ఝే వసన్తో నిబద్ధం దసబలస్స దస్సనం న లభిస్సామీ’’తి పబ్బజ్జం యాచిత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజి.

తతో పట్ఠాయ ఠపేత్వా ఆహారకరణవేలం అవసేసకాలే యత్థ ఠితేన సక్కా దసబలం పస్సితుం, తత్థ ఠితో యోనిసోమనసికారం పహాయ దసబలం ఓలోకేన్తోవ విహరతి. సత్థా తస్స ఞాణపరిపాకం ఆగమేన్తో దీఘమ్పి అద్ధానం తస్మిం రూపదస్సనవసేనేవ విచరన్తే కిఞ్చి అవత్వా ‘‘ఇదానిస్స ఞాణం పరిపాకగతం, సక్కా ఏతం బోధేతు’’న్తి ఞత్వా ఏవమాహ – ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన, యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతి. యో మం పస్సతి, సో ధమ్మం పస్సతి. ధమ్మఞ్హి, వక్కలి, పస్సన్తో మం పస్సతి, మం పస్సన్తో ధమ్మం పస్సతీ’’తి.

సత్థరి ఏవం ఓవదన్తేపి థేరో దసబలస్స దస్సనం పహాయ నేవ అఞ్ఞత్థ గన్తుం సక్కోతి. తతో సత్థా ‘‘నాయం భిక్ఖు సంవేగం అలభిత్వా బుజ్ఝిస్సతీ’’తి ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ రాజగహం గన్త్వా వస్సూపనాయికదివసే ‘‘అపేహి, వక్కలీ’’తి థేరం పణామేతి. బుద్ధా చ నామ ఆదేయ్యవచనా హోన్తి, తస్మా థేరో సత్థారం పటిప్ఫరిత్వా ఠాతుం అసక్కోన్తో తేమాసం దసబలస్స సమ్ముఖే ఆగన్తుం అవిసహన్తో ‘‘కిం దాని సక్కా కాతుం, తథాగతేనమ్హి పణామితో, సమ్ముఖీభావం న లభామి, కిం మయ్హం జీవితేనా’’తి గిజ్ఝకూటపబ్బతే పపాతట్ఠానం అభిరుహి. సత్థా తస్స కిలమనభావం ఞత్వా ‘‘అయం భిక్ఖు మమ సన్తికా అస్సాసం అలభన్తో మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయం నాసేయ్యా’’తి అత్తానం దస్సేతుం ఓభాసం విస్సజ్జేసి. అథస్స సత్థు దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ ఏవ మహన్తం సోకసల్లం పహీనం. సత్థా సుక్ఖతళాకే ఓఘం ఆహరన్తో వియ వక్కలిత్థేరస్స బలవపీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేతుం ధమ్మపదే ఇమం గాథమాహ –

‘‘పామోజ్జబహులో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;

అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౮౧);

వక్కలిత్థేరస్స చ ‘‘ఏహి, వక్కలీ’’తి హత్థం పసారేసి. థేరో ‘‘దసబలో మే దిట్ఠో, ఏహీతి అవ్హాయనమ్పి లద్ధ’’న్తి బలవపీతిం ఉప్పాదేత్వా ‘‘కుతో గచ్ఛామీ’’తి అత్తనో గమనభావం అజానిత్వావ దసబలస్స సమ్ముఖే ఆకాసే పక్ఖన్దిత్వా పఠమపాదేన పబ్బతే ఠితోయేవ సత్థారా వుత్తగాథం ఆవజ్జేన్తో ఆకాసేయేవ పీతిం విక్ఖమ్భేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా తథాగతం వన్దమానోవ ఓతరి. అపరభాగే సత్థా అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో థేరం సద్ధాధిముత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

దుతియవగ్గవణ్ణనా.